Włodawa


Na mapach: 51°32′41″N 23°32′52″E/51,544722 23,547778

Włodawa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest najnowsza wersja przejrzana, która została oznaczona 16 sty 2020. Od tego czasu wykonano 3 zmiany, które oczekują na przejrzenie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Włodawa (wymowa i) – miasto we wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu włodawskiego; położone na obszarze Garbu Włodawskiego, nad Włodawką i Bugiem przy granicy z Białorusią.

Włodawa leży na Polesiu, na terenie przedrozbiorowego województwa brzeskolitewskiego[4] wchodzącego w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa chełmskiego.

Według danych z 1 stycznia 2018 Włodawa liczyła 13 350 mieszkańców[2].

Od 1 stycznia 1973 r.[5] do 15 lipca 1992[6] w skład Włodawy wchodził Orchówek (miasto od 1506 do XVIII wieku i ponownie w latach 1775–1869, obecnie wieś w gminie Włodawa).

Spis treści

Położenie historyczne | edytuj kod

Włodawa pierwotnie położona była na obszarze Grodów Czerwieńskich[7], następnie należała do ziemi chełmskiej, stanowiącej część Rusi Czerwonej[8]. W XVI wieku Włodawę przyłączono do Podlasia, leżała w ziemi brzeskiej województwa podlaskiego[7]. W 1566, po wydzieleniu województwa brzeskolitewskiego, miasto stało się częścią Polesia[9].

Historia | edytuj kod

Polska przedrozbiorowa | edytuj kod

Barokowy kościół parafialny pw. św. Ludwika

Historia Włodawy do połowy XV wieku nie jest dobrze znana z powodu braku źródeł. Wiadomo jednak, że istniała już w pierwszej połowie XIII wieku jako jeden z grodów księstwa halicko-wołyńskiego i już wtedy mieszkała w niej ludność polska, ruska i żydowska. Położenie nad wielką rzeką – Bugiem – sprzyjało szybkiemu rozwojowi miasta jako ośrodka handlowego i tranzytowego. Po lokacji miasta, która miała miejsce prawdopodobnie[10] na początku XVI wieku, do Włodawy zaczęli coraz liczniej sprowadzać się Niemcy, Ormianie, Czesi i Żydzi.

Od 1569 r. Włodawa na mocy unii lubelskiej stała się miastem granicznym, zaś rzeka Włodawka stanowiła granicę pomiędzy województwem brzeskolitewskim a województwem ruskim. W roku 1596 Włodawa przeszła w ręce Leszczyńskich. W 1629 roku właścicielem miasta w województwie brzeskolitewskim był Rafał Leszczyński[11]. W 1624 r. wzniesiono we Włodawie szkołę i zbór kalwiński, czynny do 1698 roku. Ważnym wydarzeniem był zwołany do Włodawy w roku 1634 synod kalwiński, na który przybyli delegaci z całej Korony i Litwy w celu ustalenia jednolitych form obrzędowych.

W 1648 r. wojska Chmielnickiego zajęły i spustoszyły Włodawę, mordując znaczną część mieszkańców. Kolejne wieki to rozwój gminy żydowskiej i stopniowe zwiększanie się liczby mieszkańców wyznania mojżeszowego. Podczas konfederacji barskiej 14–15 września 1769 w bitwie toczonej w odwrocie z Włodawy w kierunku Łomaz poległ Franciszek Ksawery Pułaski, śpieszący z pomocą bratu Kazimierzowi Pułaskiemu.

Okres zaborów | edytuj kod

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

XX w. i czasy najnowsze | edytuj kod

15 marca 1923 powstał klub sportowy „Sokół” Włodawa, rok później zmienił nazwę na „Włodawija”, a w roku 1956 przyjął dzisiejsza nazwę – Włodawianka.

Przed II wojną światową we Włodawie były dwie synagogi, bet midrasz, dom modlitwy, szkoła talmud-tora, mykwa i cmentarz żydowski; działały dwie kapele klezmerskie i klub sportowy Makabi. W 1920 r. oddziały ukraińskie Symona Petlury dokonały w mieście mordu 46 Żydów[12]. Holocaust zmienił diametralnie oblicze miasteczka, które było już wówczas od dawna typowym sztetlem. Większość żydowskich mieszkańców Włodawy zginęła w obozie zagłady w Sobiborze. Po wojnie pożydowskie budynki wykorzystywano m.in. jako magazyny, zaś macewy z cmentarza służyły często do brukowania ulic.

2 czerwca 1944 roku w lasach włodawskich została zrzucona grupa organizacyjna komunistycznego Polskiego Sztabu Partyzanckiego pod dowództwem płk. Roberta Satanowskiego, który utworzył zgrupowanie partyzanckie „Jeszcze Polska nie zginęła”[wymaga weryfikacji?]. 23 lipca 1944 roku miasto zostało zdobyte przez oddziały radzieckie 47 armii I Frontu Białoruskiego[13]. W drugiej połowie 1944 roku miasto było siedzibą sztabu 1 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marsz. Konstantego Rokossowskiego[14].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Łomazami.  Zobacz też: Obwód Włodawa AK.

Po wojnie toczyły się tu walki między oddziałami antykomunistycznej partyzantki oraz UPA a siłami bezpieczeństwa nowej władzy. Zginął m.in. I sekretarz komitetu powiatowego PPR Józef Kiełb. 2 listopada 1945 roku w zasadzce w lasach włodawskich zginęła grupa 13 milicjantów i 5 żołnierzy KBW. Po wojnie ku czci poległych funkcjonariuszy nowej władzy postawiono dwa pomniki – jeden na rynku oraz drugi przy ul. Partyzantów[13].

W 1973 roku oddano do użytku Nadbużańskie Zakłady Garbarskie zatrudniające ponad 1 tys. pracowników. W 1981 r. utworzono Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego (obecnie Muzeum – Zespół Synagogalny we Włodawie), które przejęło dawne synagogi, przekształcając je w budynki muzealne.

Synagogi we WłodawieMała Synagoga, widok od pd.-wsch.Wielka SynagogaSynagoga typu bet midrasz

Zabytki | edytuj kod

Obiekty zabytkoweKlasztor paulinów we WłodawieZespół kramów, tzw. CzworobokPrzedwojenny budynek na rogu ul. Rynek i Czerwonego KrzyżaPrzedwojenny budynek znajdujący się przy ul. Krótkiej 3

Nieistniejące | edytuj kod

Nekropolie we WłodawieGłówna brama rzymskokatolickiego cmentarza parafialnegoCmentarz Żołnierzy Wojska Polskiego z 1939 r.Groby duchownych znajdujące się za cerkwią Narodzenia NMPDawny cmentarz żydowski, obecnie Park Miejski

Kultura | edytuj kod

Włodawski Dom Kultury

Włodawa przez wieki była miastem, w którym w zgodzie żyli obok siebie Polacy, Rusini (Ukraińcy) oraz Żydzi, którzy do II wojny światowej stanowili ponad 60% jego ludności. Tradycję wielokulturowości upamiętnia i kultywuje coroczny Festiwal Trzech Kultur (kultur: żydowskiej, polskiej i ruskiej, związanych z trzema religiami: katolicyzmem, prawosławiem i judaizmem). W okresie zaborów Włodawa leżała początkowo w zaborze austriackim, dopiero potem została włączona do rosyjskiego.

Instytucje kultury:

  • Młodzieżowy Dom Kultury, ul. Partyzantów 17
  • Włodawski Dom Kultury, al. J. Piłsudskiego 10
  • Miejska Biblioteka Publiczna, ul. Przechodnia 13
  • Biblioteka Pedagogiczna, ul. Sierpińskiego 4
  • Muzeum Zespół Synagogalny, ul. Czerwonego Krzyża 7[15]
  • Szkoła Muzyczna I stopnia, ul. Szkolna 7

Edukacja | edytuj kod

Przedszkola | edytuj kod

  • Miejskie Przedszkole Integracyjne we Włodawie, ul. Szkolna 5
  • Przedszkole Miejskie nr 1 we Włodawie, ul. Słowackiego 16
  • Przedszkole Miejskie nr 2 we Włodawie, ul. Zbigniewa Sierpińskiego 4
  • Niepubliczne Przedszkole „Mała Akademia”, ul. 11 Listopada 5b

Szkoły podstawowe | edytuj kod

  • Szkoła Podstawowa nr 2 we Włodawie, ul. Kopernika 3
  • Szkoła Podstawowa nr 3 we Włodawie, ul. Zbigniewa Sierpińskiego 4
  • Szkoła Podstawowa Specjalna nr 4 we Włodawie, ul. Partyzantów 13

Gimnazja | edytuj kod

  • Publiczne Gimnazjum nr 1 we Włodawie, ul. Szkolna 7
  • Publiczne Gimnazjum nr 2 im. Zamoyskich we Włodawie, ul. Szkolna 1
  • Publiczne Gimnazjum Specjalne nr 3 we Włodawie, ul. Partyzantów 13
  • Gimnazjum z oddziałami przysposabiającymi do pracy, ul. Żołnierzy WiN 16

Szkoły ponadgimnazjalne | edytuj kod

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Cerkiew prawosławna (wcześniej greckokatolicka) we Włodawie

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Transport | edytuj kod

 Zobacz też: PPKS WłodawaPlacówka Straży Granicznej we Włodawie.

Struktura powierzchni i układ urbanistyczny | edytuj kod

Zabudowa Włodawy rozciągnięta jest południkowo wzdłuż Bugu, który stanowi wschodnią granicę miasta. Osią zabudowy są dwie równoległe względem siebie ulice, mianowicie al. Jana Pawła II i ul. J.Piłsudskiego, przechodząca na północy w ul. Długą, a na południu w ul. Kraszewskiego.

Południowa część Włodawy charakteryzuje się zwartą zabudową jednorodzinną, która, podążając na północ, ustępuje miejsca zabudowie szeregowej. Miasto w środkowej części dzieli się na dwa sektory. W sektorze wschodnim części środkowej znajduje się obszerny kwadratowy rynek, w którego centralnej części znajduje się zespół kramów i jatek (Czworobok). Zarówno dookoła samego rynku, jak też przy odchodzących od niego wąskich, bocznych uliczkach stoi wiele zabytkowych kamieniczek. W tym też rejonie znajdują się trzy perły architektoniczne Włodawy, mianowicie barokowy kościół (XVIII w.) wraz z przyległym do niego klasztorem (XVII w.), synagoga (XVIII w.) oraz cerkiew prawosławna (XIX w.). Sektor zachodni części środkowej charakteryzuje się blokową zabudową wielorodzinną (bloki 2-5 kondygnacji), a także usługowo-przemysłową (szczególnie wzdłuż ul. Lubelskiej).

Północna część miasta to głównie zabudowa jednorodzinna, z wyjątkiem usytuowanego w tym rejonie osiedla wojskowego (bloki 3-5 kondygnacji), a także bloków w rejonie ulic Wspólnej, Sybiraków i Szpitalnej (3 kondygnacje). Najdalej na północ (północny wschód) wysuniętym fragmentem miasta jest teren po byłej jednostce wojskowej (obecnie głównie zabudowa jednorodzinna i usługowo-przemysłowa).

Według danych z roku 2002[1] Włodawa ma obszar 18,67 km², w tym: użytki rolne: 50%, a użytki leśne: 10%.

Zabudowa ulic i placów we Włodawie (2009)Ul. ChełmskaUl. FurmańskaAl. PiłsudskiegoUl. KościelnaUl. 11 ListopadaPołudniowo-zachodnia pierzeja rynku

Klimat | edytuj kod

Klimat Włodawy kształtowany jest przez masy suchego i mroźnego powietrza kontynentalnego. Lato tutaj jest ciepłe – średnia temperatura w lipcu to +18 °C, zimą –6,5 °C, częste są poranne przymrozki jesienią i wiosną.

Statystyki | edytuj kod

Miasto stanowi 1,49% powierzchni powiatu. Stopa bezrobocia (stan na marzec 2010) – 22,2%

Demografia | edytuj kod

Ludność Włodawy w latach 1693–2006 | edytuj kod

Przyrost naturalny | edytuj kod

  • 1950 rok – 201
  • 1960 rok – 84
  • 1970 rok – 48
  • 1980 rok – 185
  • 1983 rok – 225
  • 1985 rok – 171
  • 1990 rok – 118
  • 1995 rok – 38
  • 1999 rok – 37
  • 2000 rok – 23
  • 2005 rok – 32
  • 2006 rok – –19

Saldo migracji | edytuj kod

  • 1980 rok – 255
  • 1985 rok – 114
  • 1990 rok – 155
  • 1995 rok – 18
  • 2000 rok – –23

Wiek i płeć mieszkańców | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Włodawy w 2014 roku[18].

Sąsiednie gminy | edytuj kod

Włodawa (gmina wiejska), Wyryki.

Gmina sąsiaduje z Białorusią (sielsowiet Tomaszówka w rejonie brzeskim). Na południe od granic miasta znajduje się też granica z Ukrainą (graniczy z nią wiejska gmina Włodawa).

Włodawa w literaturze pięknej | edytuj kod

W powieści Henryka Sienkiewicza Ogniem i mieczem Rzędzian spotkał w zajeździe we Włodawie Bohuna, publicznie podającego się za szlachcica Hulewicza z Podola, leczącego rany po pojedynku z Michałem Wołodyjowskim, gdy mu się w wypadku – przewróceniu wozu w Parczewie rany otworzyły. Tu Bohun wyjawił Rzędzianowi miejsce ukrycia kniaziówny Heleny Kurcewiczówny u Horpyny, w jarze nad Waładynką, niedaleko Raszkowa[19].

Włodawa w filmie | edytuj kod

Szlaki turystyczne | edytuj kod

Nadbużański szlak rowerowy

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b GUS. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2015.
  2. a b http://www.polskawliczbach.pl/Wlodawa, w oparciu o dane GUS.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 r.
  4. Национальный атлас Беларуси, Mińsk 2002, s. 266–267.
  5. Dz.U. z 1972 r. nr 50, poz. 327.
  6. Dz.U. z 1992 r. nr 54, poz. 260.
  7. a b Andrzej Wawryniuk: Powiat włodawski: historia, geografia, gospodarka, polityka. Monografia miejscowości. Starostwo Powiatowe we Włodawie, Chełm 2010, s. 385.
  8. „Kamena” R. 1993, nr 1–4, z. 940–941, red. nacz. Ireneusz Jan Kamiński. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Chełmskiej, Chełm 1993, s. 31.
  9. Grzegorz Rąkowski: Polska egzotyczna, część II, wydanie IV zaktualizowane. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2012, s. 153, 167. ​ISBN 978-83-62460-26-7​.
  10. Według hasła Włodawa w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893. miasto nigdy nie otrzymało praw miejskich na mocy królewskiego przywileju, lecz jedynie raz nadane swobody utrzymywane przez kolejnych dziedziców.
  11. Własność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w:Przegląd Nauk Historycznych 2012, r. XI, Nr 2, s. 51.
  12. SzymonS. Rudnicki SzymonS., Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 69, ISBN 978-83-7666-363-0, ISBN 978-83-7666-412-5 .
  13. a b Konstanty Prożogo „Chełm i okolice”, Sport i Turystyka 1981, ISBN 83-217-2335-7, s. 115.
  14. Wiesław Białkowski „Rokossowski – na ile Polak?”, Wydawnictwo Alfa 1999 r., ​ISBN 83-7001-755-X​, s. 80.
  15. Strona muzeum.
  16. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20] .
  17. Udana reaktywacja linii Chełm – Włodawa. rynek-kolejowy.pl. [dostęp 2012-10-11]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  18. Włodawa polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  19. Henryk Sienkiewicz Ogniem i mieczem (wyd. 1901) tom III rozd. XXI.

Bibliografia | edytuj kod

  • S.E. Michalski, Włodawa. Monografia statystyczno-gospodarcza, Lublin 1939.
  • E. Olszewski, R. Szczygieł, Dzieje Włodawy, Lublin-Włodawa 1991.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Włodawa" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy