Unter den Linden


Na mapach: 52°31′00,0″N 13°23′21,0″E/52,516667 13,389167

Unter den Linden w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Unter den Linden (pol. „Aleja pod Lipami”[1]) – aleja, położona w Berlinie, w dzielnicy Mitte. Jest uważana za jedną z najpiękniejszych ulic tego miasta, ponadto stanowi jego ważną atrakcję turystyczną[1].

Spis treści

Opis | edytuj kod

Aleja Unter den Linden ma 1,5 km długości i 60 m szerokości[2]. Rozciąga się od placu Pariser Platz z Bramą Brandenburską na zachodzie, do łączącego ją z placem Schlossplatz mostu Schlossbrücke na wschodzie[3][4]. Przedłużeniem alei od zachodniej strony jest Straße des 17. Juni, ulica, która w czasie zimnej wojny została odcięta od Unter den Linden przez Mur Berliński. Nazwa Unter den Linden, czyli w dosłownym polskim tłumaczeniu „Pod Lipami”, nawiązuje do porastających aleję drzew lipowych[4]. Pierwsze drzewa posadzono tu w połowie XVII wieku. Z czasem drzewa usunięto ze wschodniej części alei z powodu włączenia tego obszaru w obręb fortyfikacji miejskich Berlina. Stan ten utrzymał się do dziś i lipy spotkać można tylko w zachodniej części ulicy. Niemal cały przedwojenny drzewostan został zniszczony podczas operacji berlińskiej[4]. Dzisiejsze drzewa zostały zasadzone w 1947 roku[5].

Historia | edytuj kod

Unter den Linden w 1691 roku Unter den Linden na obrazie Eduarda Gaertnera z 1853 roku Unter den Linden około 1900 roku Unter den Linden z lotu ptaka w 1935 roku Unter den Linden w 1950 roku Unter den Linden w 1979 roku Unter den Linden w 2006 roku

Poprzednikiem alei był utworzony w 1573 roku trakt, służący brandenburskiemu elektorowi Janowi Jerzemu do podróży konnych z zamku berlińskiego do położonego w zachodniej części miasta parku Großer Tiergarten, stanowiącego wtedy obszar łowiecki[2][5]. W 1647 roku, z inicjatywy Wielkiego Elektora Fryderyka Wilhelma I na długości 942 m trakt został obsadzony lipami zgodnie z holenderskim wzorem[2]. W 1653 roku powstał przy nim dom architekta Johanna Gregora Memhardta, w późniejszych latach przeznaczony na siedzibę dowódcy garnizonu berlińskiego - był to pierwszy kamienny budynek zbudowany na obszarze Friedrichswerder[6]. Pięć lat później wycięto lipy ze wschodniej części traktu z powodu decyzji władcy o włączeniu tego obszaru w obręb fortyfikacji miejskich[2]. W 1673 roku trakt otrzymał nazwę Erste Straße, którą rok później zmieniono na Neustädtische Allee[2]. Wraz z prowadzoną w latach 1674-1680 rozbudową miasta w ramach założenia urbanistycznego Dorotheenstadt, granice Großer Tiergarten przesuwano coraz bardziej na zachód, do wysokości dzisiejszej ulicy Schadowstraße, zaś samą Neustädtische Allee systematycznie przedłużano[2][5]. W 1690 roku jej nazwę zmieniono na Lindenallee[2]. W 1695 roku przy alei rozpoczęto budowę miejskiego arsenału, którą zakończono w 1730 roku[7]. W 1723 roku aleję nazwano Lindenstraße, zaś jedenaście lat później otrzymała ona nazwę Unter den Linden[3][2].

Po 1740 roku w ramach założenia urbanistycznego Forum Fridericianum, opracowanego przez króla Prus Fryderyka II Wielkiego przy Unter den Linden wybudowano Opernhaus (obecnie Staatsoper, pol. „Opera Państwowa”) w sąsiedztwie którego utworzono brukowany plac o nazwie Platz am Opernhaus (obecnie Bebelplatz)[3][8]. Z kolei w późniejszych latach w pobliżu tego obszaru zostały wzniesione Katedra św. Jadwigi (pierwszy kościół katolicki w Berlinie), Königliche Bibliothek (pol. „Biblioteka Królewska”) i Prinz Heinrich Palais (pol. „Pałac Księcia Henryka”; obecnie Uniwersytet Humboldtów)[3]. W tamtym czasie przy wschodniej części alei mieściły się głównie reprezentacyjne pruskie rezydencje, z kolei zachodnia część miała typowo burżuazyjny charakter[2][3]. Na początku XIX wieku we wschodniej części wybudowano Nowy Odwach i most Schlossbrücke, zaprojektowane przez Karla Friedricha Schinkla[3].

Po zakończeniu wojen napoleońskich przy Unter den Linden wybudowano nowe, monumentalne budynki, a także posągi zasłużonych pruskich generałów[9]. W dalszej części XIX wieku, po 1871 roku Unter den Linden stała się eleganckim, miejskim bulwarem z hotelami, restauracjami, kawiarniami, bankami i ekskluzywnymi sklepami[2]. Powstały wtedy przy niej luksusowe hotele takie jak Royal, Imperial, Victoria, Grand Hôtel de Rome oraz ukończony w 1906 roku pierwszy Hotel Adlon[10][3].

W latach 1914-1916 zbudowano biegnący pod Unter den Linden tunel tramwajowy, którego wlot znajdował się pomiędzy Singakademie (pol. „Akademia Śpiewu”; obecnie Maxim-Gorki-Theater) a Uniwersytetem Humboldtów i który dokładnie pod aleją rozgałęział się na dwie odnogi - jedna wychodziła pomiędzy Staatsoper a Prinzessinnenpalais, zaś druga na środku dzisiejszego placu Bebelplatz[11][12]. Tunel ten powstał wskutek dezaprobaty cesarza Wilhelma II dla przecinającej aleję naziemnej linii tramwajowej[12][11]. Z powodu nieopłacalności w 1926 roku zamknięto odnogę wychodzącą na placu Bebelplatz, a jej wlot zasypano[11].

W 1936 roku wszystkie lipy rosnące przy alei zostały wycięte z powodu choroby wywołanej przez grzyby[5]. W ich miejsce posadzono 370 lip srebrzystych. Z okazji Letnich Igrzysk Olimpijskich odbywających się w tym samym roku, na całej długości alei postawiono wysokie pylony z wieńczącymi je swastykami[5].

W czasie II wojny światowej zabudowa Unter den Linden została w znacznym stopniu zniszczona[2]. Uszkodzeniu uległ też Lindentunnel, który po przeprowadzeniu prac naprawczych został otwarty w 1950 roku, jednak już rok później zamknięto go dla ruchu tramwajowego, a jego wlot południowy zamurowano[11][12]. W późniejszych latach przeprowadzono odbudowę znajdujących się we wschodniej części alei monumentalnych, reprezentacyjnych gmachów, tj. Zeughaus, Staatsoper czy Uniwersytet Humboldtów[5][9]. Nie licząc budynku ambasady ZSRR (obecnie ambasady Rosji), wzniesionego w latach 1949-1952, zagospodarowywanie zachodniej części Unter den Linden rozpoczęto dopiero w latach 60. XX wieku[5][9]. Obok ocalałych kamienic z przełomu XIX i XX wieku zbudowano wtedy budynki reprezentujące ówcześnie modny styl modernistyczny tj. siedziby ambasad zaprzyjaźnionych z NRD państw (np. siedziba ambasady Węgier oddana do użytku w 1965 roku[13]), a także gmachy biurowe i użytkowe, wśród których był m.in. budynek wschodnioniemieckiego Ministerstwa Oświaty Ludowej wybudowany w 1961 roku oraz Hotel Unter den Linden wzniesiony w latach 1964-1966[5][9][14][10].

Po zjednoczeniu Niemiec przeprowadzono restaurację zabytkowych budynków znajdujących się przy alei[4]. Dokonano także wyburzenia budynków z lat 60. XX wieku w zachodniej części ulicy, a na ich miejscu zbudowano nowe budynki nawiązujące swą stylistyką i wykonaniem do dawnej architektury - tak postąpiono np. z dotychczasową siedzibą ambasady Węgier, na miejscu której w latach 1999-2001 zbudowano nową oraz z Hotelem Unter den Linden, który zastąpiono biznesowo-biurowo-mieszkalnym kompleksem Upper Eastside Berlin otwartym w 2008 roku[13][10][15]. Wyjątkiem był budynek Ministerstwa Oświaty Ludowej, który z inicjatywy Bundestagu został w latach 1993-1994 przebudowany pod kątem form zewnętrznych, tak aby nawiązywały one do historycznej stylistyki. Od 2017 roku gmach ten jest znany jako Matthias-Erzberger-Haus[14].

Dojazd | edytuj kod

Na Unter den Linden można się dostać, wysiadając na obsługiwanym przez linie S1, S2, S25 i S26 kolei S-Bahn przystanku Berlin Brandenburger Tor lub na stacji metra Brandenburger Tor, po której kursuje linia U55[16][5]. Ponadto dojazd na aleję zapewniają linie autobusowe 100, 147, 200, TXL (zatrzymują się na przystanku położonym w pobliżu zarówno stacji kolei S-Bahn, jak i metra) oraz N2 (przystanek Berlin. Behrenstraße/Wilhelmstraße)[16].

Budynki przy Unter den Linden | edytuj kod

Strona północna | edytuj kod

Strona południowa | edytuj kod

Pomniki przy Unter den Linden | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Unter den Linden - czyli Aleja Lip - najpiękniejsza ulica w Berlinie (pol.). W: Berlin [on-line]. podrozepoeuropie.pl. [dostęp 2017-01-13].
  2. a b c d e f g h i j k Unter den Linden (niem.). W: Straßenverzeichnis [on-line]. berlin.kauperts.de. [dostęp 2017-01-13].
  3. a b c d e f g Strassen/Unter den Linden (niem.). W: Strassen [on-line]. unterdenlinden.de. [dostęp 2017-01-13].
  4. a b c d Unter den Linden, Najpiękniejszy bulwar Berlina (pol.). W: Start [on-line]. visitberlin.de. [dostęp 2017-01-13].
  5. a b c d e f g h i Joanna Maria Czupryna: Aleja pod Lipami w Berlinie (pol.). W: Prace. ulice i dworce [on-line]. przewodnik-po-berlinie.pl, 2017-05-27. [dostęp 2018-12-31].
  6. Brigitte Ferlet: Berlin - Impressionen einer Metropole; Kommandantenhaus (niem.). W: Berlin [on-line]. www.berlin-die-hauptstadt.de, 2009. [dostęp 2017-01-13].
  7. Brigitte Ferlet: Berlin - Impressionen einer Metropole; Zeughaus (niem.). W: Berlin [on-line]. berlin-die-hauptstadt.de, 2009. [dostęp 2017-01-13].
  8. Bebelplatz (niem.). W: Sehenswürdigkeiten [on-line]. metropolen.de. [dostęp 2018-05-10].
  9. a b c d Unter den Linden (niem.). W: Denkmale in Berlin [on-line]. stadtentwicklung.berlin.de. [dostęp 2017-11-16].
  10. a b c History of the Friedrichstrasse / Unter den Linden intersection (ang.). upper-eastside-berlin.com. [dostęp 2019-05-23].
  11. a b c d Dietmar Arnold: Lindentunnel (niem.). W: Verkehrsbauwerke [on-line]. berliner-unterwelten.de, 2014-05-30. [dostęp 2019-05-24].
  12. a b c Aro Kuhrt: Lindentunnel (niem.). berlinstreet.de, 2015-0721. [dostęp 2019-05-24].
  13. a b Gläserne Ecke, Ungarische Botschaft in Berlin eröffnet (niem.). W: Meldungen [on-line]. baunetz.de, 2001-09-11. [dostęp 2019-05-23].
  14. a b Unter den Linden 71 (niem.). W: Weitere Bundestagsgebäude [on-line]. bundestag.de. [dostęp 2019-05-23].
  15. Christian van Lessen: Prominente Ecke: Berlin hat jetzt eine Upper Eastside (niem.). W: Berlin [on-line]. tagesspiegel.de, 2008-10-22. [dostęp 2019-05-23].
  16. a b Unter den Linden (niem.). W: Sehenswürdigkeiten [on-line]. berlin.de. [dostęp 2018-12-31].
  17. Verbindungsbüro des EP in Deutschland (niem.). europarl.europa.eu. [dostęp 2019-05-23].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (bulwar):
Na podstawie artykułu: "Unter den Linden" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy