Wikipedysta:PiotrVincii/brudnopis


Wikipedysta:PiotrVincii/brudnopis w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Polska i Litwa po unii w Krewie

W miarę rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej Polska odczuwała brak dostępu do Bałtyku, a zatem konieczność odzyskania Pomorza Gdańskiego, pozostającego w rękach krzyżackich. Jej sprzymierzeńcem w walce z Zakonem stała się Litwa, które pragnęła odeprzeć niebezpieczeństwo krzyżackie i korzystnym sojuszem wzmocnić się wobec Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, które rozpoczęło zbieranie ziem ruskich. W r. 1385 w Krewie, Polska i Litwa zawarły unię. Jagiełło zobowiązał się dokonać inkorporacji Litwy, odzyskać ziemie utracone przez oba kraje, przyjąć chrzest w obrządku katolickim i poślubić Jadwigę Andegaweńską. W latach 1409-1411 doszło do zbrojnej konfrontacji z Zakonem. Maszerującemu na Malbork Władysławowi Jagielle zastąpił drogę Wielki mistrz Ulrich von Jungingen w miejscowości Grunwald (15.07.1410 r.). Pomimo zwycięstwa polskiego, pokój w Toruniu (r. 1411) przyniósł niewielkie korzyści: Litwa uzyskała Żmudź, Polska ziemię dobrzyńską; Pomorze Gdańskie pozostało w rękach Zakonu.

Odzyskanie Pomorza powiodło się dopiero młodszemu synowi Władysława Jagiełły - Kazimierzowi Jagiellończykowi, który na mocy pokoju toruńskiego (r.1466), kończącego wojnę trzynastoletnią (1453-1466) przywrócił Polsce: ziemię chełmińską z Toruniem, ziemię michałowską, Pomorze Gdańskie, północno - zachodnią część Prus, tj. Malbork z Żuławą, Szkarpawę, jezioro Drużno, Elbląg z okręgiem tolkmickim, zachodnią część okręgu pasłęckiego i Dzierzgoń. Chociaż biskupstwo warmińskie i chełmińskie przeszły pod zwierzchnictwo metropolii w Gnieźnie, to jednak kapituła warmińska, przy poparciu wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna usiłowała uniezależnić się od Polski. Albrecht przeciwko Jagiellonom zmontował koalicję złożoną z Brandenburgii, Rzeszy oraz Moskwy. W wojnie z Zakonem, która toczyła się w latach 1519-1521, Polska odniosła sukces, jednak z braku pieniędzy nie mogła ostatecznie pokonać krzyżaków. Z kolei Albrecht, pozbawiony pomocy Rzeszy, ogarniętej wojną religijną, ogłosił sekularyzację Prus, to znaczy utworzenie świeckiego państwa i przyjęcie zwierzchnictwa polskiego, czego wyrazem był hołd złożony Zygmuntowi Staremu w r. 1525.

Przywilej koszycki, który ograniczał inicjatywę monarchy w zakresie polityki zagranicznej oraz fakt, że tronem polskim dysponowali możni, sprawiły, że na początku XV w. wzrosła rola szlachty. Jagiełło chcąc zapewnić tron swoim synom wydał przywileje (warecki - r. 1423 i jedlneński - r. 1430) zezwalające szlachcie na usuwaniu sołtysów z gospodarstw i zakazujące więzić szlachcica bez wyroku sądowego. Kazimierz Jagiellończyk, w przywileju cerekwicko - nieszawskim (r. 1454) zobowiązał się nie zwoływać pospolitego ruszenia i nie nakładać podatków bez zgody szlachty. Jan Olbracht (r.1496) ograniczył wychodźstwo chłopów ze wsi, zakazał sezonowych migracji, zapewnił szlachcie (a w r. 1504 Aleksander nadał także duchowieństwu) ulgi celne w handlu zbożem. W ciągu XV-XVII wieku nieustannie wzrastał wymiar pańszczyzny, czyli przymusowej, bezpłatnej pracy chłopów na ziemi pańskiej, od 1 dnia w tygodniu z jednego łana do 12 - 15 dniówek tygodniowo. Jednocześnie zabroniono mieszczanom pośrednictwa w handlu zbożem, piastowania wyższych godności państwowych i kościelnych, ograniczając wszelki możliwości emancypacji tego stanu. Przywileje ekonomiczne umożliwiły szybki rozwój folwarków, a zyskowny handel skłaniał szlachtę prowadzenia gospodarki ekstensywnej. Eksport zboża z 30 tys. ton na początku XVI w. wzrósł do rekordowych 200 tysięcy w r. 1618.

W sferze ustrojowej przyjęto zasadę, iż sejm walny będą tworzyli pełnomocni reprezentanci szlachty z wszystkich ziem - posłowie (izba poselska) i senatorowie, czyli dawna rada królewska. Za panowania Aleksandra Jagiellończyka możni wymusili przywilej mielnicki (r.1501), który oddawał im rządy w państwie. Pod naciskiem szlachty został odwołany, a w r. 1505 uchwalono zasadę nihil novi, stanowiącą, iż nie można niczego zmienić w dziedzinie praw i przywilejów szlacheckich bez zgody obu izb - sejmu i senatu. Konstytucja Nihil novi wprowadzająca równość obu izb do decydowania w sprawach polityki wewnętrznej i zagranicznej zapoczątkowała system rządów zwany demokracją szlachecką. Do umocnienia roli szlachty przyczynił się ruch egzekucyjny mający na celu osłabienie możnowładztwa poprzez rewindykację królewszczyzn, usprawnienia zarządzania państwem, kontrolę poczynań monarchy, reformę sądownictwa, skarbowości, wojska, ograniczenie uprawnień kościoła katolickiego oraz zacieśnienie związków z Litwą. Decyzję o unii Polski i Litwy podjęto na sejmie w Lublinie w r. 1569, tworząc Rzeczpospolitą Obojga Narodów, połączone osobą jednego monarchy (wybieranego drogą elekcji), wspólnym sejmem oraz wspólnymi prawami i przywilejami szlachty polskiej i litewskiej. Odrębne pozostały urzędy centralne (marszałkowie, kanclerze, podskarbi, hetmani), wojsko i skarb. Dzięki unii zwiększył się potencjał (800 tys. km2, 8 mln ludności, w tym około 3, 5 mln to mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego) ekonomiczny i militarny obu państw, które mogły skutecznie opierać się ekspansji sąsiadów. Z drugiej strony włączenie do Korony ziem ruskich pociągnęło za sobą konflikty z Turcją, Tatarami oraz Moskwą, a także wojny domowe (np. powstanie Chmielnickiego). Na Wołyniu, Podolu i Ukrainie powstały też wielkie majątki możnowładcze, a potęga ekonomiczna ich właścicieli wkrótce zniszczyła ustrój demokracji szlacheckiej. Jednocześnie unia potwierdziła możliwość bezkonfliktowego egzystowania różnych nacji: Polaków, Litwinów, Białorusinów, Żydów, Ormian i Tatarów i religii: katolicyzmu, prawosławia, protestantyzmu.

W początkach XVI w. do Polski przeniknęły idee reformacji, i już w r. 1551 odebrano Kościołowi prawo sądzenia obywateli w sprawach wiary, a w r. 1562 sejm uchwalił zniesienie starościńskiej egzekucji wyroków sądów duchownych. Za kalwinizmem, który traktowano jako program polityczny, wspomagający ruch egzekucyjny hasłem taniego kościoła, opowiedziało się 20% szlachty. W sejmie 30% posłów było protestantami, w tym ponad połowa posłów tego wyznania wywodziła się z Małopolski. Drugą silną grupę stanowili kalwini w Wielkopolsce. Sukcesem różnowierców była konfederacja warszawska (r. 1573), gdzie przyjęto ustawę, gwarantującej szlachcie wolność wyznania.

Rywalizacja obcych władców o koronę polską po śmierci ostatniego z Jagiellonów - Zygmunta Augusta, a przede wszystkim obawa przed władcą absolutnym, który mógłby zniweczyć osiągnięcia szlacheckiej demokracji, sprawił, że każdy z monarchów elekcyjnych musiał przyjąć tzw. artykuły henrykowskie (od imienia Henryka Walezego, który podpisał je jako pierwszy). Określały one zasady ustroju, miejsce i rolę władcy w państwie. Król musiał szanować wszystkie dotychczasowe przywileje szlachty, przestrzegać elekcyjności tronu, zwoływać sejm co dwa lata, godzić się na polityczną kontrolę senatorów. Artykuły pozwalały na wypowiedzenie posłuszeństwa królowi. Ostatni krok w uprzywilejowaniu stanu szlacheckiego uczynił Stefan Batory, powołując Trybunał Koronny i Trybunał Litewski, w których zasiadali przedstawiciele szlachty wybrani na sejmikach oraz przedstawiciele duchowieństwa katolickiego. Królowi pozostało tylko prawo do sądów sejmowych.

Polska i Litwa w 1466

Spis treści

Organizacja państwa | edytuj kod

Począwszy od czasów Kazimierza Wielkiego zaczęto używać określenia Korona Królestwa Polskiego, które odzwierciedlało przejście od państwa patrymonialnego do państwa instytucjonalnego. Korona, czyli państwo, była postrzegana jako niezależna od osoby konkretnego władcy. Unia z Litwą zawarta w 1385 r. przewidywała włączenie Wielkiego Księstwa do Korony Królestwa. Ten zamiar nie został jednak urzeczywistniony, a Litwa pozostała odrębnym państwem, połączonym z Królestwem jedynie unią personalną. Natomiast w 1454 inkorporowana została do Korony część Prus (Prusy Królewskie), jednak z zachowaniem swej odrębności ustrojowej. Wraz z wymarciem dynastii Piastów tron polski z dziedzicznego stał się de facto elekcyjnym. Gospodarczą podstawą władzy królewskiej były wówczas głównie regale solne i domena ziemska. W czasach pierwszych Jagiellonów znaczna część tej domeny została jednak zastawiona możnowładcom w zamian za pożyczki. W zarządzaniu państwem obok króla coraz większą rolę odgrywała powołana przez niego rada królewska, w której skład wchodzili wysocy dostojnicy. Obok niej od pierwszej połowy XV w. istniały różnego rodzaju zjazdy stanu szlacheckiego - ogólnopaństwowe, prowincjonalne i ziemskie (sejmiki). W końcu XV w. Z rady wykształciła się wyższa izba parlamentu (sejmu) - senat. Izba niższa - poselska - składała się natomiast z delegatów szlacheckich wybieranych na sejmikach. Do najwyższych urzędników państwowych należeli w późnośredniowiecznej Polsce m.in.: kanclerz i podkanclerzy Królestwa, podskarbi koronny, podskarbi nadworny oraz marszałek dworu. Podstawę administracji centralnej stanowili zaś starostowie. W drugiej połowie XV w. urząd ten upodobnił się jednak do urzędów ziemskich (wywodzących się z epoki dzielnicowej), przez co starosta stał się reprezentantem lokalnej szlachty.


Geografia | edytuj kod

(do uzupełnienia)

Szlachcic polski

Społeczeństwo | edytuj kod

Schyłek średniowiecza przyniósł w Polsce istotne przeobrażenia społeczne. Na przestrzeni XIV-XV w. szlachta stała się stanem dominującym. Utrwaliła się przy tym zasada, że do stanu szlacheckiego można było wejść jedynie przez urodzenie. Szlachta była zróżnicowana ekonomicznie (możnowładztwo, szlachta średnia i drobna), ale równa wobec prawa. Przywileje stanowe gwarantowały jej wynagrodzenie podczas wypraw poza granice kraju, zwolnienie dóbr od świadczeń na rzecz państwa - oprócz poradlnego - nietykalność majątkową i osobistą. Król musi otrzymać jej zgodę na zwołanie pospolitego ruszenia lub wprowadzenie nowych podatków. Aktywność polityczna szlachty wyrażała się na forum zjazdów generalnych (potem sejmów) i sejmików ziemskich. Obok wspólnot rodowych kształtowały się terytorialne (ziemskie) wspólnoty szlachty. Miasta w zjednoczonym państwie polskim nie wykształciły natomiast swojej reprezentacji stanowej (z wyjątkiem Prus Królewskich). Od XV w. rozwijało się szlacheckie ustawodawstwo antymiejskie. Pojawiały się też pierwsze próby ograniczenia przez szlachtę osobistych i rzeczowych uprawnień ludności wiejskiej. Szlachta wykupywała majątki sołtysie i włączała je do swoich dóbr.


Gospodarka | edytuj kod

Okres panowania Władysława Jagiełły był początkiem wzrostu aktywności gospodarczej. Rozstrzygnięcia pokoju toruńskiego istotnie przyczyniły się do rozwoju handlu i wykorzystania Wisły jako drogi transportu.

Istotnie wpływał na przemiany gospodarcze wielki handel. przez Polskę wiodły szlaki z Węgier, które wówczas pozostawały w Europie głownym producentem złota. Przez Polskę i Litwę szedł też tranzyt z portów czarnomorskich nad Bałtyk.

W XVI w. ponad 80% ludności w Polsce żyło bespośrednio lub pośrednio z uprawy roli. W Europie od końca XV w. i niemal przez cały wiek XVI rosło zapotrzebowanie na produkty rolne. Wpływało to na zwiększenie produkcji w Polsce i na pogorszenie sytuacji chłopów. Wydajność upraw zbożowych w Polsce była wysokai podobnie jak we Francji czy Niemczech, wynosiła około 8,5 kwintala z hektara. Pomyślna koniunktura w rolnictwie przyniosła te rozwój miast, które znajdowały rynek zbytu na masowo produkowane wyroby rzemieślnicze. Rozwijała się metalurgia w okolicach Kielc, Częstochowy i Krakowa.

W 1528 r. przeprowadzona została w Polsce reforma monetrna, oparta na wprowadzeniu złotej monety - złotego. W Europie doszło w tym czasie do "przewrotu cen". Ogromny strumień szlachetnych kruszców napływających z Ameryki spowodował, że w ciągu XVI w. ceny zbóż wzrosły pięciokrotnie, ceny zaś wyrobów rzemiślniczych i przemysłowych tylko trzykrotnie. W ten sposób znaczny eksport polskich wyrobów rolnych przeważał w tym czasie nad importem wyrobów rzemiślniczych, przyczyniał się więc do rozwoju gospodarczego.

Władysław podczas bitwy pod Warną

Wojsko | edytuj kod

(do uzupełnienia)


Nagrobek Zygmunta Starego w Kaplicy Zygmuntowskiej. Jeden z arrasów na zamku Wawelskim

Kultura | edytuj kod

W późnym średniowieczu na ziemiach polskich nastąpił rozwój kultury i sztuki. Upowszechniło się szkolnictwo parafialne, głownie w miastach. W 1364 r. Kazimierz Wielki założył w Krakowie uniwersytet, odnowiony następnie przez Władysława Jagiełłę (1400). W XV w. uniwersytet ten stał się ważnym środkowoeuropejskim ośrodkiem. naukowym (teologia, teoria koncyliaryzmu, prawo narodów). Obok dworów królewskiego i możnowładczych, a także dworu biskupów krakowskich i arcybiskupa lwowskiego, ważnymi ośrodkami kultury stały się miasta. Rozwijało się piśmiennictwo w języku polskim, zarówno religijne (Rozmyślania przemyskie, przekłady Biblii) jak i świeckie (Statuty Kazimierza Wielkiego). W dziedzinie ówczesnej historiografii na czoło wysuwają się dzieła Jana Długosza (Roczniki, Liber beneficiorum, katalogi biskupów).

Ówczesną architekturę gotycką reprezentują przede wszystkim budowle sakralne (katedry na Wawelu i w Gnieźnie), zamki królewskie (Będzin, Lelów, Czorsztyn i in.) i prywatne (Dębno, Oporów, Pińczów). W rzeźbie późnogotyckiej na czoło wysuwa się twórczoś Wita Stwosza.

Wpływy odrodzenia dotarły do Polski pod koniec XV w. Powstało wówczas koło literackie skupione wokół arcybiskupa Grzegorza z Sanoka (zm. 1475). Nowe idee przynosili imigranci, m.in. Filippo Buonaccorsi (zwany Kalimachem, zm. 1496) oraz Konrad Celtis (zm. 1508). Przybycie do Polski księżniczki włoskiej Bony Sforzy (1518), która została żona Zygmunta Starego wpłynęło na "italianizację´" dworu królewskiego, skąd wzory kultury renesansowej przenikały na dwory magnatów. Dalsze rozpowszechnienie kultury odrodzenia wiąże się z podróżami Polaków na studia do Włoch i przybywaniem do Polski Włochów, w tym licznych artystów.

W 1473 r. powstała pierwsza drukarnia w Krakowie. Do 1600 r. liczba drukarni w Koronie wzrosła do 20. Reformacja sprzyjała tłumaczeniom Pisma Św. W 1551 r. Stanisław Murzynowski dokonał przekładu Nowego Testamentu (luterańska Biblia królewiecka), w 1563 r. powstała kalwińska Biblia brzeska oraz ariańska Biblia nieświeska (przekład Szymona Budnego), zaś w 1599 r. katolicki przekład Biblii autorstwa Jakuba Wujka.

W dobie odrodzenia powstawały też w Polsce traktaty o tematyce politycznej. Pisali je m.in.: Andrzej Frycz Modrzewski (O poprawie Rzeczypospolitej - 1577), Stanisław Orzechowski (Quincunx - 1564, Policya - 1566), Marcin Kromer (Polonia - 1575), a także Piotr Skarga (Kazania sejmowe - 1597).

Wśród poetów tworzących wówczas w języku polskim należy wymienić: Mikołaja Reja (1505-69), Jana Kochanowskiego (1530-84; pisał także po łacinie), Szymona Szymonowica (1558-1629). W początkach XVI w. wiersze po łacinie tworzyli natomiast m.in.: Klemens Janicki (1516-43), oraz biskupi Andrzej Krzycki (1482-1537) i Jan Dantyszek (1485-1548). W 1566 r. Łukasz Górnicki (1527-1603) opublikował Dworzanina polskiego, przedstawiającego ideał ówczesnego humanisty.

W XVI w. pisali też historycy Maciej z Miechowa (1457-1523; będący także geografem) i Marcin Bielski (1495-1575), a także astronom i ekonomista Mikołaj Kopernik (1473-1543).

Pierwsi architekci włoscy przybyli do Rzeczpospolitej z Węgier. Byli to Franciszek Florentyńczyk oraz Bartłomiej Berecci, którzy przebudowali Wawel (1507-36), wznosząc m.in. Kaplicę Zygmuntowską. Stworzone przez nich na Wawelu wzorce naśladowali następnie architekturze zamków w Baranowie (1591-1606) i Niepołomicach. Przykładem urbanistyki renesansowej jest natomiast Zamość, którego reprezentacyjne centrum powstało dzięki mecenatowi kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego.

Na podstawie artykułu: "Wikipedysta:PiotrVincii/brudnopis" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy