Wikipedysta:Arti P/brudnopis/Hawaje


Wikipedysta:Arti P/brudnopis/Hawaje w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedysta:Arti P‎ | brudnopis Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Piramida wieku

Hawaje (wymowa:/həˈwaɪ.iː/ i) (ang. Hawaii, haw. Mokuʻāina o Hawaiʻi) – najnowszy z 50 stanów USA (dołączony 21 sierpnia 1959 roku), oraz jedyny stan leżący tylko na wyspach. położony na archipelagu Hawaje, w północno-środkowej części Oceanu Spokojnego, nie posiadający lądowej łączności z kontynentalną częścią kraju, w odległości około 4 tys. kilometrów od kontynentalnych Stanów Zjednoczonych. Jest to jedyny stan USA leżący tylko na wyspach. Stolicą stanu jest Honolulu leżące na wyspie O'ahu. [3]

Archipelag jest pochodzenia wulkanicznego. Rozpościera się na długości niemal 2,5 tys. km. Składa się z 137 wysp, w tym z 8 zamieszkanych – Hawaii, Oahu, Kauai, Molokai, Lanai, Maui, Niihau i Kahoolawe. Powierzchnia wysp jest górzysta. Liczne są czynne wulkany.[4] Po stanach Alaska, Floryda i Kalifornia, Hawaje posiadają 4 najdłuszą linię brzegową w USA. [5]

Oficjalnie w stanie mieszka 1,2 mln ludzi, a w praktyce ponad 1,3 mln jeśli dodać turystów i żołnierzy amerykańskich sił zbrojnych. Ogromna większość z nich, prawie 1 mln, mieszka na najgęściej zaludnionej wyspie Oahu. Tylko 6,6% mieszkańców stanu uważa się za rdzennych (Polinezyjskich) obywateli Hawajów. Największa grupa mieszkańców, około 41%, to imigranci z Azji lub ich potomkowie.

Spis treści

Etymologia | edytuj kod

W języku Hawajskim słowo Hawaiʻi wywodzi się języka Proto-Polinezyjskiego gdzie oznacza ojczyznę. Jest także wyrazem pokrewnym występującym również w językach: maori, rarotonga oraz samoańskim.[6]

Historia | edytuj kod

Hawaje są jednym z czterech państw, które były niezależne przed dołączeniem do Stanów Zjednoczonych, wraz z Republiką Vermontu, Teksasu, oraz Kalifornii, i jednym z dwóch, wraz z Teksasem, które zyskały uznanie na arenie międzynarodowej.[7] Królestwo Hawajów było suwerennym państwem od 1810 do 1893 roku, kiedy monarchia została obalona. Hawaje były niezależną republiką od 1894 do 1898, kiedy to zostały zaanektowane przez Stany Zjednoczone jako terytorium, stając się 50 stanem w 1959 roku.[8]

Hawaje były celem niespodziewanego ataku na Pearl Harbor wykonanego przez imperium japońskie 7 grudnia 1941 roku. Atak na Pearl Harbor i inne instalacje wojskowe i morskie na O'ahu, przeprowadzony przez samoloty i miniaturowe okręty podwodne spowodowały włączenie się Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej.[9]

Starożytne Hawaje | edytuj kod

Bazując na odkryciach archeologicznych szacuje się, iż pierwsi osadnicy zamieszkali na wyspach już w roku 300 p.n.e., prawdopodobnie byli to polinezyjscy osadnicy z Markiz, a następnie ok. XI w. ludzie przybywali na wyspy z Raiatea i Bora Bora.[10] Pierwszym europejczykiem który odkrył Hawaje w 1778 roku był brytyjski podróżnik James Cook. [11][12]

Archeolodzy i historycy uważają, że pierwotne osady imigrantów z Markiz i Tahiti z ok. 1000 roku wprowadziły nową linię wodzów, system Kapu (styl życia), praktykę składania ofiar z ludzi i budowania świątyń. Jest to opisane w ludowych opowieściach. Niezależnie od kwestii pochodzenia imigrantów, historycy zgadzają się, że starożytne Hawaje charakteryzowały się powolnym, ale stałym wzrostem liczby ludności.

Królestwo Hawajów (1795–1893) | edytuj kod

 Osobny artykuł: Królestwo Hawajów. Hawajczycy witający Jamesa Cooka. Ilustracja Johna Webbera.

Przypłynięcie Jamesa Cooka w 1778 roku na wyspy było pierwszym udokumentowanym kontaktem Hawajów z Europejczykami. Cook nazwał je "Sandwich Islands", na cześć swojego sponsora Johna Montagu, 4. hrabiego Sandwich.[13] Zdradził lokalizację Hawajów i podał ich nazwę jako Owyhee.

Cook odwiedził wyspy dwukrotnie. Podczas drugiej wizyty w 1779 roku, próbował porwać króla Wielkiej Wyspy, Kalaniʻōpuʻu, i trzymać go jako okup, ponieważ żądał zwrotu łodzi która została skradziona. Porwanie jednak nie udało się, ponieważ zwolennicy króla bronili go, w wyniku czego Cook oraz czterech jego ludzi zginęło.[14]

Po wizytach Cooka oraz licznych publikacjach które opisywały jego podróże, Hawaje stały się celem podróży wielu Europejskich przybyszów: Odkrywców, kupców oraz wielorybników. Wpływy brytyjskie miały duże znaczenie dla Hawajów, co widać m.in. na fladze Hawajów na której w lewym górnym rogu widnieje flaga Wielkiej Brytanii. Brytyjscy przybysze wprowadzili wiele chorób na wyspy przez co gwałtownie spadła populacja Hawajów,[15] ponieważ Hawajczycy nie posiadali odporności na choroby takie jak: grypa, ospa czy odra. W 1850 roku, odra zabiła co piątą osobę na Hawajach.[16]

Dynastia Kamehameha | edytuj kod

Pod koniec XVIII wieku, wodzowie poszczególnych wysp walczyli o władze nad archipelagiem. Po serii bitew skończonych w 1795 roku które spowodowały cesję wyspy Kauai w 1810 roku, wszystkie zamieszkane wyspy zostały podporządkowane jednemu władcy – królowi Kamehameha I. Ustanowił on dynastię Kamehameha, która rządziła Hawajami do 1872 roku.

Po przejęciu tronu przez Kamehameha II, po śmierci ojca w 1819 roku, misjonarze którzy przybyli na wyspę nawrócili wielu Hawajczyków na Chrześcijaństwo, dzięki czemu zaprzestano praktykowania niektórych starożytnych zwyczajów. Kamehameha III został pierwszym Chrześcijańskim królem Hawajów.

W 1872 roku, po śmierci Kamehameha V, adoptowanego syna Kamehameha IV, nastąpiły wybory powszechne, ponieważ Kamehameha V nie miał potomków oraz nie wybrał nikogo na swojego następcę. W wyniku wyborów królem Hawajów został Lunalilo, który zmarł rok później, również nie posiadając potomków, co spowodowało następne wybory, po których tron w 1874 objął Kalākaua.

Konstytucja Hawajów (1887) | edytuj kod

W 1887 roku, kilku białych imigrantów, którzy wzbogacili się na produkcji cukru, stanęło na czele rewolucji. Król Kalākaua został zmuszony do podpisania tzw. "Konstytucji bagnetowej". Konstytucja drastycznie ograniczała władzę monarchy. Jej kluczowy punkt dawał prawo do głosowania tylko tym mieszkańcom, których roczny dochód przekraczał 600 dolarów lub którzy zainwestowali w grunt przynajmniej 300 dolarów. Ci drudzy nie musieli nawet być obywatelami Hawajów. Większość rdzennych Hawajczyków, którzy do tej pory stanowili gros elektoratu, wyeliminowano z gry politycznej. W ten sposób euro-amerykańska mniejszość praktycznie przejęła władzę nad państwem. Cztery lata później niedomagający król wyjechał na leczenie do San Francisco, skąd już nie wrócił. Na tronie zastąpiła go jego siostra, Lydia Lili'uokalani.[17]

Przewrót królowej Lili'uokalani (1893) | edytuj kod

Amerykańscy żołnierze podczas przewrotu - styczeń 1893

Aby zadośćuczynić niesprawiedliwościom spowodowanym przez Konstytucję bagnetową i zastrzec prawo wyborcze wyłącznie dla rdzennych obywateli, królowa obwieściła wydanie nowej konstytucji. To wystarczyło antyrojalistycznie nastawionym cudzoziemcom, przede wszystkim Amerykanom, za pretekst do rozpoczęcia rebelii. John L. Stevens, minister USA na Hawajach, 17 stycznia 1893 roku wydał rozkaz desantu amerykańskim Marines stacjonującym na USS Boston. Rebelianci, określający się jako Komitet Bezpieczeństwa, pomaszerowali na pałac królowej i zażądali jej abdykacji. Chcąc uniknąć rozlewu krwi, Lili'uokalani ustąpiła z tronu, Oświadczyła przy tym iż zrzeka się władzy do czasu, kiedy rząd USA, po zapoznaniu się z faktami, unieważni czyny swoich przedstawicieli i zwróci jej koronę.[17]

Republika Hawajów (1894-1898) | edytuj kod

 Osobny artykuł: Republika Hawajów.

Republika została oficjalnie proklamowana 4 lipca 1894. Tego dnia premier Sanford Dole został mianowany prezydentem Republiki Hawajów. Funkcję tą pełnił do 1900, kiedy został gubernatorem Hawajów. Po powstaniu republiki w której w dalszym ciągu panowała nierówność wyborcza, Hawajczycy utworzyli ruch oporu i założyli grupę zwaną rojalistami. Jej celem było obalenie republiki i przywrócenie tronu królowej Lili'uokalani. W 1895 rojaliści zaatakowali rząd tymczasowy, lecz zostali pokonani, a ci, którzy przeżyli zostali aresztowani. U królowej znaleziono broń, w związku z tym także została aresztowana. Przetrzymywano ją jako więźnia w małym pokoju w pałacu Iolani, a następnie odesłano do domu, gdzie wiele miesięcy spędziła w areszcie domowym. Republika przetrwała tylko parę lat. 7 lipca 1898 Stany Zjednoczone zajęły kraj a 12 sierpnia ogłosiły oficjalnie aneksję kraju. [18]

Terytorium Hawajów (1898–1959) | edytuj kod

 Osobny artykuł: Terytorium Hawajów. Pałac Iolani w Honolulu.

7 lipca 1898 roku, William McKinley podpisał uchwałę, która oficjalnie przyłączała Hawaje jako terytorium zależne Stanów Zjednoczonych. Oficjalna ceremonia odbyła się w Pałacu Iolani, na której miejsce miało m.in. zdjęcie flagi Hawajów i wzniesienie Flagi Stanów Zjednoczonych. Sanford Dole został mianowany pierwszym gubernatorem terytorium.

Stan Hawaje (1959-) | edytuj kod

W marcu 1959 roku, Kongres uchwalił akt dołączenia jako 50 stan USA. Podpisał go ówczesny prezydent Dwight Eisenhower (akt nie obejmował atolu Palmyra która była częścią terytorium Hawajów). 27 czerwca 1959 roku, referendum spytało mieszkańców Hawajów o poparcie ustawy dołączenia jako stan. Referendum uzyskało poparcie dla powstania stanu w proporcji 17:1.[19][20]

Po uzyskaniu statusu stanu, Hawaje szybko się zmieniły poprzez szybko rozwijającą się turystykę na wyspach. Promowano również Hawajską kulturę i zwyczaje.


Miasta | edytuj kod

Honolulu - stolica i zarazem największe miasto Hawajów

Przeniesienie Hawajskiej rodziny królewskiej z Wielkiej Wyspy na Maui a później na O'ahu wyjaśnia rozmieszczenie populacji na wyspach. Kamehameha III wybrał Honolulu jako stolicę. Głównym czynnikiem ważącym o tej decyzji był naturalny port w pobliżu miasta.

Honolulu położone jest na północno-wschodnim wybrzeżu O'ahu. Poprzednią stolicą była Lahaina leżąca na wyspie Maui, a przed nią Kailua-Kona na wyspie Hawai'i. Główne miejscowości to: Hilo, Kaneohe, Kailua-Kona, Pearl City, Waipahu, Kahului, Kailua, Kīhei oraz Lihue.

Symbole stanu | edytuj kod


Geografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Hawaje (archipelag).

Główne wyspy Hawajów:

Topografia | edytuj kod

położenie Hawajów na Pacyfiku.

Archipelag położony 3200 km na północny zachód od Ameryki Północnej. Jest najbardziej wysuniętym stanem na południe i drugim po Alasce na zachód. Tylko Hawaje i Alaska nie sąsiadują z innym stanem.

Hawaje są jedynym stanem w Stanach Zjednoczonych, który:

  • nie jest geograficznie położony w Ameryce Północnej
  • jest całkowicie otoczony przez wodę
  • jest archipelagiem
  • ma pałac królewski
  • nie ma prostej linii w swojej granicy

Największa góra Hawajów, Mauna Kea, wznosi się na wysokość 4205 m n.p.m.[21], lecz jeśli mierzyć ją od podstawy góry, która leży na dnie Pacyfiku, jest wyższa od Mount Everestu, ponieważ mierzy wtedy ok. 10 200 m. [22]

Ośmiu głównym wyspom: Hawaiʻi, Maui, O'ahu, Kaho'olawe, Lanai, Moloka'i, Kaua'i i Ni'ihau, towarzyszy ponad 100 innych. Kaʻala jest małą wyspą która jest licznie odwiedzana przez turystów. Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie to archipelag składający się z dziewięciu wysp. [23]

Geologia | edytuj kod

Wszystkie wyspy Hawajskie zostały utworzone ze skał magmowych, które pochodzą z plamy gorąca. Ponieważ płyta tektoniczna znajdująca się pod oceanem Spokojnym przemieszcza się na północny-zachód, plama gorąca pozostaje nieruchoma, powoli tworząc nowe wulkany. Ze względu na lokalizację plamy, na Hawajach aktywne wulkany znajdują się tylko w południowej części wyspy Hawai'i. Najmłodszy wulkan, Lōihi, znajduje się pod wodą blisko południowego wybrzeża Hawai'i. [24]

Ostatnia erupcja wulkaniczna poza Wielką Wyspą miała miejsce w wulkanie Haleakalā przed końcem XVIII wieku. [25] W 1790 roku, eksplozja wulkanu Kīlauea była najtragiczniejszą w historii USA, [26] zginęło wtedy 5405 żołnierzy i ich rodziny. [27]

Przez aktywność wulkaniczną oraz erozję, Hawaje posiadają fascynujące geologiczne cechy. Hawai'i posiada trzeci najwyższy punkt spośród wysp na świecie. [28]

Niestabilności zboczy wulkanów przyniosła szkody związane z trzęsieniami ziemi oraz tsunami, zwłaszcza w 1868 i 1975 roku. [29]


Flora i Fauna | edytuj kod

Z powodu odległości wysp od stałego lądu, życie przed człowiekiem dotarło na Hawaje przez zwierzęta. Ta izolacja oraz zróżnicowanie środowiska (wysokości oraz tropikalny klimat) stworzyły szeroki wachlarz endemicznej flory i fauny. Hawaje mają więcej zagrożonych wyginięciem gatunków zwierząt niż jakikolwiek stan USA. [30]

Obszary chronione | edytuj kod

Pomnik USS Arizona w Pearl Harbor.

Kilka obszarów na Hawajach znajduje się pod ochroną National Park Service.[31] Hawaje posiadają dwa parki narodowe: Haleakalā na wyspie Maui oraz Wulkany Hawai'i który znajduje się w południowej części wyspy Hawai'i.

W stanie znajdują się trzy Historyczne Parki Narodowe. Kalaupapa National Historical Park na Moloka'i, Kaloko-Honokōhau National Historical Park na Hawai'i oraz Puʻuhonua o Hōnaunau National Historical Park. Innymi chronionymi obszarami są: Ala Kahakai National Historic Trail oraz Pomnik USS Arizona w Pearl Harbor na O'ahu.

Papahānaumokuākea Marine National Monument został ustanowiony przez prezydenta George'a Busha 15 czerwca 2006 roku. Pomnik ten zajmuje powierzchnię 360 000 km² raf, atoli oraz mielizn. Jest on większy niż wszystkie Parki Narodowe USA razem wzięte. [32]

Klimat | edytuj kod

Klimat Hawajów jest typowy dla tropików, aczkolwiek temperatury i wilgotność są mniej ekstremalne, przez wiatr wiejący ze wschodu. Lokalny klimat różni się bardzo na każdej z wysp. Najwyższe temperatury w lecie wynoszą ok. 31°C podczas dnia, i 24°C w nocy. W zimie temperatury w dzień oscylują w granicy 28°C, i spadają do 18°C w nocy. Śnieg, z reguły nie kojarzony z tropikami, pada na wysokości 4205 m. n.p.m. na wulkanach Mauna Kea i Mauna Loa na wyspie Hawai'i w niektórych zimowych miesiącach. Śnieg pada także czasami na wulkanie Haleakala. Góra Waialeale na Kauai ma drugie najwyższe opady na świecie wynoszące 11,7 metrów. Na Hawajach rozróżnia się dwie pory roku: pora sucha, od maja do października, oraz pora deszczowa od listopada do kwietnia. [33]


Demografia | edytuj kod

Populacja | edytuj kod

W 2005 roku populacja Hawajów wynosiła 1 275 194 osób, co oznacza podwyższenie ogólnej liczby ludności na Hawajach o 13 070 osób lub 1.0% w stosunku do roku 2004 oraz o 63 657 osób lub 5.3% od roku 2000. Liczba ta zawiera przyrost naturalny wynoszący 48 111 ludzi (96 028 urodzeń oraz 47 917 śmierci), oraz imigrację wynoszącą 16 956 osób. Do stanu przyjechało 30 068 osób a wyjechało 13 112.[36]

Gęstość zaludnienia na Hawajach

W rzeczywistości Hawaje posiadają ponad 1,3 mln osób biorąc pod uwagę wielu żołnierzy oraz turystów. Wyspa O'ahu, nazywana "Miejscem Spotkań" jest najbardziej zaludnioną wyspą i posiada największą gęstość zaludnienia z 953 207[37] osobami na 1546 km² powierzchni wyspy co daje ok. 650 osób na km². 1 275 194 osób mieszkających na Hawajach (16 640 km²) daje gęstość 76,7 osób na km² [38] co czyni Hawaje 13 stanem pod względem gęstości zaludnienia.[39]

Przewidywana długość życia na Hawajach w 2000 roku wyniosła 79,8 lat (77,1 dla mężczyzn, 82,5 dla kobiet), więcej niż w jakimkolwiek innym stanie.[40]

Procent personelu militarnego w stanie wynosi około 1,3 populacji wyspy.

Podział rasowo-etniczny | edytuj kod

Podział rasowy według badania statystycznego przeprowadzonego przez United States Census Bureau w 2008 roku[41]:

Języki | edytuj kod

Hawaje posiadają dwa języki urzędowe: Angielski oraz hawajski. Popularny wśród tubylców jest również język kreolski hawajski.

Angielski | edytuj kod

Według spisu z 2000 roku 73,44% mieszkańców Hawajów na codzień posługuje się tylko językiem angielskim.[42]

Języki mniejszości | edytuj kod

2,6% mieszkańców stanu mówi po hiszpańsku i 1,6% po innych językach indoeuropejskich. 21,0% po jednym z języków azjatyckich.[41]

Po angielskim, innymi popularnymi językami są: tagalog, japoński oraz iloko.

Język hawajski | edytuj kod

 Osobny artykuł: Język hawajski.

Język hawajski jest językiem ojczystym dla około 2000 osób, mniej niż 0,1% populacji Hawajów.[43] Według spisu z 2005 roku, na Hawajach było 27 160 osób mówiących tym językiem.

Język hawajski należy do grupy języków polinezyjskich, należących do rodziny języków austronezyjskich. Zaczął się on rozwijać około roku 1000 n.e. po skolonizowaniu wysp przez ludy z Markiz oraz Tahiti. Zostali oni na wyspach zostając Hawajczykami. Ich rodzime języki przekształciły się w język Hawajski. Przed przypłynięciem Jamesa Cooka na wyspy, język hawajski nie został nigdzie zapisany. Dzisiejsza forma zapisu jest wynikiem spisania języka przez misjonarzy którzy przypłynęli na wyspę w latach 20 XVIII w. Przypisali oni litery z alfabetu łacińskiego do odpowiadających dźwięków z mowy Hawajskiej.

Pidgin | edytuj kod

 Osobny artykuł: Język kreolski hawajski.

Niektórzy mieszkańcy mówią także językiem kreolskim hawajskim często nazywanym językiem "Pidgin". Język ten pochodzi głównie z języka angielskiego, lecz posiada także słowa z hawajskiego, chińskiego, japońskiego, ilokańskiego, tagalog oraz portugalskiego.

Religia | edytuj kod

Chrześcijański kościół Makiki, 1958

Podział religijny na Hawajach w 2000 roku:[44][45]

Do największych wyznań należy Kościół rzymskokatolicki z 240 813 członkami i Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich z 68 128.[46] Inne liczne grupy to różne wyznania protestanckie oraz Świadkowie Jehowy (8786 głosicieli, ok. 0,9% - zobacz: Świadkowie Jehowy w Stanach Zjednoczonych).

Do innych religii należą wyznawcy: buddyzmu, judaizmu oraz bahaizmu, konfucjanizmu, taoizmu, hinduizmu, islamu, szintoizmu, zoroastrianizmu i innych religii.

Ekonomia | edytuj kod

Dawniej, na Hawajach znaczącą rolę odgrywał przemysł rolniczy (uprawy sandałowca[47], trzciny cukrowej oraz ananasów), militarny oraz turystyczny. Od ustanowienia stanu Hawaje w 1959 roku, najbardziej dochodowym przemysłem została turystyka, tworząc 24,3% produktu stanowego brutto w 1997 roku, pomimo starań podjętych w celu dywersyfikacji. Dochód stanowy w 2003 roku wyniósł 47 mld USD.

Produkty eksportowane przez Hawaje to w większości żywność i odzież. Branże te odgrywają niewielką rolę w Hawajskiej gospodarce ze względu na znaczną odległość transportu do rentownych rynków, takich jak zachodnie wybrzeże Stanów Zjednoczonych. Eksportowana żywność to głównie kawa, orzechy makadamia, ananas oraz trzcina cukrowa. Dochód produktów rolniczych na 2002 rok, zgodnie z Hawajskim rolniczym urzędem statystycznym wyniósł 370,9 mln USD z różnych segmentów rolnictwa, 100,6 mln USD z upraw ananasa oraz 64,3 mln USD z trzciny cukrowej.

Hawaje posiadają stosunkowo wysokie obciążenia podatkowe. W 2003 roku, mieszkańcy Hawajów mieli najwyższe podatki na mieszkańca w całych Stanach Zjednoczonych, które wyniosły 2838 USD. Jest to częściowo spowodowane edukacją, ochroną zdrowia i opieką społeczną na które środki przeznaczane są bezpośrednio przez stan Hawaje, w przeciwieństwie do innych stanów, w których pieniądze przeznaczane są przez władze lokalne.

W kwietniu 2011 roku, stopa bezrobocia w stanie wynosiła 6,1%.[48]

Przestępczość | edytuj kod

W 2008 roku na Hawajach popełniono 49516 przestępstw (25 morderstwa, 46004 naruszenia miru domowego oraz 365 gwałty). Pełną listę znaleźć można tutaj Kara śmierci nie jest stosowana w tym stanie [49]


Uniwersytety i wyższe uczelnie | edytuj kod


Znane osoby urodzone na Hawajach | edytuj kod



Przypisy | edytuj kod

  1. Census 2000 Geographic Terms and Concepts
  2. United States Census Bureau: "Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008". [dostęp 02.06.2009].
  3. Hawaii Facts and Trivia
  4. Hawaii Island Volcano Adventures
  5. States with Longest Coastlines
  6. http://www.etymonline.com/index.php?term=Hawaii
  7. US CODE: Title 20,7512. Findings
  8. Hawaii State Government
  9. Atak na Pearl Harbor
  10. [1]
  11. Hawaiian History
  12. Patrick Vinton Kirch: The Evolution of the Polynesian Chiefdoms. Cambridge University Press, 1989, s. 77–79. ISBN 0521273161..
  13. John Montagu, 4th Earl of Sandwich
  14. Kuykendall, "The Hawaiian Kingdom Volume I: Foundation and Transformation", s.18
  15. Hawaii, State, U.S.
  16. Migration and Disease 1880-1920 Digital History
  17. a b Ariyoshi, Rita: Hawaje. National Geographic Society, 2009, s. 34-35. ISBN 978-83-7596-052-5.
  18. Russ, William Adam: The Hawaiian Revolution (1893-94).. Associated University Presses, 1992. ISBN 0-945636-43-1.
  19. Human Rights differs from Equal Rights
  20. Statement of support for the Hawaiian sovereignty elections council
  21. Wulkan Mauna Kea.
  22. Beata Unke, (2001) "Height of the Tallest Mountain on Earth". The Physics Factbook.
  23. Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie
  24. Alexander Malahoff, "Lōʻihi Submarine Volcano: A unique, natural extremophile laboratory"
  25. Youngest lava flows on East Maui probably older than A.D. 1790
  26. Living on Active Volcanoes U.S. Geological Survey
  27. Swanson, D. A.; Rausch, J. Human Footprints in Relation to the 1790 Eruption of Kilauea American Geophysical Union ,2008
  28. Najwyższe wyspy na świecie
  29. Pacific Tsunami Warning Center 11.12.2009 Tsunami Safety & Preparedness in Hawaiʻi
  30. Howard Youth, "Hawaii's Forest Birds Sing the Blues"
  31. Hawaii National Park Service
  32. Joshua Reichert i Theodore Roosevelt IV. "Treasure Islands"
  33. Klimat Hawajów
  34. Hawaii Weather.
  35. "Resident Population Data - 2010 Census" 2010.census.gov
  36. United States Census Bureau.: Population and Population Centers by State: 2000. [dostęp 12.04.2008].
  37. Oahu’s Population is up to 8.8% According to U.S. Census
  38. Hawaii QuickFacts
  39. Resident Population Data - 2010 Census 2010
  40. Average life expectancy at birth by state.
  41. a b American FactFinder, United States Census Bureau Hawaii – ACS Demographic and Housing Estimates: 2008 Factfinder.census.gov
  42. Language Map Data Center
  43. Lyovin, Anatole V. (1997). An Introduction to the Languages of the World, ss. 258. Oxford University Press, Inc.
  44. State of Hawaii Data Book 2000, Section 1 Population, Table 1.47
  45. Honolulu Advertiser
  46. "LDS Newsroom Statistical Information"
  47. Hawaii sandalwood trade
  48. Hawaii Unemployment Statistics
  49. http://www.religioustolerance.org/execut3.htm

Szablon:Hrabstwa Hawaje USA

Kategoria:Hawaje

Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:Arti P/brudnopis/Hawaje" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy