Verba deponentia


Verba deponentia w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Verba deponentia – grupa czasowników łacińskich będących formalnie w stronie biernej, mającej jednak znaczenie czynne. Czasowniki mające część form czynnych a część biernych noszą nazwę verba semideponentia. Nazwa pochodzi od czasownika depono, deponere – pozbyć się – i w domyśle oznacza czasowniki, które pozbyły się strony czynnej[1]. W tradycyjnych gramatykach łacińskich verba deponentia traktowane są jako oddzielna strona, niezależna od czynnej i biernej[2].

Spis treści

Przykłady czasowników | edytuj kod

Verba deponentia, podobnie jak czasowniki zwykłe, mogą należeć do jednej z czterech koniugacji[3]. Mogą konotować dopełnienie bliższe.

Koniugacja I | edytuj kod

  • conor, conari, conatus sum – próbować: Milites montes transire conati suntŻołnierze próbowali przejść góry
  • consolor, consolari, consolatus sum – pocieszać: Uxor virum consolaturŻona pociesza mężczyznę.

Koniugacja II | edytuj kod

  • impleor, impleri, impletus sum – wypełniać: Latro saccum auro impletus estZłodziej napełnił worek złotem.

Koniugacja III | edytuj kod

  • labor, labi, lapsus sum – pośliznąć się: Puella in via glaciata lapsa estDziewczynka pośliznęła się na oblodzonej drodze.
  • proficiscor, proficisci, profectus sum – wyruszać: Navis mane proficisceturStatek wyruszy rano.
  • sequor, sequi, secutus sum – iść za kimś: Puer felem sequebaturChłopiec szedł za kotem.

Koniugacja IV | edytuj kod

  • vereor, vereri, veritus sum – bać się: Oppidani hostes verebanturMieszkańcy miasta bali się wroga.
  • opperior, opperiri, oppertus sum – czekać: Exercitus auxilium opperiebaturwojska czekały na posiłki.

Czasownik orior, oriri, ortus sum (powstawać) przyjmuje większość form III koniugacji, w konjunktiwie imperfectum może przyjmować formy orerer lub charakterystyczną dla koniugacji IV formę orirer[4].

Zachowane formy strony czynnej | edytuj kod

Verba deponentia mają następujące zachowane formy strony czynnej[3]:

  • imiesłów czynny czasu teraźniejszego: hortans, oriens
  • imiesłów czynny czasu przyszłego: hortaturus
  • bezokolicznik czynny czasu przyszłego: hortaturum esse
  • gerundium: hortandi, oriendi
  • supinum: hortatum, hortatu

Imiesłów bierny czasu przyszłego ma znaczenie bierne: hortandus – ten, który ma być upomniany, ten, którego trzeba zachęcić.

W przypadku niektórych czasowników imiesłów bierny czasu przeszłego może mieć znaczenie zarówno czynne jak i bierne: partitus – podzielony[3].

Wzór odmiany | edytuj kod

Dla czasownika sequor, sequi, secutus sum – iść za kimś, podążać, śledzić.

Tryb oznajmujący | edytuj kod

Tryb łączący | edytuj kod

Verba semideponentia | edytuj kod

Czasowniki tego typu mają część form w stronie czynnej, część zaś w stronie biernej o znaczeniu czynnym. Są dwie grupy czasowników:

  • mające bierną formą perfectum, np. audeo, audere, ausus sum
  • mające bierną formę czasu teraźniejszego, np. revertor, reverti, reverti[4]; devertor, deverti, deverti[6].

Przypisy | edytuj kod

  1. Wikarjak 1999 ↓, s. 50.
  2. Ørberg 1991 ↓, s. 299.
  3. a b c Wikarjak 1999 ↓.
  4. a b Wielewski 1998 ↓, s. 51.
  5. a b Wikarjak 1999 ↓, s. 62.
  6. Bennett 1895 ↓, s. 78.

Bibliografia | edytuj kod

  • Jan Wikarjak: Gramatyka opisowa języka łacińskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999. ISBN 978-83-01-01023-2.
  • Marceli Wielewski: Krótka gramatyka języka łacińskiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-00754-4.
  • Lidia Winniczuk, Oktawiusz Jurewicz, Janina Żuławska: Język łaciński. Podręcznik dla lektoratów szkół wyższych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-11929-2.
  • Charles E. Bennett: A Latin Grammar. Boston, Chicago: Allyn and Bacon, 1895.
  • Hans Henning Ørberg: Lingua Latina per se illustrata pars I Familia Romana. Grenaa: Domus Latina, 1991. ISBN 87-997016-5-0.
Na podstawie artykułu: "Verba deponentia" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy