Ulica Wielka w Warszawie


Na mapach: 52°13′55,8″N 21°00′28,4″E/52,232161 21,007881

Ulica Wielka w Warszawie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ulica Wielka w Warszawie – nieistniejąca obecnie, jedna z głównych ulic Śródmieścia Warszawy przed 1945 rokiem.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Odcinek między ul. Świętokrzyską a ówczesną Aleją Jerozolimską | edytuj kod

Ulica Wielka została wytyczona około 1767 roku[1], choć jeszcze nie została zaznaczona na mapie Warszawy Rizziego Zannoniego z 1772 roku. Biegła równolegle do ul. Marszałkowskiej i Zielnej, po ich zachodniej stronie, między ul. Świętokrzyską a Aleją Jerozolimską[a]. Po 1844 roku dochodziła jedynie do ulicy Widok (na odcinku znajdującym się dziś na terenie placu Defilad). W związku z rozbudową Dworca Wiedeńskiego od 1900 roku ul. Widok już nie łączyła się z Wielką.

W 1854 roku zarejestrowano na tym odcinku 16 posesji (1435–1449b), w tym 7 kamienic, 7 domów i 2 place[2]. Przed II wojną światową ulica liczyła 26 posesji[1]. W czasie okupacji, w listopadzie 1940, fragment ul. Wielkiej na odcinku między ul. Świętokrzyską a Złotą znalazł się na terenie warszawskiego getta[3].

W czasie wojny 8 kamienic uległo zniszczeniu. Wszystkie pozostałe budynki – w tym siedem nienaruszonych – po wojnie rozebrano w związku z budową Pałacu Kultury i Nauki i związaną z tym całkowitą niwelacją całego centrum Warszawy między ul. Świętokrzyską i Alejami Jerozolimskimi oraz Marszałkowską i Emilii Plater (dotychczasową ul. Sosnową, której przedwojenny przebieg pokrył się z późniejszą Emilii Plater na tym odcinku). W północnej części tego odcinka ulicy Wielkiej urządzono park (obecny park Świętokrzyski)[4].

Poeta ujął historię ulicy w limeryk[5]:

Była tu ulica Wielka, Serce miasta – sto kamienic, Teraz wielkie wokół nic, Straszy na przepastnym placu Z wykrzyknikiem w kształt Pałacu.

Odcinek między Aleją Jerozolimską a ul. Koszykową | edytuj kod

W pierwszej połowie XIX wieku ulica została przedłużona do Koszyków. Po wybudowaniu Dworca Wiedeńskiego straciła w 1844 roku ciągłość między ul. Widok a Wspólną. Na odcinku między Wspólną a Piękną po jej nieparzystej (zachodniej) stronie znajdował się początkowo podmiejski Cmentarz Świętokrzyski. Cmentarz został całkowicie zamknięty dla pochówków w 1836 roku, a całkowicie zlikwidowany w latach 1865–1902. Po likwidacji cmentarza południowa część ulicy Wielkiej była zabudowywana również w kierunku północnym (od Wspólnej, przez skrzyżowanie z Nowogrodzką w kierunku Alei Jerozolimskiej). W 1879 roku wybudowano pierwszą murowaną kamienicę w tej części ulicy, kamienica ta istnieje do dziś i jest jednym z niewielu zachowanych śródmiejskich obiektów z tego okresu.

Ulica na tym odcinku na przełomie XIX i XX wieku zwana była przez warszawiaków ulicą Nowo-Wielką. W 1922 roku, w ramach realizacji polityki zmierzającej do scalania ziem byłych zaborów, została oficjalnie nazwana ulicą Poznańską.

Odcinek między ul. Koszykową a ul. Nowowiejską | edytuj kod

Gmach Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, w latach 1905-1922 położony na rogu ul. Koszykowej i Wielkiej

Po likwidacji i rozparcelowaniu ogrodów folwarku i pałacyku „Koszyki” (co nastąpiło w 1899 roku) znajdującego się wcześniej na przedłużeniu ulicy Wielkiej została ona wytyczona aż do ul. Nowowiejskiej (w miejscu dzisiejszego placu Politechniki)[6]. Zabudowa tego ostatniego odcinka zaczęła się w 1905 roku, od wybudowania V Carskiego Gimnazjum Męskiego, przejętego w 1915 roku przez Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej na rogu Wielkiej i Koszykowej.

Podczas gdy wcześniejszy odcinek ul. Wielkiej zwany był Nowo-Wielką, ten odcinek był nazywany przez warszawiaków ulicą Nowo-Nowo-Wielką. W 1922 roku został oficjalnie nazwany ulicą Lwowską.

Ważniejsze obiekty (na całym przebiegu) | edytuj kod

Ulica w kulturze masowej | edytuj kod

Po ulicy Wielkiej pozostała jezdnia i krawężniki trotuarów, też skazane na zagładę. W gruncie rzeczy ulica Wielka, nawet w dobie swego rozkwitu, nie miała sobie nic z wielkości. Stanowiła zaplecze ulicy Marszałkowskiej. Mieściły się przy niej drugorzędne jadłodajnie i kawiarnie pełne zakamarków, stołów bilardowych, bukmacherów i ściszonych rozmów na tematy wyścigowych afer (...).

Upamiętnienie | edytuj kod

Upamiętnienie nieistniejącego skrzyżowania ulic Chmielnej i Wielkiej na placu Defilad
  • Tablice upamiętniające nieistniejące skrzyżowania ulic: Chmielnej i Wielkiej oraz Wielskiej i Śliskiej, wmurowane w chodnik placu Defilad w 1955[8].

Uwagi | edytuj kod

  1. Droga, początkowo narolna, istniała tu od 1774 roku i nazywała się drogą Jerozolimską. W latach 1823–1824 droga została przekształcona w szeroką aleję, obsadzoną 4–8 rzędami topól. Była zwana wtedy ulicą Jerozolimską, ale od 1808 roku pojawiała się nazwa Aleja Jerozolimska, która obowiązywała do 1916 albo 1919 roku, zastąpiona wtedy przez obecną nazwę w liczbie mnogiej – Aleje Jerozolimskie (Zieliński, 1995).

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Pałac Kultury i Nauki. Pascal Travel Club. [dostęp 2014-09-21].
  2. Skorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854 ułożony pod kierunkiem Zarządu Policyi. [dostęp 2014-09-21].
  3. Paweł E. Weszpiński: Mapa nr 1. Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną. [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013. ISBN 978-83-63444-27-3.
  4. Jarosław Zieliński: Realizm socjalistyczny w Warszawie. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2009, s. 414. ISBN 978-83-927791-3-1.
  5. Limeryki dedykowane PKiN. 2005-02-03. [dostęp 2014-09-21].
  6. Zieliński 2003 ↓, s. 140.
  7. Leopold Tyrmand: Zły. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 1990, s. 158. ISBN 83-07-01982-6.
  8. Stanisław Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 47. ISBN 83-01-06109-X.

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Ulica Wielka w Warszawie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy