Tworóg


Na mapach: 50°31′53″N 18°42′52″E/50,531389 18,714444

Tworóg w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Pieczęć Tworoga

Tworóg[2] (niem. Tworog[3]) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie tarnogórskim, w gminie Tworóg, siedziba tejże gminy.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa katowickiego.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Tworóg leży przy drodze krajowej nr 11, na odcinku pomiędzy Tarnowskimi Górami a Lublińcem. Otoczony jest lasami sosnowymi. Przepływa tutaj rzeka Stoła wraz z dopływami Blaszynówką i Brzeźnicą. Historycznie leży na Górnym Śląsku.

Nazwa | edytuj kod

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej nazwy białego sera - twarogu, którego wytwarzaniem mieli zajmować się tutejsi mieszkańcy[4]. Nie istnieje jednak jakikolwiek przekaz historyczny mówiący o produkcji tu sera na znaczącą skalę, który potwierdzałby tę hipotezę.

Górnośląski kapłan i historyk regionalny ks. Jan Chrząszcz podaje, iż nazwa Tworóg pochodzi od nazwiska mistrza kuźniczego Jana Tworoga[5].

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod nazwą Tworog[6]. Spis ten wymienia również części i przysiółki wsi: Graniczny Młyn, Thiergarten oraz Zielona[6]. W okresie hitlerowskiego reżimu w latach 1936-1945 nazistowska administracja III Rzeszy zmieniła nazwę na nową, całkowicie niemiecką - Horneck[3].

Historia | edytuj kod

Tworóg powstał jako osada przy kuźnicy żelaza założonej na rzece Stole i datowanej na 1530 r[5]. Z początku wchodził w skład cesarskich dóbr toszecko-pyskowickich, którymi na przełomie XVI i XVII w. zarządzała rodzina Redern najpierw dzierżawiąc je od Habsburgów, a następnie wykupując na własność. Pierwszymi prywatnymi właścicielami Tworoga jako ośrodka samodzielnych dóbr była pochodząca z Tyrolu rodzina Colonna-Fels.

Żona hrabiego Kaspra Colonny odziedziczyła w 1638 r. dobra toszecko-pyskowickie po śmierci swojej matki, która to rok wcześniej została ich dziedziczką jako siostra bezdzietnie zmarłego właściciela z rodziny Redern[7]. Dobra tworoskie obejmujące Tworóg oraz okoliczne wsie wydzielono w 1660 r. z dóbr toszecko-pyskowickich po śmierci Kaspra Colonny jako majątek dla starszego z jego dwóch synów, Jerzego Leonarda Colonny.

Przez kolejne lata Tworóg przechodził w ręce innych rodów[8]. W latach 1684-1757 wieś należała do rodziny Verdugo, w 1758-1807 ponowne do Colonnów, w 1807-1818 do Gastheimbów, a w 1818-1826 do Renardów. W 1826 r. miejscowość kupiła koszęcińska linia rodziny książęcej Hohenlohe-Ingelfingen, w której to rękach pozostała ona do 1945 r. Miejscowy zakład hutniczy funkcjonował tutaj w różnej postaci do drugiej połowy XIX w.

W swoim początkowym okresie Tworóg znajdował się w granicach Monarchii Habsburgów, w księstwie opolsko-raciborskim. Od 1742 r. w Królestwie Prus, a od 1918 r. w Rzeszy Niemieckiej. Podczas plebiscytu górnośląskiego minimalna większość głosujących opowiedziała się za pozostaniem wsi w granicach Rzeszy. Po 1945 r. ośrodek gminy Tworóg w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Tworóg, pierwotnie wchodzący w skład pobliskiej parafii w Wielowsi, doczekał się ustanowienia odrębnej parafii w 1687 r. z drewnianym kościołem głównym w Kotach, którego filią stała się murowana kaplica w Tworogu. Wkrótce to Koty stały się filią, a Tworóg siedzibą parafii. W latach 1815-1817 na miejscu kaplicy wzniesiono murowany kościół.

W 2002 r. odbyły się uroczystości związane z obchodami 50-lecia klubu sportowego Sparta Tworóg.

Zabytki | edytuj kod

W centrum miejscowości znajduje się kilka obiektów wpisanych do rejestru zabytków[9]:

  • zespół kościelny przy ul. Kościelnej 2
    • kościół parafialny św. Antoniego Padewskiego wybudowany w latach 1815-1817 w stylu barokowym, przebudowany w 1905 r., z ołtarzem głównym z XVII w. i organami z XIX w.
    • cmentarz z XIX w. z kaplicą cmentarną z początku XX w., kapliczką św. Jana Nepomucena z 1800 r., figurą Matki Boskiej z końca XIX w. i krzyżem z ok. 1890 r.
  • zespół pałacowy przy ul. Zamkowej 16
    • pałac wzniesiony w XVIII w. i przebudowywany w 1802 r. na styl klasycystyczny, odnowiony w 1923 r. i odrestaurowany w 2013 r. - dach o konstrukcji mansardowej, od frontu widoczny ozdobny ryzalit środkowy z wnęką i balkonem wspartym na kolumnach
    • barokowa kaplica pałacowa z XVIII w.
    • dawna oficyna pałacowa z pierwszej połowy XIX w. - budynek parterowy z dachem o konstrukcji mansardowej
  • przy ul. Plac Wolności 1 budynek dawnego przytułku dla ubogich z 1826 r. - drewniany i tynkowany, dach kryty gontem
  • przy rozwidleniu ul. Zamkowej i Grunwaldzkiej kaplica przydrożna pochodząca z XVII w. i odnowiona w XIX w.

Zobacz też | edytuj kod

Galeria zdjęć | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Oficjalny serwis Urzędu Gminy Tworóg – ludność
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  3. a b Schlesien: Kreis Tost-Gleiwitz: Ortsliste
  4. Heinrich Adamy: Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstechung und Bedeutung, Breslau 1888, s.88.
  5. a b Johannes Chrząszcz: Geschichte der Städte Peiskretscham und Tost sowie des Toster Kreises in Ober-Schlesien, Peiskretscham 1900, s 269.
  6. a b Johann Knie 1830 ↓, s. 801.
  7. Alfons Nowack: Die Reichsgrafen Colonna, Freiherrn von Fels, auf Goss-Strehlitz, Tost und Tworog in Oberschlesien, Gross-Strehlitz 1902, s 12.
  8. Arkadiusz Kuzio-Podrucki: 470-lecie Tworoga (w:) Montes Tarnovicensis, nr 6, 2001.
  9. Rejestr zabytków nieruchomych w województwie śląskim. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2018-12-04].

Bibliografia | edytuj kod

  1. Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schlesien.... Breslau: Barth und Comp., 1830.
Na podstawie artykułu: "Tworóg" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy