Wikipedysta:D'Arnise/RE


Wikipedysta:D'Arnise/RE w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedysta:D'Arnise Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Spis treści

Źródła | edytuj kod

  • Homer, Iliada: XXI 203, 535;
  • Arystoteles, Peri ta zoa historiai (Historia zwierząt) / Historia animalium
  • Arystoteles, Peri poreias zoon (Poruszanie się zwierząt) / De incessu animalium
  • Pliniusz, Historia naturalna
  • Arystoteles, Peri zoon geneseos (Rozmnażanie się zwierząt) / De generatione animalium
  • Teofrast, Peri ichtyon (O rybach) / De piscibus in sicco degentibus
  • Plutarch, Zagadnienia biesiadne (Symposiaka) / Quaestiones convivales Moralia
  • Atenajos, Deipnosophistae (Sofiści przy uczcie)
  • Oppian, Halieutika (O łowieniu)
  • Galen, cytowanie według wydania Kuehna, tom, strona.
  • Arystoteles, Peri zoon morion (Anatomia zwierząt) / De partibus animalium

Węgorze w kulturze. Starożytność | edytuj kod

W starożytności węgorz był powszechnie najbardziej znaną i cenioną kulinarnie spośród zazwyczaj pogardzanych ryb słodkowodnych. Pierwsza wzmianka o węgorzu w źródłach pisanych znajduje się w Iliadzie Homera[szp. 1; Homer, Iliada, XXI 203, 353].

Wiedza zoologiczna starożytnych o węgorzu | edytuj kod

Opis wyglądu i zwyczajów tych ryb podał w wyczerpujący sposób Arystoteles w swoich pismach: Historia animalium, De partibus animalium, De generatione animalium i De incessu animalium. Pisali o biologii węgorza również Pliniusz w Historii naturalnej, Teofrast (De piscibus in sicco degentibus), Plutarch w Quaestiones convivales (część Moraliów), wiele ciekawych spostrzeżeń przepisanych z wcześniejszych autorów (Pseudo-Arystotelesa, Archestratosa) zawarł w swoim traktacie Deipnosophistae Atenajos, wreszcie pojedyncze kwestie znalazły się w pismach Galena i Oppiana[szp. 1,2.].

Zgodnie z opisem Arystotelesa zawartym na kartach Historia animalium węgorz był długą, a zarazem gładką rybą, posiadającą dwie płetwy. Do oddychania służyły mu cztery ułożone w jednym rzędzie skrzela, znajdujące się po obu stronach ciała. Miał posiadać przełyk, Żołądek mieć węgorz mały, otoczony tłuszczem, a pęcherzyk żółciowy miał się znajdować blisko wątroby[szp. 1; Arystoteles, Historia animalium I,5; II,13; II,15; II,17; III,17; VIII,2; Arystoteles, De incessu animalium 7; Pliniusz, Historia naturalna IX,37.].

Wiedza o węgorzu | edytuj kod

W starożytności był najbardziej znaną i lubianą rybą rzeczną, którymi zazwyczaj ogólnie gardzono. Nazwany został już przez Homera (Il. XXI 203, 353). Arystoteles w historii zwierząt opisywał go jako długą i gładką rybę (h. a. I 5, II 13, 15) z dwoma płetwami (I 5 p. 489b 26; por. de incessu animalium 7 p. 708 a 3 i Pliniusza n. h. IX 73), czterema w jednym rzędzie ułożonymi wąskimi skrzelami po obu stronach (II 13 p. 505 a 14), małym i przez tłuszcz otoczonym (III 15 p. 520a 23) żołądku (VIII 2 p. 592a 11), przełyku (II 17 p. 507a 10), blisko przy wątrobie znajdującym się pęcherzyku żółciowym (II 15 p. 506b 9). Osobny akapit (VI 16; por. IV 11 p. 538a 1) poświęcił Arystoteles często rozpatrywanemu problemowi rozmnażania się tego gatunku. Według niego miał on być obojnakiem i nie miał ani nasienia, ani jajników (por. III 10 p. 517b 7, VI 13 p. 569a 5, Pliniusz n. h. X 189), powstawał sam z siebie w mule (---; por. de generatione animalium III 1 p. 762b 21, Teofrast de piscibus in sicco degentibus 9, Plutarch quaestiones convivales II 3 p. 637f). Wyraźnie zwraca się Arystoteles przeciw tym, którzy uważają, że można żywy narybek - który on bardziej uznawał za robaki z wnętrzności - przy tej rybie znaleźć. Rozróżniano wprawdzie "męskie" węgorze z dłuższymi głowami od "żeńskich" z mniejszymi spłaszczonymi głowami (IV 11 p. 538a 10), z których te ostatnie lepiej smakowały (VIII 30 p. 608a 5): tutaj trzeba przyjąć, że jednak to dwa różne gatunki. Według Auberta i Wimmera w Arystotelesa Tierkunde I 127, 15 chodzi być może o anguilla acutirostris i anguilla latirostris. W przeciwieństwie do arystotelesowej historii zwierząt pisze Pseudo-Arystoteles u Atenajosa VII 298c (Rose Aristoteles pseudepigraphus 305) ---. Zgadza się z nim Oppian Halieutica I 516, a jeszcze inaczej Pliniusz n. h. IX 160 ---. Wiedziano, że te węgorze wędrują z rzek do morza (VI 13 p. 569a 8; por. Galen VI 795, Pliniusz n. h. XXXII 145, Archestratos u Atenajosa VII 298e). O jego pożywieniu i trybie życia traktuje VII 2 p. 591b 30: żyje on zasadniczo dzięki wodzie, potrzebuje czystej wody z powodu swoich małych skrzeli, za dnia w głębinach, a nocami krąży pływając. W suchości wytrzymuje 5 do 6 dni (por. Teofrast de piscibus in sicco degentibus 10), żyje do 7-8 lat (p. 592a 14, 23, poszerzone przez Pliniusza n. h. IX 74, por. 177). To, że on się skrętami na podobieństwo węża do przodu porusza, jest napisane I 5 p. 489b 29 (por. de partibus animalium IV 13 p. 696a 5ff., Pliniusz n. h. IX 73). Arystoteles mógł tak dobrze poinformować o tej rybie, ponieważ istniały specjalni hodowcy węgorzy (---) (VIII 2 p. 592a 2, Atenajos VII 298b), którzy w zbiornikach na węgorze (---) ryby hodowali, które na zimę tam umieszczali (VIII 2 p. 592a 15). Aby wodę możliwie czystą utrzymywać ze względu bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia i zmiany klimatyczne zwierzęta, zbiorniki były pobielone wapnem albo wyłożone szerokimi płaskimi kamieniami i miały stały dopływ i odpływ (VIII 2 p. 592a 2).

Połów | edytuj kod

Najczęściej stosowanym sposobem poławiania to: mieszanie wody i szlamu w celu zmętnienia, po to by węgorze mające wąskie szczeliny skrzelowe łatwo było zmusić, by wypłynęły na powierzchnię (VIII 2 p. 592a 6, Atenajos VII 298b). Stąd pochodzi przysłowie (Arystofanes Equites 860, Suidas) o ludziach, którzy "w mętności łowią". Ponieważ rzeki i jeziora szczególnie na jesieni przez burze były wzburzone, więc wówczas był najlepszy czas na połów. Tak więc w Strymonie (VIII 2) i w lacus Benacus (jezioro Garda), gdzie u wypływu rzeki Mincio w do tego przeznaczonych urządzeniach (excipula) "pomieszczeniach dla węgorzy" rocznie w październiku zbijało się do wielu tysięcy złapanych ryb (Pliniusz h. n. IX 75). Umieszczano także napełnione solanką naczynia gliniane, w których otwarcie wkładało się sito (--- IV 8 p. 534a 20), pewien rodzaj więcierza. Specjalne przepisy na przynętę zawarte są w Geoponikach XX 14 i 28 (por. także XX 7,1). Osobliwy był sposób połowu, który opisali Aelian h. a. XIV 8 i Oppian Halieutica IV 450, a który był stosowany szczególnie na rzece Eretainos pod Vicenzą (Vicetia) we Włoszech Północnych. Rybacy rzucali długą kiszkę owcy do wody; kiedy jakiś węgorz tąż chwytał, dmuchał rybak z całej siły w kiszkę, aby węgorza, który trzymał się przynęty, ogłuszyć i go na kurczowo zaciśniętej przynęcie z wody wyjąć.

Najlepsze węgorze | edytuj kod

Najznakomitsze węgorze (--- Paus. IX 24,1) w Grecji pochodziły z jeziora Kopais w Beocji (źródła u Atenajosa VII cap. 50-56, Antyfanes tamże fr. 236 (Kock), Arystofanes Lizystrata 36, Athenaios II 71c, Paus. tamże, Pollux VI 63, Nonnus Dionysius XIII 64), gdzie jeszcze w XIX wieku tak było (Ulrichs Reisen und Forschungen in Griechenland 200). Były wysyłane z Teb (Ephippos fr. 15 (Kock)) i nie brakowało ich na stole żadnego smakosza w Atenach, gdzie w czasie wojny peloponeskiej okropnie ich brakowało (--- Arystofanes Acharnejczycy 880; Pokój 1005). Wówczas jeden węgorz kosztował tam 3 drachmy (Acharnejczycy 962). W tabeli podatku targowego wysokość podatku za węgorza była inna niż za pozostałe ryby (Scholia B do Iliady XXI 203). Największe węgorze z jeziora Kopais były przez Beotów uroczyście tak jak czteronożne zwierzęta ofiarne ozdabiane i dla bogów zarzynane (Agatarchides u Atenajosa VII 297d [FHG III 192]). Na drugim miejscu pod tym względem sytuowały się węgorze ze Strymonu (Arystoteles VIII 2 por. wyżej Archestratosa u Atenajosa VII 298e i Ptolemeusza Fyskona tamże II 71b, Antyfanes fr. 105 (Kock)). To, że "macedońskie" węgorze peklowano, mówi Hikesios u Atenajosa VII 298b. Oba rodzaje szereguje Archestratos u Atenajosa VII 298e jako trzeci im równorzędne albo przewyższające węgorzami z cieśniny sycylijskiej, które poza tym nie są wspominane. Spoza Grecji miał także Eulaios (Choaspes), nad którym leży Suza, z tej przyczyny rozgłos (Antimachos fr. 56 (Kock)). Według Ptolemeusza Fyskona u Atenajosa II 71bc miał on w spływającej do Wielkiej Syrty rzece Lathon tzw. królewskie węgorze, które półtora raza większe były niż macedońskie i beockie. W Gangesie miały występować węgorze o długości 30 stóp (Pliniusz h. n. IX 4). O genialnym połowie węgorza w północnych Włoszech, który w XIX wieku w lagunach Padu koło Comacchio jest najbardziej imponujący, była już mowa powyżej. Oczywiście istnieje jeszcze wiele innych takich miejsc (Demetrios ze Skepsis u Atenajosa VII 300b; węgorz z Meandra tamże 299c u Semonidesa).

Właściwości użytkowe | edytuj kod

W czasach rzymskiego cesarstwa był węgorz potrawą pospolitych mężczyzn (Juwenalis V 103). Jak w XIX-wiecznych Niemczech przyrządzano węgorza w koprze, tak pielęgnują Grecy węgorza w botwinie (---) (Arystofanes Acharnejczycy 894; Pokój 1014, Eubulos fr. 35-37 (Kock), Ferekrates u Pelluksa VI 59); ryba była wówczas w botwinę zawijana. Odnośnie strawności i pożywności jego mięsa nie było wśród lekarzy zgody; podczas gdy jemu Hikesios (Atenajos VII 298b) przed wszystkimi rybami pierwszeństwo dawał, nie chciał Galen VI 796 nic o nim wiedzieć. Aby komuś smak wina obrzydzić, polecał Pliniusz n. h. XXXII 138 napój z wina, w którym zabito dwa węgorze. Mulistą wodę, w której przebywały węgorze, uważano za zdrową (Pliniusz h. n. XXXI 36). Aby uczynić wodę zdatną do picia i w niej występujące pijawki wytępić, wsadzało się tam węgorza (Geoponika II 5, 15). Według Werriusa Flakkusa (u Pliniusza h. n. IX 77) Rzymianie bili chłopców grubymi skórami węgorza, por. Izydor orig. V 27 i Hesychias s. skytalai. U Egipcjan był węgorz świętym (Herodian II 72), z czego komicy u Atenajosa VII 299c szydzili. Ale także w greckim świecie były święte węgorze. Najbardziej znanymi były te w źródle Aretuza (Atenajos VIII 331e, Elian n. a. VIII 4 [o jednym węgorzu mówiąc], Plutarch de soll. an. 23, Porfirius de abstin. II 5). Najbliżej wydaje się, o syrakuzańskim źródle tego imienia na wyspie Ortygii myśleć, w którym znajdowały się święte ryby (Diod. V 3, Schol. Pind. Nem. 1), Atenajos jednak wyraźnie określa Aretuzę koło Chalkis na Eubei jako ich dom. Tak samo zawierała rzeka Heloros na Sycylii oswojone węgorze (Nymphodoros u Atenajosa, tamże, Pliniusz XXXII 16, Elian h. a. XII 30; por. Apollodor u Steph. Byz. s. Heloros) i w końcu źródło karyjskiego Zeusa Labrandeus (Elian, Pliniusz, tamże). Święte zwierzęta nosiły złote kolczyki i obroże i były karmione. Przez Krisamisa z Kos zostało opowiedziane, że on wyginął wraz ze swoim rodem. ponieważ on węgorza, który mu najlepsze owce kradł, zabił i przez ostrzeżenie w śnie niepochowanego zostawił (Ps. Zenob. IV 64, Hesychios i Suidas patrz Krisamis). Przysłowiowa była przebiegłość węgorza (anguilla est, elabitur Plaut. Pseudol. 747, por. Lucian Anachers. 1 i Timon 29).

Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:D'Arnise/RE" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy