Wadowice


Na mapach: 49°52′57″N 19°29′40″E/49,882500 19,494444

Wadowice w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wadowice (średniowieczna nazwa niem. Frauenstadt[4]) – miasto w południowej Polsce, w województwie małopolskim, siedziba władz powiatu wadowickiego i gminy miejsko-wiejskiej Wadowice. Położone jest w zachodniej części na Pogórzu Śląskim, południowej w Beskidzie Małym, nad rzeką Skawą. Przez miasto przebiegają: droga krajowa nr 28, droga krajowa nr 52 i linia kolejowa nr 117.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Wadowice miały 18 692 mieszkańców[3].

Miasto, po raz pierwszy wzmiankowane w 1325 r.[5], początkowo było niewielkim ośrodkiem, lecz od końca XVIII w., wraz z budową traktu środkowogalicyjskiego łączącego Lwów z Wiedniem, a także przeniesieniem przez władze austriackie siedziby cyrkułu wadowickiego, zaczęło się szybciej rozwijać. Obecnie – jako miasto rodzinne papieża Jana Pawła II – stanowi ważny ośrodek pielgrzymkowy.

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Położenie | edytuj kod

Miasto położone jest we wschodniej części Pogórza Wielickiego, na przedpolu Beskidu Małego, nad rzeką Skawą.

Wadowice leżą w Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej[6]. W okresie istnienia księstwa oświęcimskiego i księstwa zatorskiego Wadowice należały do Górnego Śląska, po czym w 1564 zostały włączone do województwa krakowskiego, stanowiącego część Małopolski[6].

Miasto położone jest w zachodniej części województwa małopolskiego, w powiecie wadowickim, w gminie miejsko-wiejskiej Wadowice.

Wadowice zajmują 10,54 km² (1 stycznia 2011)[7].

Ukształtowanie powierzchni i geologia | edytuj kod

Obszar miasta charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem wysokości względnej: w zachodniej części wzniesienia dochodzą do 318 m n.p.m., obniżając się w kierunku wschodnim – najniżej położony punkt miasta znajduje się w północnej części doliny Skawy i leży około 263 m n.p.m.[2] Centrum miasta znajduje się na stożku napływowym Choczenki, pochodzącym z okresu zlodowacenia. Osady żwirowe przykryte są materiałem drobnoziarnistym – piaskami i mułkami[8]. Koryta rzek i potoków przepływających przez miasto są żwirodenne.

Klimat | edytuj kod

Miasto leży w Karpackim regionie klimatycznym[9]. Średnia roczna temperatura powietrza w wieloleciu 1971–2000 wynosiła 8 °C. Najcieplejszym miesiącem był lipiec, w którym temperatura w omawianym okresie wynosiła 17 °C, natomiast w najzimniejszym miesiącu – styczniu – temperatura średnio nie przekraczała −1 °C. Suma rocznych opadów w wieloleciu 1971–2000 wynosiła ok. 750 mm[10].

Hydrografia | edytuj kod

Obszar Wadowic jest położony w zlewni Skawy. Na terenie miasta uchodzi do niej Choczenka (zachodnia część miasta), Dąbrówka (południowa część) oraz Kleczanka (wschodnia część miasta). Cześć północną miasta odwadnia ciek zasilający stawy hodowlane, mający początek na jazie na Choczence przy ul. Batorego. Sieć rzeczna Wadowic zmieniała się wraz z rozwojem młynarstwa wodnego i jeszcze na początku XX w. funkcjonowało w mieście kilka młynówek łączących naturalne cieki. Wraz z upadkiem młynarstwa koryta te były zasypywane lub włączane w obręb sieci kanalizacyjnej i melioracyjnej[11]. W północnej części Wadowic znajduje się kompleks stawów hodowlanych[12].

Ochrona środowiska | edytuj kod

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Wadowice zostały sklasyfikowane jako dwudzieste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[13].

Północne części miasta, tj. część doliny Skawy oraz stawy, są chronione jako obszar Natura 2000 Dolina Dolnej Skawy. Dolinę Skawy wypełnia zwarty kompleks leśny, zarządzany przez Nadleśnictwo Andrychów[14][15].

Historia | edytuj kod

Wadowice w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Vadowice na mapie Wacława Grodzieckiego wydrukowanej w 1592 Wadowice na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 Bazylika Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny Urząd Miejski z fragmentem placu Jana Pawła II Budynek Muzeum Miejskiego i Centrum Informacji Turystycznej

Najstarszą osadą w bezpośrednim sąsiedztwie Wadowic był Roków, a dalej w górę Skawy Mucharz, oba wzmiankowane w 1254. Kasztelania oświęcimska należała wówczas do księstwa opolskiego. Około 1315 powstało samodzielne księstwo oświęcimskie, a pierwszym księciem został Władysław I oświęcimski. To jemu przypisuje się założenie miejscowości, nie wykluczone że pierwotnie nazwa miejscowości brzmiała Władowice[16]. Nazwa miasta została zapisana w spisie świętopietrza z XIV w. jako Wadowicze. Dokument biskupstwa krakowskiego pochodzi z 1326, ale dotyczy sytuacji z roku 1325. Są w nim wymienione wszystkie kościoły w diecezji krakowskiej i jest też wśród nich kościół w Wadowicach jako filia parafialna kościoła z Mucharza. Kolejna wzmianka o mieście pochodzi z 27 lutego 1327, kiedy to w akcie hołdu lennego złożonego królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu przez księcia oświęcimskiego Jana I Scholastyka wymienione są miasta i miasteczka, w tym miasteczko (oppidum) Wadowicz[17][18][19].

Kolejna wzmianka o miejscowości pojawiła się dopiero w 1400 w postaci die stat genant Frawenstat. W międzyczasie musiał nastąpić napływ osadników niemieckich i miasto mogło stanowić nawet skraj bielskiej wyspy językowej. W tym czasie pojawiły się również nazwy Jungferstadt i Frauendorf, a nazwy te miały nawiązywać zdaniem Rudolfa Temple do Matki Boskiej[16].

Podczas rządów księcia oświęcimskiego Kazimierza, w 1430 wielki pożar doszczętnie strawił Wadowice. Aby szybko odbudować miasto, książę Kazimierz przywilejem z 10 listopada 1430 nadał Wadowicom prawo chełmińskie. Nadanie Wadowicom tego prawa było ewenementem, gdyż stosowano je przede wszystkim w Prusach i na Pomorzu. Prawdopodobnie książę Kazimierz chciał pobudzić aktywność wadowiczan, nadając prawo bardziej elastyczne od prawa magdeburskiego i średzkiego (łac. ius novi fori). Przywilej książęcy zapewniał mieszkańcom Wadowic znaczne korzyści, np. zostali oni zwolnieni od powinności na rzecz księcia przez sześć lat. Wadowiczanie uzyskali również prawo wolnego targu wraz z prawem jednej mili, tj. swobodnym i wyłącznym prawem prowadzenia działalności krawieckiej, szewskiej i sukienniczej oraz karczmarskiej i piwowarskiej.

W 1445 powstało księstwo zatorskie, w którego granicach znalazły się Wadowice. W latach 1482–1493 miasto pozostawało pod rządami Władysława z rodu Piastów[19]. W 1564 wchodziło w skład starostwa zatorskiego[20].

W 1772, w wyniku pierwszego rozbioru Polski, Wadowice wcielono do Imperium Habsburgów. Wtedy też, za sprawą wybudowanego w latach 1780-1785 Pierwszego Galicyjskiego Traktu Handlowo-Pocztowego, który łączył Lwów z Wiedniem, tempa nabrał rozwój miasta. W 1819 Wadowice stały się siedzibą władz rozległego cyrkułu wadowickiego, obejmującego 3380 km², 10 miast, 2 osady targowe i 340 wsi z 350 tys. mieszkańców. Pierwszym naczelnikiem obwodu wadowickiego był Ludwik de Sertes, a miasto miało wówczas 2500 mieszkańców. 1 czerwca 1888 uruchomiono linię kolejową Kalwaria Zebrzydowska Lanckorona – Bielsko-Biała Główna, która przebiegała przez Wadowice[18][19].

W listopadzie 1918 miasto powróciło do odrodzonej Polski. W okresie międzywojennym rozwijała się oświata i kultura. W tym okresie, w domu przy ul. Kościelnej 7 urodził się Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II[19].

Podczas II wojny światowej miasto było pod okupacją niemiecką. Administracyjnie Wadowice zostały włączone do III Rzeszy. W okresie tym obowiązywała nazwa Wadowitz. Planowane wprowadzenie starej (pochodzącej z okresu lokacji miasta) nazwy Frauenstadt nie doszło do skutku. Wadowice zostały wyzwolone 21 stycznia 1945 roku przez oddziały 38 Armii 4 Frontu Ukraińskiego (na cmentarzu znajdują się mogiły ok. 1500 żołnierzy radzieckich)[21].

6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy. Obóz pracy nr 181 powstał w Wadowicach[22].

W 1975, w wyniku reformy administracyjnej, Wadowice przestały pełnić funkcję stolicy powiatu. W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie bielskim. 16 października 1978 wadowiczanin kardynał Karol Wojtyła wybrany został papieżem. Jan Paweł II odbył trzy pielgrzymki do miasta: w 1979, 1991 i 1999.[18][19]

Zabytki | edytuj kod

Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II Plac Jana Pawła II

Pomniki | edytuj kod

Pomnik Papieża Jana Pawła II
  • Pomnik Papieża Jana Pawła II na rynku,
  • Pomnik Jana Pawła II przy kościele św. Piotra w Wadowicach,
  • Krzyż Katyński, odsłonięty 22 kwietnia 2010,
  • Pomnik upamiętniający stulecie harcerstwa w Polsce, odsłonięty 18 września 2010,
  • Pomnik żołnierzy 12 pułku piechoty (nazywany pomnikiem nieznanego żołnierza),
  • Popiersie Emila Zegadłowicza przy budynku I Liceum Ogólnokształcącego w Wadowicach,
  • Pomnik pomordowanych nauczycieli przed dawnym budynkiem „Sokoła”,
  • Pomnik św. Rafała Kalinowskiego przy klasztorze karmelitów.

Demografia | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Wadowic w 2014[23].

Transport | edytuj kod

Transport drogowy | edytuj kod

W czasach Polski Ludowej, od początku lat 70.[24] do grudnia 1985 roku[25], przez miasto przebiegały droga państwowa nr 221 Oświęcim – Wadowice – Rabka[26] i droga międzynarodowa E7 CieszynKrakówWarszawa[26].

Transport kolejowy | edytuj kod

Klasztor Karmelitów Bosych i Sanktuarium św. Józefa

Przez miasto przechodzą dwie linie kolejowe: 103 Trzebinia – Wadowice oraz 117 Kalwaria Zebrzydowska LanckoronaBielsko-Biała Główna. W mieście znajduje się stacja kolejowa Wadowice, z której (według rozkładu jazdy z okresu 2015/16) odjeżdżały pociągi regionalne do stacji: Bielsko-Biała Główna i Kraków Główny. Połączenia obsługują Przewozy Regionalne[27][28].

Transport lotniczy | edytuj kod

W 2013 na terenie firmy Maspex oddano do użytku śmigłowcowe lądowisko Maspex-Wadowice, a przy ul. Karmelickiej – sanitarne lądowisko Wadowice-Szpital.

Około 6 km na południowy wschód od miasta znajduje się również prywatne lądowisko TDJ S.A. Klecza.

Sport | edytuj kod

Kluby sportowe | edytuj kod

  • MKS Skawa Wadowice – piłka nożna, koszykówka, siatkówka, tenis stołowy,
  • Wadowicki Klub Sportowy Seido Karate – karate, Iaido, Kenjutsu, samoobrona MDS – klub z ponad 40 letnią tradycją.
  • Parafialny Uczniowski Klub Sportowy Karol Wadowice – piłka nożna, pływanie, turystyka, - od 2003 roku.
  • LKS Zaskawianka Wadowice– piłka nożna,
  • KS Aquila – kolarstwo,
  • Wieża Wadowice – klub szachowy,
  • Kick-boxing Sport-Kurs,
  • Kick-boxing Mawashi,
  • ALPS Wadowice, Stowarzyszenie na Rzecz Upowszechniania Kultury Fizycznej i Sportu – siatkówka (młodziczki, kadetki i kadeci),
  • Formma Gym Wadowice Klub MMA – mieszane sztuki walki.

Obiekty sportowe | edytuj kod

  • Stadion Miejski im. Czesława Panczakiewicza (MKS Skawa),
  • Kryta pływalnia Delfin,
  • ORLIK,
  • Boisko sportowe LKS Zaskawianka Wadowice,
  • Ujeżdżalnia przy WDW Podhalanin,
  • Hala sportowa z zapleczem przy Zespole Szkół Publicznych nr 3,
  • Hala sportowa z zapleczem przy Zespole Szkół Publicznych Nr 1.

Imprezy cykliczne | edytuj kod

  • Bieg Powsinogi,
  • Reggae Most,
  • Pikniki na Wenecji,
  • Sylwester na rynku,
  • Bieg Wadowicki,
  • Wadowicki Półmaraton Górski.

Turystyka | edytuj kod

Piesze szlaki turystyczne | edytuj kod

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Obiekty religijne Kościół św. Piotra Apostoła Bazylika Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny w Wadowicach Sala królestwa Świadków Jehowy

Osoby związane z Wadowicami | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Wadowicami.

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta i gminy partnerskie[31]:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. RobertR. Krzysztofik RobertR., Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 80–81 .
  2. a b Geoportal. Mapa topograficzna. Skala 1:10 000 (pol.). [dostęp 2014-04-24].
  3. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-31] .
  4. Wadowice w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892.
  5. MarcinM. Płaszczyca MarcinM., Wadowicze – najstarsza nazwa miasta ukryta w dokumentach Watykanu, archiwum.wadowice24.pl [dostęp 2017-09-20]  (pol.).
  6. a b Jadwiga Flis-Migdał: Wadowickie w opracowaniach etnograficznych w: „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, tom VII, red. Wiesława Otto-Weissowa. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979, s. 110. ​ISBN 83-08-00213-7
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 10 sierpnia 2011, ISSN 1505-5507 [zarchiwizowane z adresu 2013-12-20] .
  8. MieczysławM. Klimaszewski MieczysławM., Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, „Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Seria B”, 7, 1947 .
  9. Klimat w Polsce (pol.). wiking.edu.pl. [dostęp 2014-04-24].
  10. Klimat (pol.). Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. [dostęp 2014-04-24].
  11. KarolK. Witkowski KarolK., MarcinM. Witkowski MarcinM., Wpływ młynów wodnych na przekształcenia sieci hydrograficznej Wadowic i okolic, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, 20, 2017, s. 100–113 .
  12. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej. Geoportal (pol.). [dostęp 2014-04-24].
  13. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  14. Geoserwis GDOŚ (pol.). Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. [dostęp 2014-04-24].
  15. Lasy Państwowe. Mapa (pol.). [dostęp 2014-04-24].
  16. a b Krzysztof Koźbiał. Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego : zarys dziejów do 1772 roku. „Wadoviana: przegląd historyczno-kulturalny”. 3, s. 39, 1999. 
  17. Colmar Grünhagen (red.), Konrad Wutke (red.): Codex Diplomaticus Silesiae T.22 Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Breslau: E. Wohlfarth’s Buchhandlung, 1903, s. 7 [4620]. (łac.)
  18. a b c Powiat Wadowicki. Portal informacyjny: Historia (pol.). wadowicki.iap.pl. [dostęp 2014-04-24].
  19. a b c d e Marcin Witkowski: Historia miasta (pol.). wck.wadowice.pl. [dostęp 2014-04-24].
  20. Krzysztof K.-Koźbiał: Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego. „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”. 3, s. 34-50, 1999. ISSN 1505-0181.
  21. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka, 1988, s. 88, ISBN 83-217-2709-3 .
  22. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13]  (pol.).
  23. Rejestr mieszkańców gminy Wadowice, Urząd Miejski w Wadowicach.
  24. Mapa samochodowa Polski 1:1 000 000, wyd. dziesiąte, Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1971 .
  25. Uchwała nr 192 Rady Ministrów z dnia 2 grudnia 1985 r. w sprawie zaliczenia dróg do kategorii dróg krajowych (M.P. z 1986 r. nr 3, poz. 16)
  26. a b Samochodowy atlas Polski 1:500 000. Wyd. IX. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1984, s. 145.
  27. Wadowice. Plakatowy rozkład jazdy pociągów ważny od 2014-03-09 do 2014-04-26, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A.  (pol.).
  28. Ogólnopolska Baza Kolejowa: Wadowice (pol.). bazakolejowa.pl. [dostęp 2014-04-24].
  29. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20] .
  30. Sala Królestwa Świadków Jehowy – Wadowice, Miplo.pl.
  31. Miasta Partnerskie - Wadowice (pol.). [dostęp 2019-09-30].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Wadowice" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy