Wikipedysta:Bashar~plwiki/brudnopis


Wikipedysta:Bashar~plwiki/brudnopis w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Drukarze i drukarnie różnowiercze na ziemiach polskich XVI-XVIII wiek

Pierwszymi księgami różnowierczymi w Polsce były drukowane cyrylicą księgi liturgiczne dla kościoła prawosławnego. Długo potem bo dopiero po 1517 roku drukowano tu literaturę luterańską, po odłamie w czasie reformacji także kalwińską. Przez cały ten czas, z powodów dużej ilości żydów w Polsce, występowały u nas też drukarnie hebrajskie. Ludność polska w początkach reformacji była bardzo podatna na tezy Lutra o zmianach w kościele, między innymi, dlatego, że próbowała się wydostać spod władzy kościoła, i oddzielnych podatków na jego rzecz. Kiedy zniesiono sądy biskupie ludzie powrócili do kościoła nie chcąc zmieniać tego co w nich zakorzenione, dostawali też zbyt dużą dawkę rożnych zmian jakich chciały poszczególne odłamy innowierców. Głównymi ukazującymi się w Polsce innowierczymi księgami były księgi liturgiczne, druki polemiczne, broszury. Każdy z ośrodków innowierczych miał inne poglądy i chciał je pokazać jak największej liczbie ludności, więc potrzebowali dużych ilości druków, na takie nakłady pozwalało tylko drukarstwo. Twierdzi się, że to właśnie dzięki reformacji druk został rozpowszechniony na dużą jak na tamte czasy skalę, i książka właśnie dzięki temu była coraz bardziej dostępna. Druk i drukarnie rozwijały się w szybkim tempie tak ze w XVIII wiecznym Wilnie, przeplatały się drukarnie prawosławne kalwińskie i luterańskie.


Spis treści

Książka dla Kościoła wschodniego | edytuj kod

Książki dla kościoła prawosławnego w Polsce drukowane są najdłużej, już pierwsze drukarnie próbowały używać cyrylicy w języku ruskim. Podejmowano się drukowania z tym języku, ponieważ druki miały duży popyt na terenach wschodnich, gdzie drukarstwo jeszcze się nie rozwinęło.

Drukarze i ośrodki drukarskie

  • Kraków
    • Szwajpolt Fiol- jako pierwszy drukował cyrylicą w Polsce, Przybył do Krakowa z Niemiec, i tu otworzył za pomocą Jana Turzona drukarnię nastawioną na druki w języku cerkiewnosłowiańskim. Drukarnię założyli w 1483 roku, i już w 1491 wyszły stąd dwa druki:

„Ośmiohłasnik”, albo „Oktoich” — zbiór hymnów św. Jana z Damaszku (Kraków 1491, 2°). „Czasosłowiec” — rodzaj brewiarza, czyli księga godzin kanonicznych, zawierająca modlitwy i psalmy na określone godziny dnia i nocy (Kraków 1491, 4°). W drukarni wyszły jeszcze dwa druki: „Triod cwietnaja” — pieśni, modlitwy, żywoty świętych oraz cały rytuał wielkanocny, „Triod postnaja” — rytuał wielkopostny i modlitwy. Dwa ostatnie druki nie mają miejsca ani daty wydania, wprost przeciwnie do dwóch pierwszych, których kolofon podaje nazwisko drukarza, miejsce oraz datę. Fiol został w 1491 roku oskarżony przez polski kler o herezję i w 1492 dostał całkowity zakaz drukowania ksiąg prawosławnych, i zakaz rozprowadzania tych już wydrukowanych.

  • Wilno:
    • Franciszek Skoryna- (ok. 1489 - ok. 1551), białoruski drukarz z Połocka, założył w 1524 roku oficynę mieszczącą się w domu Jakuba Babicza, w której wydawał w języku białoruskim. Wcześniej w Pradze wydrukował przekład Biblii na ten właśnie język. W Wilnie powstały dwa druki : „Apostoł” – dzieje apostolskie (1525) i „Małaja podrožnaja knižica” (około 1530)- pięć części połączonych tytułem, nie znaleziono jeszcze pełnego egzemplarza. Swoje książki opatrywał we własne przedmowy, streszczenia i posłowia.
    • Oficyna Domu Mamoniczów- Założona w 1574 roku działała do 1624 prowadzona przez braci z Wilna Kuźmę i Łukasza Mamoniczów(1540-1607 i 1520-1606), którzy przejęli po Franciszku Skorynie jego drukarnię. Pomagał im Piotr Mścisławiec. Jako jedyny z nich znał się na drukowaniu, służył im więc fachową pomocą. Pierwszymi wydanymi przez nich dziełami były: „Czetwierojewangielje napriestolnaje“ i „Psaltyr“. Drukowali oni na początku książki cerkiewne, tłoczone cyrylicą, dla szkół i kościoła Wschodniego. Oprócz tego, co przed mini drukował już Skoryna ukazywały się tez: „Gramatika”, „Bukwar”. W trakcie swojej działalności oficyna coraz bardziej się polonizowała. Z drukarnią tą związany jest również syn Kuźmy –Leon Mamonicz.
    • Drukarnia Bractwa Świętego Ducha- działała w latach 1596-1610 i od 1615 do początku XVIII wieku. Drukowano tu głownie podręczniki do rosyjskiego opracowane przez Wawrzyńca Zizaniusza „Azbuka” (nauka czytania i rozumienia pisma słowiańskiego) i „Grammatika słowienskaja”. Wydawano literaturę polemIczną. Po ponownym otwarciu wydrukowano: „Molitwosłow” (modlitwy Cyryla Turowskiego). Oficyna wydawała potem głównie księgi religijne- prawosławne.
  • Zabłudów
    • Piotr Mścisławiec i Iwan Fiodorow- obaj z Moskwy przenieśli się do Polski i z pomocą hetmana Chodkiewicza założyli w Zabłudowie oficynę. Działała w latach 1567-1570. Razem wydali tylko tu tylko jedno dzieło „Evangelie Učitiel’noe” (zbiór homilii i ewangelicznych pouczeń na każdy tydzień i święta). Wykorzystali oni do druku czcionkę przywiezioną z Moskwy, stamtąd mieli też m. In. Inicjały. Drugie dzieło tej drukarni „Psaltyr’ s Časoslovcem” wydane zostało już przez samego Fiodorowa były to tablice paschalne i hymny. Drukarnia została zamknięta.
  • Lwów
    • Iwan Fiodorow- we Lwowie od 1572 r. Tu właśnie utworzył swój zakład drukarski. Jego pierwszym drukiem był „Apostoł” wydany w 1574 roku. Wydał tutaj tez: „Azbukę” jedyny jej egzemplarz znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Harvard. Dziełem życia Fiodorowa jest wydana w Ostrogu – „Biblia ostrogowska”. Jest to pierwsze pełne wydanie biblii w języku cerkiewno słowiańskim.
    • Drukarnia Stauropigialna- Bractwo Stauropigialne przejęło po śmierci Fiodorowa (1583) jego drukarnię, razem z monopolem na drukowanie prawosławnych ksiąg liturgicznych. Doprowadzili oni do tego, że była to jedna z najważniejszych oficyn prawosławnych, zamknięta w 1722 roku ponownie otwarta 1727 jako instytut Stauropigialny. Była to jedyna prawosławna drukarnia na terenie Austro-Węgier, i jedyna drukująca w Galicji. Oprócz ksiąg liturgicznych drukowano tu też książki świeckie w języku ukraińskim.

Książka luterańska | edytuj kod

Pierwowzory książek, które drukowane były w Polsce, a były to głównie przekłady biblii Lutra czy literatura polemiczna obstająca za Lutrem i jego zmianami proponowanymi dla kościoła. Książka łatwo mogła dostać się do rąk polskiego społeczeństwa głównie na północy i zachodzie kraju.

Drukarze i ośrodki drukarskie

  • Królewiec – nazywany kolebką XVI literatury polskiej
Strona tytułowa Ewangelii Mateusza w tłumaczeniu Seklucjana
    • Jan Seklucjan- (1510-1578) Polski księgarz i nakładca, urodzony pod Radomiem. Został kaznodzieją dla Polaków innowierców. Wyznawca luteranizmu, wydawał dzieła polskie i niemieckie. Wydał m. in.: „Katechizmu tekst prosty dla prostego ludu” (1545), „Postyllę Polską Domową”. Propagował w kraju Polską literaturę ewangeliczną. Pośród dzieł wydanych prze niego są też: „Nowy Testament” część pierwsza wraz z „Ortografiją polską”
    • Aleksander Augezdecki- (?-1577) w 1549 roku sprowadzony do Królewca przez Seklucjana z Czech, skąd uciekał z powodu wiary. Należał do braci Czeskich, drukował polskie druki różnowiercze w tym m. in, Kanoncjał Braci Czeskich „Canontial” albo „Księgi chwał Boskich”. Od 1558 roku był zarządcą drukarni w Szamotułach, gdzie wciąż wydawał, w tym warsztacie 6 druków min- „Piesne chval Bozskych”(1561)
    • Jan z Sącza Malecki – (1490- ok. 1567) polski drukarz, wyznawca luteranizmu. Drukarstwa uczył się u Wietora i Unglera. Spod jego prasy w Królewcu wychodziły broszury i literatura dla Polaków w Prusach. Był założycielem pierwszej polskiej drukarni na terenach Prus- w Ełku
    • Jan Daubmann (?- 1573) i Jerzy Osterberger- (1542- 1602) drukarz i księgarz, przejął drukarnie po teściu Daubmannie. Ukazała się tu „Kronika Stryjkowskiego” (1582). Pisma protestanckie teologiczne m. in. polemiczne prace E. Glicznera, A. Prażnitiusa i Jakuba Niemojewskiego. U niego ukazały się M. Kwiatkowskiego „Libellus sive Praefatio in... „(1577)
  • Nieśwież - drukarnia na samym początku swej działalności drukowała luterańskie dzieła cyrylicą dla ludności ruskiej. Wydano tu m. In. „Katechizm Luterski” i dzieła Szymona Budnego

Książka kalwińska | edytuj kod

Najwięcej drukarń kalwińskich było w Małopolsce i na Litwie

Drukarze i ośrodki drukarskie

  • [[Brześć|Brześć Litewski
    • Mikołaj Radziwiłł Czarny - (1515-1565) założył w 1553 roku oficynę, w której drukował teksty kalwińskie. Najważniejszym dziełem wydanym tu była „Biblia Brzeska” (Radziwiłowska), wydrukowana dla Zygmunta Augusta. Wydano tu też „Pieśni chwał Boskich” (Zaremby 1558). Wszystkie druki, które wyszły spod prasy były w języku polskim. Pracowali u niego tacy drukarze jak:
    • Bernard Wojewódka- (?-1554) Tłumacz i drukarz reformacyjny. Z Krakowa przybył do Brześcia na prośbę Mikołaja Radziwiłła. Był kierownikiem drukarni od 1553 roku. Wydał „Katechizm Brzeski”. Pracował krótko, bo utonął.
    • Cyprian Bazylik - (1535-1600) Pochodził z Sieradza. Raczej muzyk niż drukarz, ale prowadził drukarnię w Brześciu od 1564 do 1570.
  • Nieśwież
    • Maciej Kawęczyński – (ur. w końcu lat 20. XVI w., zm. w 1572) Polski drukarz reformacyjny, drukował także po białorusku. Od 1561 roku posiadał własną drukarnię w majątku Mikołaja Radziwiłła. Drukował teksty kalwińskie. Wydrukował ponad 10 dzieł. Wszystkie reformatorów takich jak Szymon Budny. Próbował tu wydrukować „Biblię Nieświeską” ale zbiegło się to w czasie z przejęciem przez syna Mikołaja Radziwiłła chrześcijaństwa. W wyniku, czego drukarnię zamknięto w 1571 roku.
  • Pińczów
    • Daniel z Łęczycy- (1530 –1600) od 1558 roku drukował w Pińczowie, założył tu drukarnię, w której wydawał teksty kalwińskie, ariańskie. Po 1562 roku przeniósł się do Nieświeża, potem do Wilna gdzie w 1581r. w domu zborowym założył kolejną drukarnię kalwińską i ariańską. Wydał tu np. „Katechizm” P. Canisiusa w języku łotewskim (1585).
  • Arianie w Polsce
    • Aleksy Rodecki – (1540-1606) z powodów cezury kościelnej nie ujawniał nazwiska podawał pseudonim: „Turobińczyk”. W 1574 roku Rodecki założył w Krakowie drukarnię, która zainaugurowała swoją działalność drukiem katechizmu ułożonego przez Jerzego Szomana. Oficyna w początkach swej działalności służyła wszystkim pisarzom kierunku unitariańskiego, choć należeli nieraz do odmiennych ugrupowań. Wydał zbior dokumentów “Defensio Francisci Davidis in negotio de non invocando Iesu Christi in precibu”. Miał wielkie problemy z Krakowską cenzurą, w tym czasie powstała Akademia Rakowska i tam przeniósł się Aleksy Rodecki.
    • Sebastian Sternacki – (-) zięć Aleksego Rodeckiego, pomagał mu w Rakowskiej drukarni, która potem stała się jego. Kontynuował druki ariańskie, ale oficyna zaczęła upadać. Wydawano tu dzieła Socyna i innych arian jak również „Katechizm Rakowski”. Wydawane dzieła charakteryzowały się bardzo dobrym materiałem i mistrzowskim wykonaniem technicznym.
    • Jan Karcan- (?-1611) w latach 1576-1580 prowadził ariańską drukarnię w Łosku, potem przeniósł się do Wilna i tam wydawał aż do śmierci. Dzieła głównie ariańskie i kalwińskie, niekiedy przyjmował zamówienia na dzieła katolickie. Wydrukował około 100 pozycji. Drukował w wielu językach nie tylko po polsku.

Książka hebrajska | edytuj kod

Drukarze i ośrodki drukarskie

  • Kraków
    • Drukarnia Haliczów – pierwsza oficyna hebrajska w Polsce i Europie Środkowej. Powstała na Kazimierzu (obecnie dzielnica Krakowa) w 1530 roku. Jej właścicielami byli trzej bracia Halicze: Samuel, Aszer i Eljachim. Drukowano w niej książki po hebrajsku i w jidysz. Były to kodeksy, modlitewniki używane w synagogach. W pierwszym roku wydrukowali dwa dzieła: Szaarej Dura i Sefer r Anczel. Inwentarz drukarni Haliczów, sporządzony w r. 1539, jest pierwszym inwentarzem jakiejkolwiek drukarni hebrajskiej na świecie, a mamy w nim podane następująco dzieła wraz z ilością egzemplarzy: a) Machzorim 800, b) Selichot 850, c) Turim Jakuba ben Aszera 500, d) Jocerot 400, e) Minhagim 500, f) Zmirot 200 (większy format), g) Zmirot 300 (mniejszy format).
  • Oleśnica
    • Chaim Schwarz- (Chaim ben Dawid Sachor), wraz ze swoim wspólnikiem – Dawidem ben Jonathanem – założył w Oleśnicy drukarnię żydowską, która mieściła się prawdopodobnie w przybudówce synagogi. Gmina żydowska ponownie powstała w Oleśnicy na początku XVI w. W tym okresie miasto stało się ośrodkiem drukarstwa żydowskiego.
    • Johann Bössemesser- przez pewien czas drukował w Oleśnicy, posiadał tytuł nadwornego drukarza książęcego i otrzymywał niewielką pensję z zamku. W ciągu 35 lat działalności wyprodukował około 659 druków, z których dwie trzecie stanowią pisma okolicznościowe (np. mowy pogrzebowe Melchiora Eccarda z 1587-1616)), drukowane antykwą i kursywą, czcionkami gotyckimi, hebrajskimi oraz greckimi. W 1616 roku wydrukowano także jeden polonik w wersji łacińskiej i niemieckiej. Poza tym drukował różne zarządzenia, instrukcje regulujące życie miasta, opisy wydarzeń współczesnych, a także prace naukowe. W drukarni wydano również zbiór pieśni religijnych Das besungene Christusfest oder Oden und Lieder Johanna Christopha Männlinga.
    • Gottfried Güntzel**- zięć Zeyfferta. 27 sierpnia 1670 r. kupił drukarnię od spadkobierców. W latach 1670-1672 Güntzelowi w prowadzeniu drukarni pomagał i pracował razem z nim późniejszy drukarz legnicki Krzysztof Watzold. W latach 1670-1691 odbito w niej ogółem 229 utworów, z czego 85% stanowiły pisma okolicznościowe (panegiryki, epitafia i epitalamia). W grupie tej na uwagę zasługują druki szkolne - wydawane także po grecku i zapewne hebrajsku. Güntzel wydrukował także kilka podręczników matematycznych. W XVII w. wydrukowano w Oleśnicy ok. 60 pozycji w języku polskim. Güntzel był pierwszym typografem oleśnickim, który wyposażył drukarnię w zestaw czcionek nutowych, co umożliwiło drukowanie utworów muzycznych (np. dedykowanych młodemu księciu oleśnickiemu Karolowi, synowi księcia Juliusza Zygmunta). Do najważniejszych druków muzycznych Güntzela i Wätzolda należą wydane w czterech księgach w 1672 roku utwory oleśnickiego kompozytora Johanna Kessela, a są to pięciogłosowe sonaty i canzony oraz trzygłosowe tańce. Wydano także kompozycje Johanna Lange (1688). Güntzel jako pierwszy drukarz oleśnicki rozpoczął drukowanie sztuk teatralnych przeznaczonych do wystawienia na scenie.
    • Henryk Bockshammer**- kupił drukarnię od Guntzela. Zarządzał nią w latach 1691-1706. Poza okolicznościowymi panegirykami, sprawozdaniami z uroczystości i innych wydarzeń ukazało się w niej tylko kilka znaczących publikacji. W 1691 r. wydał rozprawę Gottfrieda von Stockleua, tytularnego lekarza przybocznego cesarza. Druk liczył 382 strony. W 1692 r. wznowił dzieło miejscowego uczonego G. Wegnera poświęcone logice. W 1701 r. wyszedł łaciński podręcznik prawa cywilnego Daniela Beyera Practica Civilis, exhibens, novum modum et methodum procedenti, zawierający przepisy postępowania na podstawie kodeksu cesarza Justyniana.Liczyła 168 stron. Najpoważniejszym dziełem tej oficyny był poradnik ogrodniczy Georga Herbsta Der Schlesischen Gärtners lustiger Spaziergang (stron 445), wydana w 1692 r. Także w tym roku ukazały się kazania Abrahama Hermanna liczące 36 stron.
    • Jan Eberhardt Ockel- W 1706 r. objął on w Oleśnicy po Bockshammerze drukarnię wraz z tytułem drukarza książęcego. Przed przybyciem do Oleśnicy był drukarzem we Frankfurcie nad Odrą, a następnie w Świdnicy. Ówczesne warunki sprzyjały, lecz niedługo, postawieniu warsztatu na wysokim poziomie. W 1710 r. w wyniku szalejącej epidemii zmarł Ockel oraz prawie wszyscy pracownicy jego oficyny (Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu przechowuje 28 druków J. E. Ockela).
    • Jan Teofil Straubel- zostałnastępnym właścicielem drukarni Ockela został w okresie 1710-1718. W 1712 roku założono pierwsze w Oleśnicy, a zarazem jedno z pierwszych czasopism na śląskiej prowincji, Miscellanea litteraria de quibusdam ineditis historiae Silesiacae scriptoribus ac operibus specimen. Praca ta - składana po łacinie, antykwą, w formacie in quarto - była rodzajem naukowego rocznika. Także wydrukowano pierwsze wydanie obowiązującego w Oleśnicy śpiewnika ewangelickiego nazywanego Oelsnisches Gesangbuch. Owocem działalności oficyny były 54 druki różnej treści, odznaczające się pięknym, przejrzystym krojem czcionki (książki zachowały się).
    • Chrystian Gottfryd Welcher- uzyskał pewną sumę na założenie nowej drukarni po pożarze drukarni 20 kwietnia 1730 r. już w 1734 r. oficyna była uruchomiona, a do 1741 r. ukazało się w niej około 48 druków. Między innymi w 1735 r. kolejna edycja poprawianego i uzupełnionego nowymi pieśniami Śpiewnika oleśnickiego pod tytułem Oelsnisches Gesangbuch, neue Auflage. Po śmierci Welchera drukarnię odziedziczył jego brat Jerzy Samuel, drukarz od 1742 r. Trudno dokładnie ustalić, do kiedy on pracował; ostatni jego druk zachowany w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego pochodzi z 1756 r. Następne lata, aż do wystąpienia nowego drukarza (1762 r.), nie zostawiły śladów działalności typograficznej. Niewątpliwie na losach oficyny zaważyły niesprzyjające warunki okresu wojny siedmioletniej. Największe dzieła J. S. Welchera związane są z nazwiskiem Daniela Gomolckego, autora i kantora wrocławskiego, pisującego o obyczajach miasta. W tym okresie większość produkcji omawianej oficyny stanowiły druki okolicznościowe; wśród nich znajduje się także druk w języku francuskim, powstały w związku z powitaniem duńskiej pary książęcej w Oleśnicy.
    • Drukarnia Ludwigów- Samuel Gottlieb Ludwig , urodzony 5 stycznia 1749 r, w Brzegu. Miał duże doświadczenie drukarskie jakie zdobył terminując w wielu warsztatach zagranicznych [w Niemczech, Włoszech i na Węgrzech] a przez pewien czas zatrudniony był u Trampa w Brzegu. Nabył on 10 października 1777 r. oficynę od wdowy Heylowej. Wraz z zakładem otrzymał tytuł nadwornego drukarza. Rozbudował, unowocześnił, wyposażył w nowe czcionki, dostosowując ją do wymogów XIX w. i prowadził ją do początkowych lat XIX w. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu ma 115 jego druków z lat 1777-1800. Wzorem swych poprzedników, pracujących dla dworu oleśnickiego, zajmował się także wydawaniem druków muzycznych związanych z wszelkimi uroczystościami dworskimi, działalnością teatru książęcego, a także śpiewników kościelnych. Okres jego działalności, przypadający na czasy panowania księcia Fryderyka Augusta, związany jest z publikowaniem kompozycji scenicznych, jakie zostały napisane specjalnie dla Teatru Dworskiego w Oleśnicy.
  • Lublin
    • Kalonymos ben Mordechaj Jaffe- założył oficynę w Lublinie w 1578r. Jego oficyna dzięki wysokiemu poziomowi edytorskiemu zapisała się na trwale w historii żydowskiej sztuki drukarskiej. Jaffe musiał konkurować nie tylko z drukarniami krakowskimi, ale przede wszystkim z włoskim i niemieckimi. Ta konkurencja oraz brak kapitału spowodowały, że drukarnia była wielokrotnie zamykana. Po 1603 roku oficynę przejęli jego synowie. W czasie wojen szwedzkich uległa niemal całkowitemu zniszczeniu. Ponownie została uruchomiona w 1673 roku przez Jakuba Jaffe. Ostatnim drukarzem był Salomon Zelman Jaffe, który ostatecznie zamknął działalność drukarską w 1682 roku.
    • Józef ben Jakob i Izaak ben Chaim- przybyli z Pragi Czeskiej. Założyli w 1554r. w Lublinie pierwszą oficynę drukarską.
  • Żółkiew
    • Uri Foebus Halevy- przeniósł się z Amsterdamu do Żółkwii. Przebywał tam od 1693r. do 1709r

Bibliografia | edytuj kod

  • H. Szwejkowska „Książka drukowana XV-XVIII wieku – zarys historyczny” wydanie drugie przejrzane i uzupełnione, Wrocław 1975 r. Wyd. PWN str. 138-139
  • P. Buchwald – Pelcowa: Historia literatury i historia książki : studia nad książką i literaturą od średniowiecza po wiek XVIII. Kraków : Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2005.
  • Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku. T. 3 cz. 2, Mazowsze z Podlasiem / oprac. Krystyna Korotajowa [et al.] ; pod red. Krystyny Korotajowej i Joanny Krauze-Karpińskiej. Warszawa : IBL. Wydaw. : "Pro Cultura Litteraria", 2001.
  • Onet.wiem
  • www.teatrnn.pl
  • http://www.spxvi.edu.pl/spxvi/slownik.php?s=2 - strona Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk – słownik polszczyzny XVI wieku
Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:Bashar~plwiki/brudnopis" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy