Wikipedystka:Ambiwalentna/brudnopis


Wikipedystka:Ambiwalentna/brudnopis w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedystka:Ambiwalentna Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Owady, insekty (Insecta) – gromada stawonogów. Najliczniejsza grupa zwierząt. Szacunkowa liczba gatunków owadów wynosi około 1 miliona. Są to zwierzęta wszystkich środowisk lądowych, wtórnie przystosowały się też do środowiska wodnego. Były pierwszymi zwierzętami, które posiadły umiejętność aktywnego lotu. Rozmiary ciała owadów wahają się od 0,25 mm do ponad 350 mm. W Polsce do najliczniej reprezentowanych rzędów owadów należą motyle, chrząszcze, błonkówki i muchówki. Owady mają olbrzymie znaczenie w przyrodzie, są wśród nich owady zarówno pożyteczne, jak i szkodniki, komensale i pasożyty. Nauka zajmująca się owadami to entomologia.

Spis treści

Filogeneza | edytuj kod

Ze względu na małą ilość dowodów kopalnych (głównie skamieniałości utrwalonych w mulistych osadach), nie można jednoznacznie określić jak przebiegała ewolucja owadów. Najstarsza znana skamieniałość należąca bezsprzecznie do owada, Rhyniognatha hirsti, pochodzi z osadów datowanych na wczesny dewon, około 396 mln lat[2], jednak owady prawdopodobnie wyodrębniły się jeszcze w sylurze. Na podstawie analizy wczesnych skamieniałości stwierdzono, że niektóre owady, jak np. Meganeura czy karaczany, nie różniły się znacząco pod względem anatomii ciała od współcześnie żyjących gatunków. Jednakże większość pierwotnych insektów znacznie wyewoluowała bądź wyginęła.

Morfologia funkcjonalna | edytuj kod

Ciało wszystkich owadów podzielić można na trzy odcinki:

Zobacz też schemat zewnętrznej budowy mrówki

Głowa | edytuj kod

 Osobny artykuł: głowa owada.

Głowa składa się z dwóch części:

  • mózgowej, która podobnie jak u zwierząt wyższych np. kręgowców osłania mózg i odchodzące od niego nerwy.
  • twarzowej, gdzie mieszczą się narządy gębowe.

Tułów | edytuj kod

Schemat użyłkowania skrzydła owada Odnóże owada

Tułów (thorax) to drugi (od przodu) odcinek ciała, składający się z trzech – mniej lub bardziej zlanych ze sobą – segmentów. Składa się z przedtułowia, śródtułowia i zatułowia. Na każdym segmencie występuje para odnóży, a na śródtułowiu i zatułowiu obecna jest także para skrzydeł (owady uskrzydlone).

Odnóża | edytuj kod

Typy odnóży:

  • kroczne
    • muchy
    • pszczoły
    • osy
    • mrówki
    • większość chrząszczy
  • grzebne
    • turkuć podjadek
  • pływne
    • pływak żółtobrzeżek
    • pluskolec pospolity
  • skoczne
    • prostoskrzydłe
    • pchły
    • niektóre gatunki chrząszczy
  • bieżne
    • pewne gatunki chrząszczy
    • karaczany
  • chwytne
    • ważki
    • modliszki

Odwłok | edytuj kod

Odwłok u owadów składa się w rozwoju embrionalnym maksymalnie z 12 segmentów, których liczba w późniejszych stadiach ulega redukcji do liczb charakterystycznych dla pewnych rzędów.

Anatomia owadów | edytuj kod

Układ oddechowy | edytuj kod

Układ oddechowy owadów zbudowany jest z systemu rozgałęzionych rurek zwanych tchawkami. Powietrze dostaje się do systemu tchawek przez przetchlinki – niewielkie otwory w powierzchni ciała. Liczba i położenie przetchlinek są różne u różnych gatunków. Maksymalna liczba przetchlinek wynosi 20 (8 par przetchlinek tułowiowych i 2 pary odwłokowych). Następnie powietrze wędruje systemem rozgałęziających się tchawek, które sięgają do wszystkich okolic ciała zwierzęcia. Tchawki mają chitynową osłonkę, zapewniającą odpowiednią elastyczność ścianek. Tlen dostarczany jest wprost do komórek. Wymiana powietrza z tchawek odbywa się przez dyfuzję gazów oraz dzięki skurczom mięśni tułowia i odwłoka. Wewnątrz ciała tchawki kończą się ślepo, mikroskopijnej wielkości delikatnymi, wypełnionymi płynem tracheolami. Wymiana gazowa zachodzi na drodze dyfuzji pomiędzy płynem wypełniającym tracheole, a komórkami ciała. Larwy owadów żyjące w wodzie oddychają skrzelotchawkami. Są to cienkościenne blaszki na odwłoku prowadzące do właściwych tchawek. U owadów występuje więc bezpośrednie dostarczenie tlenu do każdej komórki ciała z pominięciem układu krążenia. Zapewnia to wysoką wydajność wymiany gazowej, niezbędną do lotu.

Układ krwionośny | edytuj kod

Układ krwionośny otwarty, leży po grzbietowej stronie ciała. Składa się z wielokomorowego serca i krótkiej aorty[3].

Układ nerwowy | edytuj kod

Układ nerwowy leży po stronie brzusznej, tworzą go:

  • część głowowa – zwoje nadprzełykowe i podprzełykowe
  • część tułowiowa
  • część odwłokowa[3]

Układ pokarmowy | edytuj kod

Układ pokarmowy owadów rozpoczyna się otworem gębowym, opatrzonym aparatem gębowym w zależności od rodzaju pokarmu. Ektodermalne jelito przednie składa się z gardzieli (która może pełnić funkcje ssące), przełyku, wola, gdzie odbywa się wstępne trawienie pokarmu oraz wchłanianie (miejsce przechowywania pokarmu przez pszczoły i mrówki). Niektóre z owadów, takie jak pajęczaki, za pomocą wydzieliny gruczołów ślinowych wprowadzonych do ciała ofiary, trawią wstępnie poza organizmem. Na końcu jelita przedniego znajduje się żołądek, który służy do mechanicznego rozdrabniania pokarmu. W jelicie środkowym odbywa się trawienie ostateczne oraz wchłanianie. Jelito zaopatrzone jest w liczne zachyłki zwiększające powierzchnię chłonną. Formowanie kału oraz defekacja następują w jelicie tylnym. Narządem wydalniczym owadów są cewki Malpighiego, wydalają kwas moczowy w postaci kryształków. Ich ilość świadczy o poziomie metabolizmu[3].

Pokarm owadów | edytuj kod

  • nektar i pyłek kwiatów
  • soki roślinne
  • krew
  • rośliny
  • inne owady
  • mieszany pokarm

Rozwój owadów | edytuj kod

Rozwój owadów od jaja do postaci dorosłej (imago) obejmuje serię złożonych przemian (cykl życiowy), obejmujących także przeobrażenie czyli metamorfozę. Wyróżnia się dwa typy przeobrażenia: zupełne i niezupełne.

Przeobrażenie niezupełne – w cyklu życiowym występują trzy stadia rozwojowe. Pośrednim stadium rozwojowym jest tylko larwa(zazwyczaj kilka różnych stadiów larwalnych, różniących się wielkością), przypominająca morfologicznie postać dorosłą.

 Osobny artykuł: przeobrażenie niezupełne owadów.

Typowy przebieg metamorfozy zupełnej obserwuje się u motyli, chrząszczy, chruścików, muchówek i błonkówek. Składają się na nią cztery stadia rozwojowe: jajo, larwa, poczwarka i osobnik dorosły. Stadia pośrednie nie są w tym wypadku podobne do owada dorosłego.

 Osobny artykuł: przeobrażenie zupełne owadów.

Zróżnicowanie ekologiczne | edytuj kod

Owady są bardzo zróżnicowaną ekologicznie grupą, zasiedlają najróżniejsze środowiska i siedliska. Ze względu na środowisko wyróżnia się kilka grup ekologicznych, np. owady wodne, owady lądowe, koprofaunę, nekrofaunę, gatunki ksylofagiczne, saprobiontyczne itd.

Znaczenie owadów w przyrodzie | edytuj kod

Owady spotyka się na lądzie w wodzie, powietrzu, pod ziemią, na organizmach roślinnych i zwierzęcych, w ich odchodach i na zwłokach, w strefach zimnych, gorących i umiarkowanych. Tak niezwykłe rozprzestrzenienie się owadów w połączeniu z ich ogromną rozrodczością i tym samym liczebnością, odgrywa w życiu człowieka i jego gospodarce olbrzymią rolę pozytywną, ale i często negatywną. Owady bowiem zapylają większość roślin użytkowych, oczyszczają ziemię z martwych, butwiejących resztek organicznych, poprawiają strukturę gleby, produkują pewne surowce jak np. miód i wosk, ale i niszczą lasy i uprawy polowe oraz ogrodowe, uszkadzają i niszczą zapasy pożywienia, są roznosicielami rozmaitych, groźnych chorób jak np. zarodźców malarii.

Olbrzymie znaczenie owadów w przyrodzie wynika z kilku właściwych im cech. Z cech tych wymienić należy zdolność do lotu, znaczną plastyczność, dzięki której przystosowały się do różnych środowisk oraz warunków życia oraz ich stosunkowo małe wymiary, dzięki którym mogą się wciskać w najdrobniejsze nawet zakamarki i szczeliny. Bardzo ważną cechą owadów jest ich duża rozrodczość, połączona w niektórych przypadkach ze zdolnością do masowego, gwałtownego rozmnażania tzw. gradacji. Przykładem mogą być drobne cykadypiewiki, u których z jednej pary w ciągu sześciu pokoleń, w jednym roku powstać może 500 milionów osobników. W Afryce obserwowano w 1936 roku przelot szarańczy wędrownej trwający trzy dni, chmarą o szerokości 5 km i grubości 15 m. Nietrudno wyobrazić sobie szkody, jakie taka inwazja żarłocznych owadów wyrządza na polach uprawnych.

Owady w zdecydowanej większości żywią się pokarmem roślinnym i jedne zjadają liście, inne igły drzew iglastych, jeszcze inne pąki, młode pędy, korę lub też owoce, a jeszcze inne, jak kołatki zjadają martwe drewno. Wiele gatunków owadów jest pasożytami odżywiającymi się kosztem swoich żywicieli okresowo lub stale, pasożytami zewnętrznymi lub wewnętrznymi.

Podział systematyczny | edytuj kod

Do podgromady owadów bezskrzydłych zalicza się tradycyjnie również trzy prymitywne grupy: skoczogonki, pierwogonki oraz widłogonki. Współcześnie coraz częściej entomologowie zgadzają się jednak, że grupom tym należy się status gromady; w związku z powyższym w Wikipedii zostaną omówione jako oddzielne gromady, a nie rzędy gromady owadów.

Muchówka Pluskwiak różnoskrzydły Pluskwiak równoskrzydły

Podgromada: owady bezskrzydłe (Apterygota)

Przerzutki i rybiki są czasem klasyfikowane razem, jako szczeciogonki[4]

Podgromada: uskrzydlone (Pterygota)

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Insecta, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online]  (ang.).
  2. a b c C. M. Rice, W. A. Ashcroft, D. J. Batten, A. J. Boyce, J. B. D. Caulfield, A. E. Fallick, M.J. Hole, E. Jones, M. J. Pearson, G. Rogers, J. M. Saxton, F. M. Stuart, N. H. Trewin, G. Turner. A Devonian auriferous hot spring system, Rhynie, Scotland. „Journal of the Geological Society, London”. 152 (2), s. 229–250, 1995. DOI: 10.1144/gsjgs.152.2.0229 (ang.). 
  3. a b c Wojciech Czechowski, Wacław Gajewski, Grażyna Garbaczewska, Eligiusz Nowakowski, Zofia Starck, Krystyna Skwarło – Sońta, Przymysław Trojan: BIOLOGIA. Wyd. 2. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991. ISBN 83-09-01027-3.
  4. Szczeciogonki (Thysanura Leach, 1815) to synonim rybików (Zygentoma Börner, 1904)

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Wikipedystka:Ambiwalentna/brudnopis" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy