Wikipedysta:CarlosPn/brudnopis16


Wikipedysta:CarlosPn/brudnopis16 w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedysta:CarlosPn Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Spis treści

XVI wiek | edytuj kod

Johann Tetzel, zanim został sprzedawcą odpustów, był inkwizytorem polskiej prowincji dominikańskiej

Końcowy okres istnienia trybunałów inkwizycyjnych na ziemiach polskich jest najsłabiej zbadany. Nie sporządzono do tej pory krytycznego katalogu papieskich inkwizytorów z XVI stulecia[1]. Nie ulega jednak wątpliwości, że na początku tego wieku władze zakonne nadal regularnie wyznaczały inkwizytorów, a ci pełnili swoje funkcje, np. w 1508 roku krakowski inkwizytor Mikołaj ze Żnina skazał na stos Żyda oskarżonego o bluźnierstwo[2], a rok później Johann Tetzel z konwentu głogowskiego otrzymał nominację na inkwizytora polskiej prowincji[3]. Co więcej, obszar działania polskich inkwizytorów rozszerzył się na Wielkie Księstwo Litewskie, gdzie w 1507 rok działał jako inkwizytor przeor wileński Piotr z Sochaczewa[4]. Mimo to, gdy po 1517 roku w wielu regionach kraju zaczęły się szerzyć idee Marcina Lutra, główny ciężar walki z nimi wzięli na siebie biskupi. Uchwały synodów prowincjonalnych z lat 1527, 1532, 1542 i 1551 wzywały do podjęcia zdecydowanych kroków przeciw herezji, ale powierzały jej zwalczanie wyłącznie inkwizycji biskupiej[5]. W 1539 roku w Krakowie sąd biskupi skazał na spalenie Katarzynę Weiglową za zaprzeczanie dogmatowi o Trójcy Świętej i przyjęcie judaizmu[6].

Uchwały synodu biskupów z 1542 roku ustaliły, że na terenie metropolii gnieźnieńskiej oraz lwowskiej mogą działać wyłącznie inkwizytorzy mianowani przez biskupów[7]. W co najmniej dwóch diecezjach biskupi utworzyli podległe sobie trybunały inkwizycyjne (w 1541 roku w Krakowie[8] i w 1546 roku w Poznaniu[9]). Poznański inkwizytor diecezjalny, Paweł Sarbin z zakonu dominikanów (zm. w 1563 roku), odznaczył się dużą determinacją w pozywaniu przed sąd protestantów, ale nie odniósł na tym polu większych sukcesów z uwagi na opór szlachty i mieszczan[9].

W 1550 roku papież Juliusz III mianował biskupa chełmińskiego Stanisława Hozjusza (późniejszego biskupa warmińskiego i kardynała) inkwizytorem na obszarze diecezji pomezańskiej, która należała do metropolii ryskiej i niemal w całości położona była w protestanckich Prusach Książęcych i od ponad 20 lat nie miała katolickiego biskupaiBłąd w przypisach: Brak znacznika zamykającego </ref> po otwartym znaczniku <ref>. W 1552 roku papież Juliusz III polecił nawet krakowskiemu inkwizytorowi Janowi z Kazimierza wszczęcie postępowania w sprawie poglądów religijnych ówczesnego prymasa Mikołaja Dzierzgowskiego oraz biskupa chełmińskiego Jakuba Uchańskiego[10]. Ostateczny kres działalności trybunałów inkwizycyjnych w Polsce przyniosły uchwały sejmu z lat 1552–1573. W 1552 roku sejm wyłączył szlachtę spod jurysdykcji sądów kościelnych, w latach 1562–1565 uchwalono zakaz wykonywania wyroków sądów kościelnych przez władze świeckie, a ostatecznie Konfederacja Warszawska z 1573 roku ustanowiła tolerancję religijną dla wyznań protestanckich[11].

W dominikańskiej tradycji historiograficznej wymienia się kilku zakonników, którzy mieli pełnić funkcję inkwizytora za panowania króla Zygmunta Augusta[12], pomimo uchwał synodalnych oraz sejmowych. Ostatni z nich, Melchior z Mościsk, zmarł dopiero w roku 1590[13]. Jeżeli informacje te są ścisłe (co nie jest pewne[14]), nic nie wskazuje, by inkwizytorskie tytuły były dla tych zakonników czymś więcej niż honorowym wyróżnieniem, gdyż faktyczne procesy o herezję toczyły się przed sądami diecezjalnymi[15]. Współczesny historyk Paweł Kras przyjmuje rok 1552 jako datę zniesienia dominikańskiej inkwizycji w Polsce[16].

Katalog inkwizytorów | edytuj kod

Herb zakonu dominikanów. Z wyjątkiem franciszkanina Mikołaja Hospodyńca oraz biskupa Stanisława Hozjusza wszyscy papiescy inkwizytorzy działający w Polsce byli dominikanami

Poniższe listy uwzględniają one wszystkich znanych i udokumentowanych źródłowo inkwizytorów papieskich działających na obszarze polskiej prowincji inkwizytorskiej, której granice nie pokrywały się z granicami politycznymi.

Inkwizytorzy do czasów reformacji (do ok. 1520 roku) | edytuj kod

Inkwizytorzy krakowscy | edytuj kod

Inkwizytorzy wrocławscy | edytuj kod

  • Peregryn z Opola OP i Mikołaj Hospodyniec O.F.M., inkwizytorzy diecezji krakowskiej i wrocławskiej (1318–1327)[17]
  • Jan Szwenkenfeld OP, inkwizytor diecezji wrocławskiej i lubuskiej (1330–1341)[28]
  • Wincenty OP (udokumentowany w 1346)[28]
  • Jan Strachota OP (udokumentowany 1356–1369)[28]
  • Otto OP (udokumentowany w 1378)[28]
  • Jan z Gliwic OP (1397–1428)[28]
  • Jan Melzer z Ząbkowic OP (udokumentowany 1429–1441)[28]
  • Henryk Krelker OP (udokumentowany 1444–1450)[28]
  • Grzegorz Hejncze OP (1461–1483)[28][29]
  • Jan Wójcik OP (mianowany w 1500, zm. 1520)[28][30]

Inkwizytorzy w Wielkopolsce i na Mazowszu | edytuj kod

  • Mikołaj z Sieradza OP, inkwizytor Wielkopolski (udokumentowany w 1339)[31]
  • Mikołaj z Łęczycy OP, inkwizytor archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji poznańskiej (1427–1450)[32]
  • Jakub Grzymała OP, inkwizytor archidiecezji gnieźnieńskiej oraz diecezji kujawskiej, płockiej i poznańskiej (udokumentowany 1454–1461), następnie inkwizytor archidiecezji gnieźnieńskiej oraz diecezji płockiej i chełmińskiej (udokumentowany 1461–1466)[33]
  • Wincenty Wierzbięta OP, inkwizytor diecezji poznańskiej (1461–1469)[34]
  • Albert z Sochaczewa OP, inkwizytor diecezji poznańskiej (1505–1530?)[35]

Inkwizytorzy w Prusach | edytuj kod

  • Wilhelm OP, inkwizytor w Elblągu (udokumentowany 1333–1335)[36]
  • Piotr Wichman OP, inkwizytor diecezji warmińskiej, pomezańskiej, chełmińskiej i kujawskiej (1429–1439)[37]
  • Mikołaj Grüneberg OP, inkwizytor w Toruniu (udokumentowany w 1465)[38]
  • Maciej Floris OP, inkwizytor diecezji chełmińskiej (zm. 1482)

Inkwizytorzy w diecezji kamieńskiej | edytuj kod

Diecezja kamieńska na Pomorzu, choć należała do polskiej prowincji dominikańskiej (jako tzw. kontrata kaszubska), na mocy bulli Bonifacego IX z 1399 roku podlegała inkwizytorom niemieckim mianowanym przez prowincjała Saksonii[39]. Mimo to, przynajmniej raz inkwizytora dla tej diecezji mianowały władze polskiej prowincji:

  • Tomasz ze Słupska OP (mianowany w 1461)[40]

Inkwizytorzy na Rusi (po 1456 roku) | edytuj kod

Trybunał inkwizycyjny dla Rusi z siedzibą we Lwowie istniał od 1381 roku, jednak początkowo podlegał on nie prowincjałowi polskich dominikanów, lecz wikariuszowi dominikańskiej kongregacji misyjnej Societas Fratrum Peregrinantium. Po upadku Konstantynopola w 1453 roku kongregacja ta została rozwiązana i trzy lata później ruskie konwenty dominikanów oraz tamtejszy trybunał inkwizycji powróciły do polskiej prowincji[41]:

  • Maciej Konradi OP, inkwizytor Rusi (udokumentowany 1458–1470)[42]
  • Maciej z Kościana OP, inkwizytor diecezji lwowskiej (1505–1519)[43]

Inkwizytorzy Wielkiego Księstwa Litewskiego | edytuj kod

Pozostali | edytuj kod

  • Leopold OP, inquisitor Polonie (udokumentowany 1382–1386)[45]
  • Johann Tetzel OP, inkwizytor per Provinciam Poloniae (mianowany w 1509, zm. 1519)[46]

Wątpliwe przypadki | edytuj kod

  • Jan Chryzostom OP, inkwizytor poznański (1348)[47]
  • Piotr OP, inkwizytor krakowski (1350)
  • Maternus OP, inkwizytor lwowski (zm. 1425)
  • Jerzy (z Lwowa?) OP, (wikariusz trybunału na Rusi od 1468[48]), inkwizytor toruński (1479)
  • Marian Lulias OP, inkwizytor krakowski (zm. 1503)
  • Stanisław z Pawłowa OP, inkwizytor krakowski (1499)
  • Andrzej OP, inkwizytor lwowski (1505)[49]
  • Feliks z Kazimierza OP, inkwizytor krakowski (1519)

Nominacje inkwizytorów papieskich w okresie reformacji (po ok. 1520 roku) | edytuj kod

  • 31 sierpnia 1539 – Stefan OP, inkwizytor in Regno et provincia Poloniae[50]
  • 25 lipca 1550 – Stanisław Hozjusz (zm. 1579), bp chełmiński, inkwizytor Pomezanii[51]

Lista Bzowskiego | edytuj kod

  • Jakub Rossius OP, inkwizytor [archidiecezji gnieźnieńskiej?] (zm. ok. 1568)[52][53]
  • Stanisław Radwan OP, inkwizytor (1567)[52]
  • Marcin Sporn OP, inkwizytor wrocławski (zm. 1545)[52][54]
  • Hieronim z Krakowa OP, inkwizytor krakowski (zm. 1538)[52]
  • Jakub OP, inkwizytor krakowski (1544)[52]
  • Melchior z Mościsk OP (zm. 1590), inkwizytor generalny [archidiecezji lwowskiej?][52]

Inkwizytorzy biskupi | edytuj kod


  • Paweł z Bancz OCist, bp Tyberiady, inkwizytor wrocławski (1315)
  • Apeczko z Ząbkowic, scholastyk, inkwizytor wrocławski (1340-1341)
  • Jan z Kazimierza OCarm, inkwizytor krakowski (1541–1558)[55]
  • Paweł Sarbin OP, inkwizytor poznański (1546–1563)

Przypisy | edytuj kod

  1. Por. Zdanek, w: Kras (red.), s. 225. Katalog polskich inkwizytorów w: Kras, Dominican Inquisitors... obejmuje jedynie XIV i XV wiek.
  2. Bzowski, s. 70-71; Barącz, s. 219; Fontana, Monumenta..., s. 408; Czacki, s. 323.
  3. Fontana, Monumenta..., s. 409.
  4. Bucichowski, s. 194 nr 901.
  5. Ryś, s. 100; Jasienica, s. 391.
  6. Jasienica, s. 341.
  7. Czacki, s. 324.
  8. a b Ludwik Łętowski, Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich, Tom 3, s. 344; Tadeusz Ulewicz, Jan Kochanowski, Cracovia litterarum, Kraków 1991, s. 250; Bolesław Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, Tom 2, Kraków 1999, s. 441.
  9. a b c Kwartalnik historyczny, nr 32 (1918), s. 382; Bzowski, s. 71.
  10. Ludwig von Pastor: History of the Popes. T. 13. Londyn: 1924, s. 235. ISBN brak.
  11. Por. Ryś, s. 100.
  12. Bzowski, s. 71; por. Lubomelczyk, s. 68, 72.
  13. Ryś, s. 100; Bzowski, s. 71, 81; odnośnie dokładnej daty śmierci zob. Michał Sturzbecher, Dzieje kaznodziejskiej sławy Melchiora z Mościsk, w: W drodze, wrzesień 1980, s. 61-62.
  14. Akta polskiej prowincji dominikańskiej i regesty generałów tego zakonu milczą o pełnieniu funkcji inkwizytorskich przez dominikanów w okresie reformacji (Madura, passim). Lubomelczyk, s. 67-73, nie potwierdza sprawowania urzędu inkwizytora przez niektórych zakonników z listy Bzowskiego. Nawet sam Bzowski, mimo, że na s. 71 wymienia Melchiora z Mościsk na liście inkwizytorów, w obszernym biogramie poświęconym jego osobie (s. 77-81) nie wspomina nic o pełnieniu przez niego tej funkcji.
  15. Ryś, s. 100
  16. Kras, Dominican Inquisitors..., s. 254, 258.
  17. a b Mikołaj Hospodyniec i Peregryn z Opola sprawowali swe funkcje łącznie na obszarze obu diecezji, zob. Kras, Inkwizycja papieska..., w: Kras (red.), s. 142.
  18. Zdanek, w: Kras (red.), s. 233-234 nr 9.
  19. Zdanek, w: Kras (red.), s. 234 nr 10.
  20. Zdanek, w: Kras (red.), s. 233 nr 8.
  21. Zdanek, w: Kras (red.), s. 232 nr 6.
  22. Zdanek, w: Kras (red.), s. 230 nr 3.
  23. Zdanek, w: Kras (red.), s. 231-232 nr 5; por. Czacki, s. 323; Gołębiowski, s. 339-341.
  24. Zdanek, w: Kras (red.), s. 230-231 nr 4; por. Czacki, s. 323.
  25. Zdanek, w: Kras (red.), s. 234-235 nr 11.
  26. Madura, s. 592.
  27. Zdanek, w: Kras (red.), s. 232-233 nr 7. Bzowski, s. 71, wymienia Feliksa z Kazimierza jako inkwizytora krakowskiego w 1519. Zdanek, w: Kras (red.), s. 225-226 i 229 nr 1, zamieszcza go wprawdzie w swoim katalogu, zaznacza jednak, że informacja Bzowskiego jest wątpliwa z uwagi na brak potwierdzenia w źródłach współczesnych, a także z uwagi na fakt, że Mikołaj ze Żnina, którego Bzowski wymienia pod rokiem 1508, był inkwizytorem krakowskim jeszcze w latach 20. XVI wieku. Również Lubomelczyk, s. 61, nie wspomina o piastowaniu przez Feliksa urzędu inkwizytora.
  28. a b c d e f g h i Katalog wrocławskich inkwizytorów przed 1500 na podstawie Kras, Dominican Inquisitors..., s. 259-264, 279-281; por. Bzowski, s. 69-70.
  29. Madura, s. 59.
  30. Madura, s. 632, 635; Bucichowski, s. 125 nr 391; Bzowski, s. 70, podaje błędną datę nominacji (1498 zamiast 1500).
  31. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Mik
  32. Polski słownik biograficzny, Tom 21, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 122.
  33. Zob. Wrzesiński, s. 167-170; Madura, s. 59.
  34. Gołębiowski, s. 342; Bucichowski, s. 209 nr 1035; Madura, s. 59.
  35. Madura, s. 152; Bucichowski, s. 76; Bzowski, s. 70.
  36. Codex Diplomaticus Prussicus. Vol. II, Królewiec 1842, s. 196-197; Rafał Kubicki, Przeorzy konwentu gdańskiego dominikanów od początków XIV w. do 1525 r., [w:] Dominikanie. Gdańsk – Polska – Europa, pod. red. D. A. Dekańskiego, A. Gołembnika, M. Grubki, Gdańsk 2003, s. 216; por. Kras, Dominican Inquisitors..., s. 266.
  37. Andrzej Latkowski, Magister Piotr Wichman OP, Przegląd tomistyczny, nr 2 (1986), s. 231-235.
  38. Madura, s. 76; Bzowski, s. 70; por. Kras, Dominican Inquisitors..., s. 269; Bucichowski, s. 173 nr 746.
  39. Można tu wymienić np. inkwizytora Johannesa Botzina, mianowanego w 1491, czy inkwizytorów Corneliusa de Snekisa i Johannesa Hoppe w 1505.
  40. Madura, s. 59; Bucichowski, s. 205 nr 1003.
  41. Zob. szerzej Barącz, s. 165 i nast., s. 203 i nast.; oraz Claudia Florentina Dobre: Mendicants in Moldavia: Mission in an Orthodox Land: Thirteenth to Fifteenth Century. Aurel Verlag und Handel, 2009, s. passim. ISBN 978-3-938759-12-7.
  42. Bucichowski, s. 158 nr 627; Kaczmarek w: Kras (red.), s. 212.
  43. Madura, s. 152; Bucichowski, s. 160 nr 641; Monumenta Poloniae Historica, wyd. Akademia Umiejętności w Krakowie, tom 5, Lwów 1888 s. 548.
  44. Bucichowski, s. 194 nr 901. Bzowski, s. 71; Madura, s. 171.
  45. Codex diplomatics Sileasiae. Tom 2, s. 181-183; por. Kras, Dominican Inquisitors..., s. 266-267.
  46. Bucichowski, s. 137 nr 478; Madura, s. 643.
  47. Bzowski, s. 69; por Bucichowski, s. 215 nr 25; Kras, Dominican Inquisitors..., s. 266.
  48. Madura, s. 92.
  49. Bzowski, s. 70; por. Bucichowski, s. 81 nr 51.
  50. Madura, s. 664.
  51. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Prokop
  52. a b c d e f Papiescy inkwizytorzy w okresie reformacji wymienieni zostali na podstawie katalogu dominikańskich inkwizytorów u Bzowskiego, s. 71, z wyjątkiem Stefana, którego nominację odnotowano w regestach generała zakonu dominikanów Stefano Usodimare (zob. Madura, s. 664), oraz Stanisława Hozjusza, którego mianował bezpośrednio papież Juliusz III. Katalog ten nie został jak dotąd krytycznie zweryfikowany, por. Zdanek, w: Kras (red.), s. 225. Lubomelczyk, s. 67-68, 72-73, nie wspomina o sprawowaniu urzędu inkwizytorskiego przez Marcina Sporna (zm. 1545), Hieronima z Krakowa (zm. 1538) i Stanisława Radwana (1567), potwierdza natomiast sprawowanie go przez Jakuba Rossiusa i Melchiora z Mościsk.
  53. Ani Bzowski, s. 71, ani Lubomelczyk, s. 72, nie precyzują czasu ani miejsca jego działalności inkwizytorskiej. Występuje on w aktach kapituł prowincjonalnych z lat 1551–1568, zob. Madura, passim.
  54. Bucichowski, s. 153 nr 591, oraz Lubomelczyk, s. 67, nie wspominają o sprawowaniu przez niego funkcji inkwizytora.
  55. Ludwik Łętowski, Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich, Tom 3, s. 344; Tadeusz Ulewicz, Jan Kochanowski, Cracovia litterarum, Kraków 1991, s. 250; Bolesław Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, Tom 2, Kraków 1999, s. 441.

Bibliografia | edytuj kod

  • Sadok Barącz: Rys dziejów Zakonu Kaznodziejskiego w Polsce. Tom 1. Lwów: 1861.
  • Wacław Bucichowski, Lista lektorów dominikańskich prowincji polskiej od erygowania prowincji (1225) do roku 1525, „Przegląd Tomistyczny", t. 6-7 (1997), s. 45-231
  • Abraham Bzowski: Propago divi Hyacinthi thavmatvrgi Poloni, seu De rebus praeclare gestis in Prouincia poloniae Ordinis Praedicatorum commentarivs. Wenecja: apud Societam Minimam, 1606.
  • Seweryn Lubomelczyk: De vita miraculis et actis canonizationis Sancti Hyacinthi confessoris Ordinis Fratrum Praedicatorum. Rzym: 1594.
  • Tadeusz Czacki: O litewskich i polskich prawach o ich duchu, źródłach, związku, i o rzeczach zawartych w pierwszym statucie dla Litwy, 1529 roku wydanym. Tom 1, Drukarnia "Czasu", 1861
  • Vincenzo Maria Fontana: Monumenta Dominicana Breviter in Synopsim Collecta. Rzym: 1675.
  • Łukasz Gołębiowski, Dzieje Polski za panowania Kaźmirza, Jana Olbrachta i Alexandra, Warszawa 1848
  • Paweł Kras: Ad abolendam diversarum haeresium pravitatem. System inkwizycyjny w średniowiecznej Europie. Lublin: Wydawnictwo TN KUL, 2006. ISBN 83-7363-431-2.
  • Paweł Kras, Dominican Inquisitors in medieval Poland (14th–15th), w: Praedicatores Inquisitores. Vol. 1: The Dominican and the Mediaeval Inquisition. Acts of the 1st International Seminar on the Dominicans and the Inquisition (Rome ; 23-25 February 2002). Rzym: Istituto Storico Domenicano, 2004, s. 249-309.
  • Paweł Kras: Husyci w piętnastowiecznej Polsce. Lublin: Wydawnictwo KUL, 1998. ISBN 83-87703-21-4.
  • Paweł Kras: Inkwizycja papieska w walce z husytyzmem. w: Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, nr 42, 1999, s. 27-49.
  • Paweł Kras (red.): Inkwizycja papieska w Europie środkowo-wschodniej. Kraków: Esprit SC, 2010. ISBN 978-83-61989-33-2.
    • Paweł Kras: Praedicatores – inquisitores – persecutores. Wokół historiograficznego sporu o średniowieczną inkwizycję. w: Paweł Kras (red.): Inkwizycja papieska w Europie środkowo-wschodniej. Kraków: Esprit SC, 2010, s. 11-34. ISBN 978-83-61989-33-2.
    • Paweł Kras: Inkwizycja papieska w Europie Środkowo-Wschodniej. Powstanie i organizacja. w: Paweł Kras (red.): Inkwizycja papieska w Europie środkowo-wschodniej. Kraków: Esprit SC, 2010, s. 115-145. ISBN 978-83-61989-33-2.
    • Krzysztof Kaczmarek: Wykształcenie średniowiecznych inkwizytorów dominikańskich z ziem polskich. w: Paweł Kras (red.): Inkwizycja papieska w Europie środkowo-wschodniej. Kraków: Esprit SC, 2010, s. 197-217. ISBN 978-83-61989-33-2.
    • Maciej Zdanek: Inkwizytorzy dominikańscy w diecezji krakowskiej w średniowieczu. w: Paweł Kras (red.): Inkwizycja papieska w Europie środkowo-wschodniej. Kraków: Esprit SC, 2010, s. 219-237. ISBN 978-83-61989-33-2.
  • Grzegorz Ryś: Inkwizycja. Kraków: Znak, 1997. ISBN 83-7006-636-4.
  • Szymon Wrzesiński: Inkwizycja na ziemiach polskich. Zakrzewo: Wydawnictwo REPLIKA, 2009. ISBN 978-83-7674-011-9.
Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:CarlosPn/brudnopis16" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy