Wikipedysta:Keres 40/Brudnopis gościnny/Leo Levy


Wikipedysta:Keres 40/Brudnopis gościnny/Leo Levy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedysta:Keres 40 Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Leo Levy (ur. 19 września 1881 w Polzin zm. 10 listopada 1938 w Bad Polzin (dziś Połczyn-Zdrój) – niemiecki kupiec pochodzenia żydowskiego rodu Levy`ch w XIX i XX wieku, doktor chemii, żołnierz armii cesarskiej Wilhelma II w okresie I wojny światowej, zamożny mieszczanin Polzina i Bad Polzina (od 1926), zamordowany w swoim domu przez nazistowskich bojówkarzy podczas nocy kryształowej.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Leo Levy urodził się 19 września 1881 w Polzin (dziś Połczyn-Zdrój). Ojcem Leo był Bernhard Levy, dziadkiem Ascher Lewy, pradziadkiem Leo Ascher Jӓckel-Levy. Chodził do szkoły żydowskiej przy Grabenstraße 13 (dziś Targowa), na rogu z Kleine Müller Straße (przecznica ulicy Targowej, obecnie już nie istnieje)[1]. Uczył się religii (czytanie Tory, nauki czytania i pisania w języku hebrajskim), śpiewu i gimnastyki oraz przedmiotów, które wykładano w szkole publicznej w Polzin. Zajęcia odbywały się codziennie, z wyjątkiem piątkowych popołudni oraz sobót[b]. Leo oprócz nauki w szkole żydowskiej był także uczony systematycznie przez ojca Bernharda z finasów, księgowości, zasad prowadzenia firmy rodzinnej[2].

W 1899 został wysłany przez ojca do Anglii, gdzie kontynuował naukę w firmie Linck Moeller, której siedziba mieściła się w Londynie i zajmowała się handlem drewnem[3]. W tym samym roku ojciec Leo wysłał go na studia, gdzie studiował chemię na uniwersytecie w Heidelbergu[4]. Po ukończeniu studiów otrzymał tytuł doktora chemii i powrócił do domu wraz z poznaną Else Frensdorf, która pochodziła ze starej religijnej rodziny żydowskiej z Hanoweru[5]. Ojciec Leo Bernhard Levy dokupił kolejne pokoje w domu przy Bismarck Prommenade 2 (dziś Zdrojowa 2), gdzie wcześniej było tu sanatorium[6], zaprojektowane zgodnie z tym przeznaczeniem. Rodzina Levy`ch zajmowała całe piętro (w sumie dwanaście pokoi), aż do 1938, gdy los rodziny na ziemi niemieckiej dobiegł końca[5].

Else Levy (z d. Frensdorf) i Leo Levy

W 1913 Leo Levy poślubił Elsę Frensdorf[5]. Inne źródło podaje, że mogło to być w 1911, gdy skończył 30 lat[7]. Leo z bratem Siegfriiedem z powodzeniem pomagali ojcu prowadzić interes rodzinny, z czasem zostali współwłaścicielami firmy[8]. Leo z Elsą wiedli spokojne życie, bez kryzysów i konfliktów. Leo bardzo cenił żonę, dbała o rodzinę[9]. Leo namówił ojca do zainwestowania w zakłady wapiennicze w Gramenz (dziś Grzmiąca) i z czasem nastąpił ich szybki rozwój. Były one główną troską Leo, z powodu zamiłowania do chemii. Na początku XX wieku Polzin liczył sześć tysięcy mieszkańców, gdzie mieszkało czterdzieści rodzin żydowskich[8]. Niemieccy Żydzi byli podzieleni, było brak wspólnego działania przeciwko wrogowi, jakim był antysemityzm[8]. Polzin Cesarstwa Niemieckiego nie miał własnego rabina, modlitwy prowadziła osoba znająca rytuał, dawniej był to Ascher Levy, potem Bernhard, który w synagodze[c] w szabat 1 sierpnia 1914 przypomniał znaczenie święta Tisza be-AW oraz modlitwę o wsparcie dla cesarza w związku z działaniami I wojny światowej[10].

Leo Levy w latach 1914-1918 Niemieccy żołnierze jadący na front, napis na wagonie głosi: Z Monachium przez Metz na Paryż[d] Sytuacja na froncie zachodnim w 1914 Plany ataków: niemiecki (Plan Schlieffena) i francuski (Plan XVII) Sytuacja na froncie zachodnim na przełomie 1915/16 Sytuacja na froncie zachodnim w 1917 Niemiecka ofensywa wiosenna w 1918

We wrześniu 1914 Leo w wieku 33 lat został powołany z rezerwy do służby wojskowej. Starszy brat Leo Siegfried decyzją komisji poborowej został uznany za niezdolnego do służby i zajął się dalej prowadzeniem firmy[10]. Leo Levy został skierowany do koszar w Schneidemuchle (dziś Piła) celem odbycia szkolenia podstawowego[11], potem został skierowany do małego miasteczka w północno-wschodniej Francji, niedaleko frontu. Otrzymał zadanie aprowizacji brygady bawarskich rezerwistów, był podporządkowany pod kapitana Tucha odpowiedzialnego za aprowizację w dywizji[12]. Ministersto Wojny wydało rozkaz sporządzenia spisu żydowskich żołnierzy, widząc w nich przyczyny porażki na froncie zachodnim[13]. Leo Levy przyjął ten fakt od przełożonego z dużym zaskoczeniem i oburzeniem, pozbawiająco go wiary, że przynajmniej na polu walki nie ma dyskryminacji[14][e][15][16][17]. W 1918 budynki rezerwistów jednostki Leo zostały zniszczone od ognia artylerii[18]. Dla Leo i rodziny Levy`ch fakt o druzgocącym końcu wojny była poważnym ciosem, cena była wysoka, ostatecznie ustalona w traktacie wersalskim[19]. Brat Leo Ernest Levy został zwolniony ze służby pod koniec listopada 1918[20]. Natomiast Leo Levy został zwolniony ze służby około trzech miesięcy przed proklamowaniem republiki, został odznaczony Krzyżem Zasługi Drugiej Klasy z Koroną oraz otrzymał list polecający od generała piechoty Fasbendera[21]. W 1918 w wigilię Bożego Narodzenia Leo przyjechał do Polzin[21][22]. W tym czasie aktywa firmy na rynku zbożowym wynosiły około trzech milionów marek, które zostały zaiwestowane w obligacje i nieruchomości, niewielki procent wpłacono do banku w Szczecinie[23]. W 1919 brat Leo, Siegfried wraz z żoną Lisbeth przeprowadzili się do kamienicy przy Friedrich-Karl Strasse w dzielnicy Szczecina[24], a potem do Berlina[25]. Wiosną 1920 wyjechała także Ida, najpierw do Berlina, potem do Kolonii[24].

Dom rodzinny Leo i Else Levy`ch Budynek przy ul. Zdrojowej 2, dawny budynek rodu Levy`ch[f] Połczyn Zdrój, 2017. Sanatorium Poznanianka wraz z byłym domem rodzinnym Levy`ch

Po śmierci ojca w 1920 Leo zarządził zamknięcie biura na okres sziwa, członkowie rodziny zebrali się w domu Levych obchodząc przez tydzień oficjalną żałobę[26]. Leo został głową rodu i zarazem dyrektorem firmy. W 1922 zmarła matka Leo Henrietta. Jej pogrzeb był skromny i cichy, z powodu reparcji wojennych, które Niemcy musiały wypłacić zwycięzcom, w kraju panowała atmosfera kryzysu i porażki[27]. 20 listopada 1922 Leo i jego brat Siegfried otrzymali z banku kredyt w wysokości stu milionów pięciuset tysięcy marek, co pozwoliło na rozwój interesu drzewnego na dużą skalę, bracia zakupili kolejny tartak w pobliżu Koslin[28]. Córki Leo, Hannach i Ewa uczyły się w szkole rolniczej (przed wojną wyjechały do Palestyny)[29]. Leo zgodnie z testamentem wypłacił należną część dla rodzeństwa, Ernstowi, Idzie i Linie[30]. Leo miał opinię prawego, sumiennego, ale i nieustępliwego właściciela firmy[31]. W 1926 roku Polzin zmieniło nazwę na Bad Polzin.

W 1933 Adolf Hitler został kanclerzem Rzeszy, w Niemczech żyło około pół miliona Żydów, których majątek wynosił około dwunastu miliardów marek[32]. Sytuacja miejscowych Żydów zaczęła się systematycznie pogarszać od momentu przejęcia władzy przez Hitlera. Już w 1932 lokalny oddział Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) był największą i najbardziej wpływową partią w Bad Polzin[g]. Nienawiść do Żydów stała się powszechnym zjawiskiem[33]. W tym samym roku Leo pisał do swego brata w Berlinie[34]:

Dwie książki nigdy nie znajdą się na półkach mojej szafy bibliotecznej: „Der Judenstaat” Teodora Herzla oraz „Mein Kampf” Adolfa Hitlera

W Bad Polzin zaczęły pojawiać się wrogie akty przeciwko Żydom, typu: napis ,,Żydzi wchodzą na własne ryzyko", napis przed wejściem do parku zdrojowego „psom i Żydom wstęp jest wzbroniony”, czy wrzucenie zgniłego jajka do pokoju w suterenie domu Levy`ch[35]. Leo zaczął chodzić z medalem pokazując, że jest zasłużonym Niemcem. W święto Pesach w 1933 rodzina Levy`ch zebrała się w tradycyjny wieczór sederowy. Jako senior rodu, siedział u szczytu stołu podczas tego świątecznego posiłku[36]. Leo Levy, pobożny Żyd, do końca starał się być lojalnym obywatelem państwa niemieckiego. Nawet kiedy naziści przejęli władzę w Niemczech, wciąż wierzył, że Adolfa Hitlera zmiecie miotła historii. 16 marca 1934 zmarł w Tel Awiwie brat Leo Ernst Levy, w wieku piędziesięciu siedmiu lat[37]. Po śmierci brata Leo udał się z krótką wizytą do Palestyny odwiedzając swoją bratanicę Theę[38].

W ciągu dwóch lat od przejęcia władzy przez Hitlera około dwudziestu pięciu tysięcy Żydów opuściło ojczyznę, wyjechały trzy córki Leo. Eva była na kursie w Holandii, Hannach w szkole rolniczej na Litwie, Grete była w Londynie nauczycielką[38]. Leo Levy z godnością znosił kolejne ciosy: odebranie zakładów wapienniczych w Gramenz (dziś Grzmiąca)[39] i gospodarstwa w Buslarach (dzisiaj Buślarkach)[40], a potem przejęcie tartaków w Kollatz (dziś Kołacz), w Neuhof (dziś Nowy Dwór) oraz Gross Linichen[41]. W latach 30. budynki gminy żydowskiej zostały sprzedane przez władze miasta[42].

Cmentarz Żydowski (nieczynny) Nieczynny Cmentarz Żydowski w Połczynie Zdroju[h] W tle zagajnik drzew okalające były Cmentarz Żydowski Fragmenty macewy na byłym Cmentarzu Żydowskim w Połczynie Zdroju Fragmenty nagrobku na Cmentarzu Żydowskim w Połczynie Zdroju

W 1938 towarzyszył swojej trzeciej córce Evie w drodze do Palestyny. Mimo ostrzeżeń najbliższych, propozycji brata Siegfrieda o pozostaniu w Szwajcarii[43], wrócił 7 listopada do Bad Polzina, do końca uważał Niemcy za swoją ojczyznę. Dzień przed nocą kryształową dr Leo Levy zwolnił jednego z urzędników, asystenta księgowego Franza, który był członkiem koszalińskiej Gestapo[44]. 10 listopada 1938, o 4 nad ranem[45], Leo został zamordowany w swoim pokoju w domu przy Bismarck Prommenade 2 przez nazistowskich bojówkarzy. Istnieje kilka wersji tego incydentu, a jedna z nich mówi, że ów Franz wszedł do jego mieszkania wraz z dwoma bojówkarzami Sturmabteilung (SA), którzy zastrzelili go gdy tylko Levy otworzył drzwi.

Rodzina pochowała go potajemnie na miejscowym cmentarzu[i]. Żona Else powiadomiła córkę Ruth, która przyjechała po kilku godzinach z Berlina do Bad Polzin. Ruth przygotowała pogrzeb, dwóch chrześcijańskich grabarzy przygotowało grób, nie było nikogo kto mógłby odmówić kadisz[46]. W tym samym czasie, podczas nocy kryształowej synagoga przy Mühlenstraße 13 (dziś Demokracji 11) została zdemolowana i następnie zaadaptowana jako magazyn.

Leo Levy był ostatnim potomkiem rodu (rodzina Levy`ch to pięć pokoleń: Berisch Jӓckel, Ascher Jӓckel/Ascher Jakob Levy, Ascher Levy, Bernhard Levy, Leo Levy), miał cztery córki: Hannach, Evę, Gretę i Ruth[47]. Żona Else nakazała wyryć na grobie[j] Leo słowa[48]:

,,Tu spoczywa Leo Levy, który zmarł uczciwą śmiercią, ponieważ prowadził uczciwe życie"

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Zdjęcie z 1915 z okresu I wojny światowej, gdzie Leo z rezerwy został powołany do służby wojskowej
  2. W szkolnym budynku oprócz sal lekcyjnych znajdowało się również mieszkanie nauczyciela, a pomieszczenia szkolne służyły także posiedzeniom gminy. Na przylegającym do szkoły podwórzu znajdowała się tradycyjna łaźnia żydowska (mykwa), stał tam również karawan. W końcowym okresie istnienia gminy, kiedy liczyła już ona bardzo niewielu członków, budynek szkoły został sprzedany i przystosowany do celów mieszkalnych
  3. Gmina żydowska w Bad Polzin posiadała własną synagogę, która znajdowała się przy Mühlenstraße 13 (ulica Młyńska, dziś ulica Demokracji 11). Był to niepozorny budyneczek, z którego prawej i lewej strony znajdowały się domy mieszkalne, a z tyłu dwie stajnie. Frontowa ściana synagogi wyposażona była w duże, łukowato wykończone okna. W środku znajdowała się sala modlitewna, do której wchodziło się z przedsionka, i która mogła pomieścić od 150 do 180 osób. Podczas Nocy Kryształowej budynek synagogi został zdemolowany i podpalony, przetrwał jednak w całkiem niezłym stanie i w kolejnych latach służył jeszcze jako magazyn. W końcu jednak synagogę wyburzono, a na jej miejscu powstały nowe zabudowania, które istnieją do dziś
  4. Leo Levy w 1914 został skierowany do małego miasteczka w północno-wschodniej Francji, niedaleko frontu z zadaniem aprowizacji brygady bawarskich rezerwistów
  5. Jesienią 1916 roku około 63 tysiące żołnierzy wyznania mojżeszowego służyło w armii Rzeszy, tylko 5 tysięcy na tyłach, 28 tysięcy na froncie, a 30 tysięcy w siłach okupacyjnych. Liczby te odpowiadały procentowo liczbie chrześcijan żołnierzy. W I wojnie światowej niemal sto tysięcy niemieckich żydów nosiło mundur, a siedemdziesiąt osiem procent żydowskich żołnierzy walczyło na froncie, ponad osiemdziesięciu otrzymało Żelazny Krzyż Pierwszej Klasy, ponad osiem tysiecy Żelazny Krzyż Drugiej Klasy
  6. Połczyn Zdrój, ul. Zdrojowa 2. Zdjęcie z 2017
  7. Odczuł to między innymi ówczesny burmistrz miasta, Max Kroening, jego działalność bowiem nie zawsze odpowiadała interesom partii, której zresztą nawet nie był członkiem. Mimo coraz trudniejszych warunków, do roku 1935 większość sklepów których właścicielami byli Żydzi nadal funkcjonowała w mieście, a pozostali Żydzi w dalszym ciągu wykonywali swe zawody. Jedynie Julius Finkelstein już w roku 1934 sprzedał swój dom zdrojowy
  8. W tym miejscu 12 listopada 1938 został pochowany senior rodu Levy`ch Leo Levy, zamordowany 10 listopada 1938 w swoim domu przy Bismarck Prommenade 2 (Zdrojowa 2) przez nazistowskich bojówkarzy
  9. Gmina żydowska w Połczynie-Zdroju już w połowie XVIII wieku zatrudniała grabarza był jednoznaczny z tym, że posiadała ona już wówczas własny cmentarz. Można jedynie przypuszczać, że miejscowy kirkut został założony w XVIII bądź też w XIX wieku. Znajdował się on przy drodze w odległości ok. 1,5 km na zachód od miasta, pomiędzy torami kolejowymi prowadzącymi do Złocieńca (Falkenburg) i Świdwina (Schievelbein), i otoczony był drzewami. Jego powierzchnia, zarówno przed wojną, jak i obecnie, wynosi ok. 0,3 ha. Można przyjąć, że pod koniec lat 30. wieku XX na miejscowym cmentarzu pochowanych było ok. 250 osób, z czego ponad połowę stanowiły dzieci. Podczas Nocy Kryształowej (9/10 listopad 1938 roku) cmentarz został zbeszczeszczony, natomiast w roku 1970 zburzono istniejący jeszcze wówczas mur cmentarny, a zachowane nagrobki zlicytowano. Około roku 1990 na terenie dawnego kirkutu można było jeszcze odnaleźć trzy macewy, a dwa lata później już tylko jedną, która także została zniszczona latem 1996 roku (wg innych źródeł na cmentarzu zachowało się jeszcze do siedmiu nagrobków). W kwietniu 1998 roku na tyłach cmentarza ustawiona została tablica informacyjna z napisem w języku polskim, wskazująca na jego dawną lokalizację. Obecnie cmentarza w Połczynie już nie ma
  10. Znajdował się na Cmentarzu Żydowskim (Kirkut) założony w XVIII bądź też w XIX wieku. Znajdował się on przy drodze w odległości ok. 1,5 km na zachód od miasta, pomiędzy torami kolejowymi prowadzącymi do Złocieńca (Falkenburg) i Świdwina (Schievelbein), i otoczony był drzewami. Obecnie jest już nieczynny

Przypisy | edytuj kod

  1. Chmielewski 2015 ↓, s. 18.
  2. Frister 2007 ↓, s. 176.
  3. Frister 2007 ↓, s. 176-177.
  4. Frister 2007 ↓, s. 186.
  5. a b c Frister 2007 ↓, s. 187.
  6. Frister 2007 ↓, s. 178.
  7. ttp://gosc.pl/doc/1218877.Drzewo-na-marginesie/2
  8. a b c Frister 2007 ↓, s. 192.
  9. Frister 2007 ↓, s. 191.
  10. a b Frister 2007 ↓, s. 202.
  11. Frister 2007 ↓, s. 206-208.
  12. Frister 2007 ↓, s. 211.
  13. Frister 2007 ↓, s. 214.
  14. Frister 2007 ↓, s. 213-217.
  15. Frister 2007 ↓, s. 207.
  16. Frister 2007 ↓, s. 217.
  17. Frister 2007 ↓, s. 218.
  18. Frister 2007 ↓, s. 228.
  19. Frister 2007 ↓, s. 230-231.
  20. Frister 2007 ↓, s. 232.
  21. a b Frister 2007 ↓, s. 234.
  22. https://histmag.org/Syjonisci-do-Syjonu-historia-politycznego-syjonizmu-10220
  23. Frister 2007 ↓, s. 236.
  24. a b Frister 2007 ↓, s. 237.
  25. Frister 2007 ↓, s. 245.
  26. Frister 2007 ↓, s. 239.
  27. Frister 2007 ↓, s. 244.
  28. Frister 2007 ↓, s. 249.
  29. http://prestizkoszalin.pl/2016/05/sladami-milosci-niemozliwej/
  30. Frister 2007 ↓, s. 268.
  31. Frister 2007 ↓, s. 252.
  32. Frister 2007 ↓, s. 276.
  33. Frister 2007 ↓, s. 270-271.
  34. https://histmag.org/Syjonisci-do-Syjonu-historia-politycznego-syjonizmu-10220
  35. Frister 2007 ↓, s. 273.
  36. Frister 2007 ↓, s. 272-273.
  37. Frister 2007 ↓, s. 281.
  38. a b Frister 2007 ↓, s. 297.
  39. Frister 2007 ↓, s. 287-290.
  40. Frister 2007 ↓, s. 283-285.
  41. Frister 2007 ↓, s. 246.
  42. Gerhard Salinger: Die jüdische Gemeinde Polzin (niem.). Der Landkreis Belgard-Schivelbein in Pommern. [dostęp 17 września 2008].
  43. Frister 2007 ↓, s. 321.
  44. Frister 2007 ↓, s. 324-327.
  45. Frister 2007 ↓, s. 328.
  46. Frister 2007 ↓, s. 331.
  47. Frister 2007 ↓, s. 359.
  48. Frister 2007 ↓, s. 357.

Bibliografia | edytuj kod

  • Roman Frister: Miłość niemożliwa. Warszawa: Państwowy Instytut wydawniczy, 2007. ISBN 978-83-06-03095-2.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: 1.
  • Tomasz Chmielewski: Połczyn-Zdrój i okolice. Połczyn-Zdrój: PHU EKO-MAP, 2015. ISBN 978-83-60286-86-9.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: 1.
  • Połczyn-Zdrój. Kurort z duszą", Urząd Miejski w Połczynie-Zdroju i Uzdrowisko Połczyn S.A.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:Keres 40/Brudnopis gościnny/Leo Levy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy