Więcbork


Na mapach: 53°21′N 17°29′E/53,350000 17,483333

Więcbork w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Więcbork (niem. Vandsburg) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie sępoleńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Więcbork.

Według danych z 1 stycznia 2018 Więcbork liczył 5 969 mieszkańców[1].

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1383 położone było w XVI wieku w województwie kaliskim[3].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Jezioro Więcborskie Więcbork z lotu ptaka

Miasto położone jest nad Jeziorem Więcborskim oraz nad rzeką Orlą, która znajduje się w dorzeczu Noteci. W środkowo-wschodniej części Krajny, w pasie Pojezierza Południowopomorskiego (w tym Pojezierza Krajeńskiego), na obszarze Krajeńskiego Parku Krajobrazowego (siedziba tegoż Parku), w odległości 59 km na północny zachód od Bydgoszczy. Historycznie od początków państwa Polan, Więcbork był związany z Wielkopolską.[potrzebny przypis]

Historia[4] | edytuj kod

  • We wczesnym średniowieczu istniał jako umocniony gród.
  • Prawdopodobnie po 960 gród znalazł się w obrębie państwa Polan.
  • 1383 – Pierwsza wzmianka w źródłach o mieście nazywanym wówczas Wanszowna w kronice Janka z Czarnkowa. Informuje ona, iż miasto będące własnością Markusza z Pamperzyna zostało najechane i spalone przez Grzymalitę Domarata z Pierzchna, kasztelana poznańskiego i starostę generalnego wielkopolski. Był to jeden z epizodów wojny Grzymalitów z Nałęczami.
  • 1405 – pierwszy dotychczas znany zapis obecnej nazwy.
  • Od średniowiecza miasto było własnością szlachecką w posiadaniu, kolejno, rodu Grzymalitów, Peperzyńskich, Więcborskich, Zebrzydowskich, Garczyńskich, Smoczewskich i Potulickich.
  • W latach 1558–1560 w więcborskim zamku przebywał biskup krakowski Andrzej Zebrzydowski.
  • Przed 1772 Więcbork należał administracyjnie do województwa kaliskiego, powiatu nakielskiego.
  • 1772 w wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej miasto przeszło pod władzę Prus, wchodząc w skład obwodu nadnoteckiego w powiecie kamieńskim.
  • 1807 – Więcbork został włączony przez Napoleona Bonaparte do Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Po upadku Księstwa Warszawskiego Więcbork wraca do Prus, do powiatu złotowskiego regencji bydgoskiej.
  • 1830 – miasto spłonęło w wyniku wielkiego pożaru.
  • 28 lutego 1835 – powstał powiat więcborski.
  • 1910 – miasto liczyło 3118 mieszkańców, w tym 74,9% Niemców.
  • 1920 – Więcbork powrócił do Polski na mocy traktatu wersalskiego z 1919. Administracyjnie został włączony do województwa pomorskiego.
  • W okresie II RP rezydencja prezydenta Ignacego Mościckiego.
  • W okresie międzywojennym Więcbork był największym miastem powiatu 4456 mieszkańców z największą 50% ilością ludności narodowości polskiej w powiecie sępoleńskim, dane z 1938 – źródło ABP, Wydział Powiatowy sygn. 6.508.571.
  • W trakcie II wojny światowej w pałacu w Runowie k. Więcborka rezydował Hermann Göring.
  • W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego..
  • W latach 1980–1989 Więcbork stanowił silny ośrodek Solidarności z Henrykiem Napieralskim członkiem KK NSZZ „Solidarność” na czele.
  • W 1998 decyzją wojewody bydgoskiego powołano Krajeński Park Krajobrazowy z siedzibą w Więcborku.
  • W latach 1993, 1998, 2001 Sejm RP i Sejmowa Komisja Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej powołała w uchwale STR-181-13/2001 Powiat Więcborsko – Sępoleński, który zablokowała Rada Ministrów RP.
  • 2002 – Jan Paweł II przyjmuje honorowe obywatelstwo miasta i gminy Więcbork.

Demografia | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Więcborka w 2014[5].


Zabytki | edytuj kod

Rokokowy kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza
  • rokokowy kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza zbudowany przez Aleksandra Hilarego Potulickiego w latach 1772–1778. Kościół jest murowany, jednonawowy, sklepiony, 24 m. długi, bez wieży, z elipsowatą zakrystią; posiada stylowo jednolite urządzenie wewnętrzne z czasów budowy kościoła. W kościele znajdują się epitafia i groby Potulickich.
  • kaplica cmentarna z 1787 na Górze św. Katarzyny zbudowana przez A. H. Potulickiego oraz zabytkowy 700-letni cmentarz katolicko-ewangelicki
  • średniowieczny układ urbanistyczny i domy w rynku z XVIII-XX w.
  • Kościół ewangelicki z XIX przy ul. Rybackiej
  • Budynek drewniany z 1732, siedziba Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Więcborku.
  • Fundamenty i fragmenty więcborskiego zamku Zebrzydowskich z 1556 przy ul. Potulickich i Powstańców Wlkp.
  • Dworek prezydenta Ignacego Mościckiego
  • Pozostałości po byłej synagodze żydowskiej z XVIII przy ul. Hallera – do dziś zachowało się biuro i dom rabina.
  • Klasztor z kaplicą ewangelickich sióstr Diakonistek, obiekt z XIX w. zlokalizowany przy ul. Pocztowej, obecnie zajmowany przez szkoły średnie.
  • Kościół ewangelicki, z XVIII w. wraz z infrastrukturą przy ul. Pocztowej, przerobiony w 1983 na dom kultury. Do dziś zachowały się obiekty przy kościelne z zabytkową plebanią zajmowaną obecnie przez opiekę społeczną i Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie.
  • Pozostałości po dworku Potulickich przerobionym w latach 70. na szpital miejski w Więcborku, do dziś zachowały się przyległe obiekty, zajmowane obecnie przez szpital powiatowy w Więcborku.
  • Klasztor sióstr franciszkanek z XIX w.
  • Sąd i areszt z XIX w. przy ul. Pocztowej.
  • Teren grodu więcborskiego przy plaży miejskiej.
  • Tereny i pozostałości ziemskie po zamku Grzymalitów za plażą miejską w Więcborku w okolicach byłej strzelnicy sto metrów za wczesnośredniowiecznym grodem więcborskim.
  • Wzgórze Świętej Katarzyny w Więcborku miejsce prastarego grodu więcborskiego, oraz miejsce drewnianego zamku Pałuków, a następnie teren miasta Więcbork. źródła kroniki kościoła katolickiego w Więcborku i Monografia Więcborka z 1993

Nazwy Więcborka na przestrzeni wieków | edytuj kod

Na przestrzeni wieków występowało ponad dziesięć różnych nazw Więcborka. Pierwsza nazwa miasta to Wansowno kolejne to Wanszowno, Wiązowno, Wicbork, Wienzburg, Wiecborg, Wiecborg, Więcburg, Wiecborg, Więcburg, Wicburg, Wyądzburg, Vandsburg i obecna nazwa Więcbork. Pierwszymi znanymi właścicielami miasta byli Grzymalici herbu Grzymała, którzy posiadali swój zamek na terenach plaży miejskiej.

Rynek z promenadą w Więcborku

Zamek Zebrzydowskich i Potulickich w Więcborku | edytuj kod

  • Więcborski zamek Zebrzydowskich z 1496 został rozbudowany i odrestaurowany z plenipotencji Królowej Bony, której kapelanem był biskup krakowski rodem z Więcborka Książę Andrzej Zebrzydowski; w latach 1558–1560 przeniósł on siedzibę biskupa krakowskiego z Wawelu do zamku w Więcborku.
  • Mieściła się tam kaplica zamkowa bp Andrzeja Zebrzydowskiego. Kaplica ta była związana z rozbudowanym zamkiem przez Zebrzydowskich w 1556 Zamek stał po drugiej stronie jeziora w znacznej odległości od miejsca, w którym znajdował się poprzedni zamek. Było to po wschodniej stronie miasta, według jego dzisiejszego położenia: źródło Tamże i Otto Goerke, Der Kreis Flatow, Złotów 1918, s. 640. Była to budowla z groblami, fosami, mostami zwodzonymi i wszystkimi przynależnościami rycerskiego zamku. źródło: Tamże.

Więcborska Gmina Żydowska | edytuj kod

  • Więcborska gmina żydowska zaistniała w Więcborku już w XV w. Natomiast więcborska synagoga została wybudowana w 1811 i mieściła się przy obecnej ul. gen. J. Hallera 11. Synagoga powstała z inicjatywy miejscowej gminy żydowskiej i darczyńcy materiałów budowlanych dla synagogi Pana Nagla z Sypniewa k/Więcborka.
  • źródło Monografia Więcbork z 1993

Ewangelicy w Więcborku | edytuj kod

  • Więcbork stanowił ważny ośrodek kościoła ewangelickiego w Polsce. To tu ustanowiono 350 osobowy dom sióstr diakonis z oddziałami w Warszawie, Lwowie, Wilnie, Bydgoszczy, Gnieźnie, Poznaniu itd. W Więcborku mieściły się liczne zakłady pomocnicze więcborskich sióstr diakonis, w tym szpital, drukarnie, domy wypoczynkowe, sierocińce, przedszkola, a nawet odwykówka dla upadłych dziewcząt, bo i wtedy prostytucja była doskonale rozwinięta.
  • W mieście działały dwa zbory ewangelickie jeden na ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego obecnie ul.Pocztowa, a kolejny na ul. Rybackiej. W przyległej do miasta Wituni działał Zakon Misjonarzy Ewangelickich, do dziś zachowały się wszystkie opisywane budynki ewangelików. Trzeba przypomnieć, że kolejne kościoły ewangelickie były w Zabartowie, Pęperzynie, Runowie i Sypniewie gmina Więcbork.
  • źródło Monografia Więcborka z 1993

Rezydencja Ignacego Mościckiego | edytuj kod

Pochodzący jeszcze z XIX wieku myśliwski pałacyk, położony na terenie parku leśnego w miejscowości Runowo-Młyn, stał się miejscem częstych wizyt Ignacego Mościckiego. W tej rezydencji prezydent gościł przedstawicieli najwyższych władz państwowych II RP. Gmina Więcbork kończyła wówczas granicznie terytorium Polski co być może przyczyniło się do utworzenia rezydencji prezydenta w Runowie. Ostatnie Boże Narodzenie z udziałem Prezydenta Mościckiego w podwięcborskiej rezydencji odbyło się w grudniu 1938. Poprzedziło je reprezentacyjne polowanie z udziałem Ignacego Mościckiego i Edwarda Śmigłego-Rydza.

Wywodzący się z Więcborka | edytuj kod

Organizacje pozarządowe, stowarzyszenia i kluby | edytuj kod

Pomnik pamięci poległych za wolność ojczyzny i ziemi więcborskiej
  • Stowarzyszenie Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Więcborku – założone w 1732
  • KS Grom Więcbork – założony w 1957
  • TKKF Wodnik
  • Stowarzyszenie Tarcza i Miecz
  • Krajeńskie Stowarzyszenie Kulturalne
  • Stowarzyszenie Rodzin Katolickich
  • Liga Obrony Kraju
  • Polski Związek Wędkarski
  • Caritas oddział przy parafii Więcborskiej
  • Ludowe Zespoły Sportowe
  • Polski Związek Wędkarski
  • 34 Wodna Drużyna Związku Harcerstwa Polskiego
  • Stowarzyszenie Ochotnicza Straż Pożarna w Więcborku
  • Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w Więcborku
  • Towarzystwo Gimnastyczne SOKÓŁ w Więcborku
  • Stowarzyszenie „Szpital Wspólnym Dobrem”
  • Więcborski Klub Motorowy - WKM Więcbork

Warunki naturalne | edytuj kod

Więcbork to miejscowość turystyczna położona przy Jeziorze Więcborskim otoczonym w znacznej części lasami z kilkunastoma ośrodkami wypoczynkowymi, hotelami, motelami i pensjonatami. W 1998 Więcbork stał się siedzibą Krajeńskiego Parku Krajobrazowego. Otoczony jest wzgórzami morenowymi, jeziorami i lasami. Najwyższym punktem miasta jest Góra Świętej Ka­ta­rzy­ny (180 m n.p.m.). Jest to drugie co do wysokości wzniesienie w województwie Kujawsko-Pomorskim (najwyższe Czarna Góra 189 m n.p.m.), a najwyższe położone na terenie zamieszkałym, co czyni z Więcborka najwyżej położone miasto w województwie.

Osiedla Więcborka | edytuj kod

Rynek w Więcborku sto lat temu
  • Osiedle BOWiD
  • Osiedle Na Skarpie
  • Osiedle Plebanka
  • Osiedle Piastowskie
  • Osiedle Słoneczne
  • Osiedle Łopiennik [Lupinek]
  • Osiedle Tartaczne
  • Stare miasto

Gospodarka | edytuj kod

W Więcborku działa przemysł metalowy (Więcborskie Zakłady Metalowe WIZAMOR i firma BEMIX) oraz stolarski (firma GABI BIS). Na dzień 31 grudnia 2010 r. w Mieście i Gminie Więcbork działały 834 podmioty gospodarcze (źródło – Biuletyn Informacyjny Gminy Więcbork).

Transport | edytuj kod

Transport drogowy | edytuj kod

Więcbork leży nieco ponad 30 kilometrów od Złotowa przy drodze wojewódzkiej nr 189. Przez miasto przebiegają także drogi wojewódzkie nr 241 i 242.

W Więcborku funkcjonuje lokalny oddział przedsiębiorstwa PKS Chojnice. Można spotkać tu również autobusy PKS Bydgoszcz, PKS Człuchów, PKS Koszalin, PKS Piła, PKS Bytów i PKS Polonus Warszawa. Autobusem można bez problemu dojechać do Bydgoszczy, Chojnic, Koszalina, Złotowa, Sośna, Człuchowa, Tucholi, Sępólna Krajeńskiego, Warszawy, Włocławka, Torunia, Piły, Poznania, a w sezonie letnim również do Łodzi, Krakowa, Mielna[6].

Stacja PKP Więcbork

Transport kolejowy | edytuj kod

Przez Więcbork przebiegają dwie linie kolejowe:

W mieście znajduje się nieczynna stacja kolejowa. Niegdyś węzeł łączący Piłę i Złotów z Laskowicami Pomorskimi, czy Grudziądzem. Od 2000 przez Więcbork jeżdżą jedynie lokalne pociągi towarowe.

Oświata | edytuj kod

Opieka zdrowotna | edytuj kod

  • Szpital Powiatowy w Więcborku
  • Pogotowie ratunkowe w Więcborku.
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej PROVITA w Więcborku
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Ars Medica” s.c. w Więcborku
  • Laboratorium ZOZ w Więcborku
  • Rehabilitacja Zdrowotna ZOZ w Więcborku

Pomoc społeczna | edytuj kod

  • Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Więcborku
  • Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Więcborku
  • Środowiskowy Dom Samopomocy w Więcborku
  • Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza w Więcborku

Religia | edytuj kod

Kościół katolicki | edytuj kod

  • parafia i kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem św. Judy Tadeusza
  • klasztor i kaplica sióstr franciszkanek, ul. Złotowska
  • kaplica rzymskokatolicka w szpitalu
  • Kościół Katolicki w Więcborku wybudowany przez Potulickich z Więcborka kaplica rzymskokatolicka na cmentarzach: parafialnym i komunalnym

Sport | edytuj kod

Stadion miejski z lotu ptaka
  • KS Grom Więcbork I liga w podnoszeniu ciężarów
  • KS Grom Więcbork A-klasa piłka nożna
  • KS Grom Więcbork sekcja lekkoatletyczna
  • Więcborski Klub Motorowy WIZAMOR w Więcborku
  • Polski Związek Wędkarski
  • Więcborski Klub Szachistów WIEŻA
  • Kurkowe Bractwo Strzeleckie
  • Ludowe Zespoły Sportowe
  • Liga Obrony Kraju oddział w Więcborku
  • TKKF WODNIK w Więcborku
  • Towarzystwo Gimnastyczne SOKÓŁ w Więcborku
  • Więcborski Klub Motorowy - WKM Więcbork

Honorowe Obywatelstwo Miasta i Gminy Więcbork | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Wiecbork, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 180.
  4. Historia miasta Więcbork.
  5. http://www.polskawliczbach.pl/Wiecbork, w oparciu o dane GUS.
  6. PKS Chojnice.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Więcbork" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy