Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neuroetyka


Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neuroetyka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikipedystka:Joanna Kośmider Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zhong Kui walczący z demonem
i obszar dzisiejszych poszukiwań ludzkich lęków, nadziei, gniewu
[a]


We wszystkich kulturach podstawową moralną powinnością człowieka
była i jest walka ze złem w obronie dobra.
Neuroetyka analizuje odwieczny problem znaczenia pojęć dobra i zła
oraz szuka źródeł zachowań prospołecznych i norm moralnych,
korzystając ze współczesnych możliwości badań mózgu i umysłu.
 Osobne strony: Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neuroetyka I, Modułowość mózgu, Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neurobiologia emocji moralnychWikipedystka:Joanna Kośmider/Ucieleśnione poznanie.  Osobna strona: Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neuroetyka itp - źródła.

Neuroetykainterdyscyplinarny obszar badań naukowych, zmierzających do wyjaśnienia problemów etyki (w tym bioetyki) na podstawie neurobiologii układu nerwowego (głównie OUN) i takich dziedzin nauki jak filozofia umysłu, neurofilozofia, neuropsychologia (zob. kognitywistyka) oraz obserwacji z różnych obszarów działalności pozanaukowej.

W latach 80. i 90. XX w.
neuroetyka bywała uznawana za subdyscyplinę bioetyki, zajmującą się etycznymi aspektami działań w zakresie biologii, medycyny, neuronauki[b].
Lata 2002–2003
Za datę narodzin „neuroetyki” o rozszerzonych ramach uznaje się 13–14 maja 2002 roku – termin międzynarodowej konferencji Neuroethics Mapping the Field w San Francisco[2][3]. Dyskusje prowadzono w czterech sekcjach: „Nauki o mózgu a ludzkie «ja»”, „Nauki o mózgu a polityka społeczna”, „Etyka a praktyka nauk o mózgu” oraz „Nauki o mózgu a publiczny dyskurs”. Poza badaczami mózgu, bioetykami i filozofami uczestniczyli w nich prawnicy, ustawodawcy oraz przedstawiciele środków społecznego przekazu[4]. Efektem dyskusji było uananie neuroetyki za część etyki (jej granice nie są dotychczas jednoznacznie wytyczone)[c], budującą – wspólnie z psychologią ewolucyjną – jej podstawy neuronaukowe. „Etykę neuronauki” zaczęto przekształcać w „neuronaukę etyki” (m.in. bioetyki). W tym samym roku ukazał się artykuł Adiny Roskies (ass. prof na Wydziale Filozofii Dartmouth College)[7] pt. Neuroethics for the new millenium[8]. Potwierdzając potrzebę utworzenia nowego obszaru dyskursu intelektualnego i społecznego (nie tylko naukowego), autorka artykułu przedstawiła propozycję zachowania w obrębie neuroetyki dwóch mniejszych dyscyplin: etyki neuronauk i neuronauki etyki, rozwijących się w dużym stopniu niezależnie od siebie (za szczególnie interesujące uznała obserwowanie efektów współpracy)[8]. W roku 2003 Jonathan D. Moreno (neuroetyk, biopolityk, historyk nauki, autor m.in. książki The Body Politic: The Battle Over Science in America[d]) opublikował 2003 artykuł (z wymownie zatytułowaną sekcją: Is neuroethics new?[e]), w którym stwierdził, że sytuacja neuroetyków przypomina sytuację fizyków jądrowych lub genetyków w okresie narodzin ich dyscyplin naukowych. Autor uznał za oczywiste, że bioetycy i lekarze neurolodzy, którzy stają np. przed dylematami związanymi z definicją śmierci klinicznej mając do dyspozycji wciąż doskonalone metody badań (np. neuroobrazowanie) i nieustannie pogłębianą wiedzę na temat działania mózgu, coraz częściej będą opierać swoje decyzje zarówno na podstawach moralnych, jak neuronaukowych[12].
Współcześnie
wciąż uznaje się, że neuroetyka rozwija się na dwóch polach[4]

Według Jamesa Giordano, profesora neuroetyki w Georgetown University, wymienione grupy zadań badawczych można scharakteryzować krótko[19]:

  • rozwiązywanie badawczych problemów, związanych z poszukiwaniem neurologicznych podstaw moralnego myślenia, intencji i zachowań
  • rozwiązywanie etycznych i prawnych problemów, pojawiających się w czasie prowadzenia badań mózgu i umysłu lub w czasie klinicznego stosowania już zdobytej wiedzy.

Takie proste definicje subdyscyplin neuroetyki często nie pozwalają dokonać klasyfikacji prac badawczych, zwłaszcza wówczas, gdy dotyczą one niezwykle złożonych sytuacji, występujących realnie w dużych społecznościach, np. ponadkulturowych problemów globalnych, obejmujących zagadnienia ochrony zdrowia ludzi – fizycznego i subiektywnego)[20][21][19] – lub ochrony środowiska[22], np. zakłóceń równowagi w biocenozach, groźnych dla struktury ekosystemu ziemskiej biosfery (problemy rozwiązywane np. przez WHO lub IPCC itp.).

Neuroetycy dowodzą, że nowa nauka może być mocnym neurobiologicznym fundamentem oranizacji globalnej kosmopolitycznej społeczności. Sugerują potrzebę objęcia wszystkich dziedzin życia etycznymi zasadami, które od dawna obowiązują w etyce lekarskiej[20][21][19] (lekarska powinność udzielania pomocy choremu bez względu na jego przynależność religijno-kulturową, rasową, narodowość, pozycję społeczną itp.[23]).

Praktyka badań
próby klasyfikacji na podstawie przeglądów bibliografii
  • Jon Leefmann, Clement Levallois i Elisabeth Hildt[24] (zob. Reseach Group on Neuroethics/Neurophilosophy[25], Johannes Gutenberg-Universität Mainz),
  • Neuroethics 1995–2012. A Bibliometric Analysis of the Guiding Themes of an Emerging Research Field' ][26].
... Our empirical, bottom-up analysis revealed not only a constant quantitative increase in the neuroethics literature over the years but also a constant relative size of the different subject categories. ... The increase of publications under the label of neuroethics correlates with a general increase of publications in neuroscience (Christen, 2010; Matusall et al., 2011) and could be interpreted as a consequence of the Decade of the Brain and the subsequent intentions to enhance awareness of the ethical, social and legal implications of neuroscience. ... ... aken together, our analysis of the quantitative development of neuroethics publications underscores conceptualizations of neuroethics that emphasize the roots of the discipline in the area of health-care and medical ethics. ... ... A four-part working bibliography of neuroethics: Part 1: Overview and reviews - defining and describing the field and its practices, Philosophy Ethics and Humanities in Medicine 9(1):9, May 2014, DOI: 10.1186/1747-5341-9-9 A four-part working bibliography of neuroethics: Part 2: Neuroscientific studies of morality and ethics Overview, review and reflections upon the history and multicultural perspectives of neuroethics wereobtained and relevant listings from international journals, books, and book chapters are provided. Part I will befollowed by three installments that will address a) the neuroscience of morality and ethics, including discussions offree will, and personal autonomy; b) “second tradition neuroethics”, to include specific ethical issues in neuroscience;clinical neuroethics; and c) neuroethics education/training; neuroethics and society; neuroethics and law; neuroethicsand policy; and international neuroethics

Spis treści

Od etyki do neuroetyki | edytuj kod

 Osobna strona: Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neuroetyka I.

Mimo że neuroetycy mają na celu wyjaśnienie neurobiologicznych podstaw zachowań moralnych, historia myśli moralnej jes przez nich analizowana bardzo rzadko. Na ponad sześciuset stronach The Oxford Handbook of Philosophy and Neuroscience (Bickle, 2009) i ponad dziewięciuset stronach Oxford Handbook of Neuroethics (Illes & Sahakian, 2011) w tekstach dotyczących neuroetyki nie ma prawie żadnych odniesień historycznych. W Handbook of Neuroethics (Clausen & Levy, 2015) przedstawiono krótką historię etyki neurologii (części bioetyki, związanej z dylematami moralnymi w praktyce neurologicznej) oraz wspomniano o historii neuroteologii (omawiając stosunek religii do nowych odkryć neuronauki Andrew Pinsent[27] odwołał się m.in. do Tomasza z Akwinu), jednak zignorowano odniesienia tradycyjnej etyki lub metaetyki do neurobiologii[28]. Wskazując potrzebę zmiany tej sytuacji Piotr Lichacz[i] autor pracy Neuroethics and the History of Moral Thought (2015)[28], powołuje się na liczne autorytety, takie jak Alasdair MacIntyre, Bernard Williams, John Rawls, Alan Donagan[31], Charles Taylor, Terence Irwin[32], Jerome B. Shneewind[33], Julia Annas[34]. Analizując prawdopodobne przyczyny braku analiz historycznych w publikacjach dotyczących neuronauki Lichacz wymienia m.in. bardzo interdyscyplinarny charakter tej nauki – neuroetyków porównuje do obserwatorów „oceanu nauk humanistycznych” i „dżungli nauk przyrodniczych”, którzy siedzą „okrakiem na murze” oddzielającym oba obszary, nie mając czasu np. na dotarcie do starożytnych źródeł, przeczytanie i przemyślenie dzieł myślicieli, przestudiowanie historii konkretnych pomysłów i problemów, wnikliwą ocenę historycznych sądów, formułowanych warunkach różniących się od współczesnych (zob. np. pragmatyzm, prezentyzm, relatywizm moralny), dodatkowo zaniepokojonych, że odwoływanie się do historii odbierze ich dyscyplinie cenione cechy świeżości i innowacyjności[28].

Dobro i zło według filozofów | edytuj kod

Systemy norm społecznych i wartości, regulujące życie jednostki w społeczeństwie lub grupie ludzi, tworzono od czasów prehistorycznych. Społeczne normy postępowania mają różnorodne źródła i formy, np. moralność, prawo (normy prawne), tradycyjne zwyczaje, obyczaje lub wierzenia, estetyka, moda. U podstaw norm moralnych[35] leży stosunek człowieka do dobra i zła – normy wskazują powinność dążenia do dobra[36] (zob. powinność moralna a celowość). Etyka jest nazywana teorią zachowania moralnego lub „filozofią moralności”[36][37][38]. Od najdawniejszych czasów za najważniejszą z etycznych zasad postępowania moralnego uznawano w różnych systemach filozoficznych złotą regułę etyczną (zasada wzajemności, partnerstwa), np. w wersji:

Traktuj innych tak, jak Ty byś chciał być traktowany

Elementy antropologii | edytuj kod

Powszechność naczelnej zasady etycznej skłoniła socjobiologów i psychologów ewolucyjnych do sformułowania hipotezy o biologicznych korzeniach reguły wzajemności i do intensywnych poszukiwań „zachowań moralnych” u zwierząt, zwłaszcza organizmów społecznych, przede wszystkim u naczelnych i innych ssaków. Uznano, że dziedziczenie cech sprzyjających współpracy w grupach mogło mieć istotną wartość adaptatywną – zwiększać darwinowskie fitness. Doświadczalne potwierdzenie wielu przypuszczeń stało się wkrótce przedmiotem zainteresowania neurobiologów, co zapoczątkowało badania w nowym obszarze interdyscyplinarnym.

„Mózg socjalny” człowieka

Mimo podobieństw wielu zachowań ludzkich i zwierzęcych – empatycznych i agresywnych – oraz podobnych mechanizmów kształtowania się „zmysłu moralnego” przedstawicieli różnych gatunków, pozycja człowieka w przyrodzie jest wyjątkowa. Michael Gazzaniga, autor m.in. książek Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi[39] i Social Brain[40], przedstawia wyniki licznych badań, które potwierdzają, że człowiek – wytwór ewolucji – wyróżnia się spośród innych gatunków, np. poziomem samoświadomości, podmiotowości, zdolnością do myślenia twórczego, tworzenia abstrakcji, racjonalnego rozumowania, np. na temat przyczyn i mechanizmów obserwowalnych zjawisk lub niedostrzegalnych sił, które je wywołują. Korzysta z wyobraźni i intuicji[41].

Możliwości te są efektem zmian, które zaszły w mózgach Homo w czasie ostatnich ok. 2 mln lat – ok. trzykrotnego wzrostu masy mózgu[42][j] oraz zmian jego struktury (głównie nowej kory)[44].

Za najbardziej istotny czynnik tych zmian bywa uważany wzrost wielkości grup społecznych, z więziami zawdzięczanymi prawdopodobnie mowie (w tym plotkom[k])[42] oraz oksytocynie, której pojawienie się w procesie ewolucji ssaków Patricia Churchland uważa za wydarzenie przełomowe (początek ścisłej kooperacji)[46][47]. Analizując podobieństwa i różnice między społecznymi zachowaniami człowieka i innych zwierząt Patricia Churchland zwraca uwagę na duże znaczenie pojawienia się stałocieplności oraz opieki nad potomstwem. Twierdzi, że u wszystkich ssaków imperatyw opieki jest silnie związany z działaniem oksytocyny. Jest ona aktywna w układzie nagrody, który był początkowo odpowiedzialny przede wszystkim za silną więź karmiącej matki z noworodkiem i niemowlęciem, niezdolnym do samodzielnego życia, traktowanym jako „przedłużenie własnej osoby” (nowa kora dziecka – początkowo bardzo niedojrzała[48] – rozwija się w konkretnych warunkach zewnętrznych, co w procesie ewolucji gatunku umożliwiło przystosowania do środowiska, zmieniającego się np. wskutek zmian klimatu, wymuszających migrację)[46][47].

Prawdopodobnie analogiczny mechanizm powstawania więzi objął później członków większych spokrewnionych stad różnych ssaków, a również niespokrewnione grupy społeczne. Przyjemność, jaką dawało przebywanie w grupach, mogła być przyczyną pojawienia się odwzajemnionego altruizmu. Współcześnie Michael Kosfeld z Uniwersytetu w Zurychu ze współpracownikami wykazał, że aplikowanie ludziom do nosa sprayu z oksytocyną zwiększa chęć współpracy[49][50].

Za czynnik o przeciwnym działaniu, utrudniający kooperację, jest uważany testosteron. Jego wysoki poziom sprawia, że człowiek jest bardziej skłonny do karania członków grupy, którzy zachowują się niemoralnie. Paul Zak, jeden ze współpracowników M. Kosfelda[l] porównuje działanie oksytocyny i testosteronu do yin i yang z antycznej filozofii chińskiej (yin – dusza po, żeński aspekt natury; yang – dusza hun, męski aspekt natury)[47]:

nasza biologia zawiera element yin i yang moralności. Mamy oksytocynę, która łączy nas z innymi, sprawia, że czujemy to, co oni czują. Z drugiej strony mamy testosteron, którego mężczyźni mają 10 razy więcej niż kobiety … Nie trzeba nam nakazów ani od Boga, ani od rządu. To wszystko jest w nas.[m]

Paul Zak (tłum. Jakub Luberda),
A
B
C
Człowiek – istota z mózgiem o wyjątkowych możliwościach – często zachowuje się podobnie do innych ssaków.
A – Jak wszystkie ssaki czule opiekuje się potomstwem w początkowych okresach rozwoju;
pojawienie się macierzyńskiej troski (pod wpływem oksytocyny) Patricia Churchland uważa za jeden z przełomowych etapów antropogenezy[46][48];
powyżej – lekcja matczynej czułości na obrazie Stanisława Wyspiańskiego Macierzyństwo, 1905
B – W niektórych sytuacjach zachowuje się agresywnie, np. uznając, że wymaga tego odpowiedzialność[n] za bezpieczeństwo rodziny lub większej grupy;
powyżej – przykład działania testosteronu (instruktor szkolący[o] rekrutów marines),
C – Od najwcześniejszych czasów człowiek uczestniczył w wojnach, stając niejednokrotnie przed trudnymi osobistymi dylematami
i doświadczając licznych dysonansów poznawczych;
na zdjęciu – żołnierz wojny koreańskiej, uspokajający kolegę po stracie przyjaciela (1950), przykład obecności yin i yang w naturze człowieka.
Wyjątkowe możliwości człowieka wciąż nie pozwalają znaleźć sposobów unikania wojen, mimo że – według M. Gazzanigi – „nie lubimy zabijać“.

Opinia M. Gazzanigi „człowiek z natury nie lubi zabijać”[57], jest sprzeczna z tezą Ericha Fromma o specyficznie ludzkiej namiętności niszczenia i posiadania absolutnej kontroli nad istotą żyjącą (zob. Anatomia ludzkiej destrukcyjności). Obecnie ludzie dysponują coraz doskonalszymi technicznymi możliwościami objęcia systemem kooperacji wszystkich przedstawicieli swojego gatunku, jednak ten proces przebiega opornie; wciąż przeważa tendencja do podziałów na grupy „swoich” i „obcych”, przypominająca zjawiska występujące w społecznościach zwierzęcych o mniej rozwiniętym mózgu.

Według psychologii ewolucyjnej, która mieści się w nurcie natywizmu (zob. też natywizm w antropologii kulturowej), nie jest możliwe zorganizowanie ludzkich społeczeństw, w których nie byłby wykorzystywany mechanizm oparty na agresji i strachu. Sposoby rozwiązywania problemów adaptacyjnych w małych grupach pierwotnych ludzi (rolnicze środowisko EEA, ang. environment of evolutionary adaptedness) zawodzą w odniesieniu do społeczeństw masowych pozbawionych silnej władzy (zwłaszcza w okresach transformacji). Funkcjonalna agresja zmienia się w przemoc, a altruizm krewniaczy w nepotyzm[58].

Elementy neurologii i neurobiologii | edytuj kod

Przełom XIX i XX wieku
Szkic komórek Purkiniego (Santiago Ramón y Cajal 1899)[p]

Za początek poszukiwań związku osobowości i zachowań człowieka z budową jego mózgu[q] i cechami umysłu bywają uznawane obserwacje, których dokonali laureaci Nagrody Nobla z roku 1906, Camillo Golgi (1843–1926) i Santiago Ramón y Cajal (1852–1934), który mówił[61]:

Dopóki działanie mózgu będzie dla nas tajemnicze, Wszechświat będzie również tajemniczy.

Santiago Ramón y Cajal (1852–1934),

Przełom nastąpił dzięki pierwszym fotograficznym zdjęciom wycinków tkanki nerwowej – preparatów barwionych metodą Golgiego. Zdjęcia potwierdziły „doktrynę neuronów” – hipotezę Cajala, że układ nerwowy nie jest siecią bezpośrednio połączonych kanalików, jak zakładał Golgi, lecz składa się z odrębnych neuronów z aksonami i dendrytami, które stykają się tak, że ich protoplazma nie miesza się.

Wiek XX i XXI

Za kolejne odkrycia dotyczące funkcji neuronów Nagrodę Nobla otrzymali w roku 1932 Charles Sherrington i Edgar Douglas Adrian. W zakres zainicjowanych w tych latach badań układu nerwowego – współczesnej neurologii, neurofizjologii, neurobiologii – weszło w XX wieku wiele zagadnień z innych interdyscyplinarnych obszarów nauk ścisłych, np. biofizyki, biochemii, biologii molekularnej.

Schemat błony komórkowej

W roku 1936 Nagrodę Nobla otrzymali Sir Henry Hallett Dale i Otto Loewi za odkrycia dotyczące neuroprzekaźników. Wyniki pierwszych pomiarów elektrycznej aktywności pojedynczych neuronów ogłosił John Zachary Young w roku 1937 (dotyczyły olbrzymich aksonów kałamarnicy). W następnych latach mechanizm przenoszenia impulsów wzdłuż dendrytów i aksonów oraz zjawisk zachodzących w synapsach był przedmiotem dalszych intensywnych badań (Nagrody Nobla: 1944 – Joseph Erlanger i Herbert Spencer Gasser, 1963 – Sir John Carew Eccles, A.L. Hodgin i A.F. Huxley, 1970 – Julius Axelrod, Ulf von Euler i Sir Bernard Katz). Odkrycia dotyczące funkcjonalnej specjalizacji półkul mózgowych nagrodzono w roku 1981 (Roger W. Sperry i David H. Hubel). Coraz większą rolę w badaniach mózgu odgrywali przedstawiciele innych dyscyplin, m.in. specjaliści w dziedzinie sztucznej inteligencji (zob. sieć neuronowa, informatyka, cybernetyka). W ostatnim dziesięcioleciu XX wieku Nagrodą Nobla zostali wyróżnieni Erwin Neher i Bert Sakmann (1991) za badania kanałów jonowych, a w roku 2000 Arvid Carlsson, Paul Greengard i Eric Kandel, m.in. za osiągnięcia w badaniach funkcji neuroprzekaźników i receptorów o szczególnie dużym znaczeniu (zob. białko zielonej fluorescencji[62]; Nagroda Nobla w dziedzinie chemii 2008).

Lewa półkula mózgu
(przekrój strzałkowy)

Wiedza o budowie i działaniu układu nerwowego jest obecnie bardzo bogata, lecz niepełna. Trwają próby wyjaśnienia zasad budowy i działania struktur mózgu, dzięki którym człowiek jest zdolny do abstrakcyjnego myślenia, twórczości artystycznej lub działalności naukowej. Głównym przedmiotem tych badań nowa kora mózgu.

Nowa kora ssaków składa się z kolumn neuronalnych. Warstwy kory (I–VI) są zbudowane z neuronów uporządkowanych w szczególny sposób, nie spotykany np. wśród dinozaurów i innych zwierząt, które nie przetrwały wymierania kredowego[46]. Struktury poszczególnych obszarów tej kory są wyspecjalizowane w pełnieniu różnych funkcji związanych z percepcją różnych bodźców (np. kora wzrokowa, kora ruchowa). Są one lokalnie zwarte, a łączą się – poprzez wypustki neuronów, skupione w substancji białej (jej ilość jest znacznie większa u człowieka, niż u innych ssaków) – z wieloma odległymi obszarami korowymi oraz z podkorowymi jednostkami struktury, w tym częściami układu limbicznego, biorącymi udział w regulacji stanów i zachowań emocjonalnych (zob. m.in. podwzgórze, ciało migdałowate, jądro pasma samotnego, twór siatkowaty).

Coraz częściej stwierdzano podobieństwo procesów fizjologicznych (człowieka i zwierząt), prowadzących do różnych instynktowych (odruchowych) zachowań człowieka i innych ssaków, w tym takich „zachowań moralnych”, jak okazywanie troski innym członkom własnej grupy i ich zdecydowanej obrony przed obcymi.

Psychologia ewolucyjna i neuroetyka | edytuj kod

Termin „psychologia ewolucyjna” po raz pierwszy pojawił się w piśmiennictwie prawdopodobnie w roku 1973 (Michael Ghiselin, amerykański biolog, opublikował artykuł pt. Darwin and evolutionary psychology[63]). Dyscyplina obejmuje poszukiwania ewolucyjnych mechanizmów kształtowania się ludzkiej psychiki (nauka o adaptacjach umysłu do warunków życia w grupach społecznych – kształtowanie się „zmysłu moralnego”). Wyniki badań m.in. Ledy Cosmides, Johna Tooby'ego i współpracowników[64][65][66] wzbudziły zainteresowanie psychologów, jednak spotkały się z krytyką biologów ewolucyjnych, bardzo sceptycznych wobec koncepcji doboru grupowego, doboru krewniaczego, altruizmu krewniaczego, altruizmu odwzajemnionego.

Oksytocynahormon peptydowy napędzający uległość, ufność, zazdrość, szczodrość, współpracę…

W następnych latach psycholodzy ewolucyjni intensywnie zajmowali się problemami „wierności małżeńskiej” wśród pierwotnych ludzi, m.in. czynnikami decydującymi o wyborze partnera seksualnego, sprzyjającymi trwałości związków w parach rodzicielskich (zob. monogamia i różne rodzaje poligamii), przyczynami i znaczeniem allorodzicielstwa (zob. dobrostan subiektywny – ewolucyjne źródła silnych więzi społecznych). Sugerowali ewolucyjne interpretacje wyników statystycznych badań czasu trwania współczesnych małżeństw do chwili rozwodu[67][68]. Niektóre problemy, związane z ewolucyjną interpretacją powstania instynktu macierzyńskiego wśród ssaków, wzajemnej wierności w parach rodzicielskich i pojawiania się altruizmu w niespokrewnionych grupach społecznych, rozwiązano w czasie neurobiologicznych badań dwóch gatunków norników. Stwierdzono, że samiec nornika górskiego (Microtus montanus) nie opiekuje się samicą i potomstwem, natomiast chomiki preriowe (Microtus ochrogaster) łączą się w pary, wspólnie opiekujące się młodymi przy pomocy innych członków rodziny. Różnicę zachowań wyjaśniono większą w przypadku Microtus ochrogaster gęstością receptorów oksytocyny i wazopresyny w jądrze półleżącym, należącym do układu nagrody. Pierwsze przejawy „rodzicielskiego poświęcenia”, zapewniającego wzrost darwinowskiego „fitness”, mogły więc wystąpić wskutek „egoistycznego” dążenia rodziców do własnego dobrostanu. Analogiczne mechanizmy oddziaływania oksytocyny, stwierdzono u innych ssaków. Wykazano też, że ze wzrostem poziomu oksytocyny zmniejsza się poziom hormonu stresu[46]. Może to sprawiać, że nasilają się społeczne zachowania zwierząt, pojawia się skłonność do odwzajemnianego altruizmu przypominającego „zachowania etyczne”[46][69][70][71].

Stopniowo odkrywano bardzo ścisłą zależność nowej kory od najstarszych ewolucyjnie jednostek podkorowych, bardzo podobnych do struktur zwierzęcych. Współcześni neuronaukowcy nazywają ludzki mózg „siecią małych światów”, powiązanych w system , któremu zawdzięczamy nie tylko racjonalne rozumowanie, ale również odczuwanie emocji, duchowość, osobowość, zdolność tworzenia kultury, umiejętność adaptacji kulturowej itp. (zob. inteligencja emocjonalna). Dobry, intuicyjny kontakt z innymi ludźmi w grupach społecznych i między grupami zawdzięczamy m.in. neuronom lustrzanym[72] i zdolności do tworzenia „teorii umysłu[73][74]konstruktu tworzonego w wyniku introspekcji – pozwalającego rozumieć umysły innych ludzi, ich intencje, przekonania, pragnienia, stany psychiczne (zob. też empatia, współpraca). Teorie umysłów pozwalają interpretować ich zachowania na podstawie odczytanych stanów umysłu i przewidywać dalsze zachowania. Taka umiejętność decyduje o możliwości utrzymywania poprawnych interakcji społecznych. Nie jest ona wrodzona – pojawia się u dwuletnich dzieci. Uważa się, że jest w pełni rozwinięta w wieku 4–5 lat[75], jednak prawdopodobnie ulega zmianom również później. Michael Gazzaniga, rozdział książki pt. Istota człowieczeństwa (oryg. Human. The science behind what makes us unique) zatytułowany Duży mózg a rozwój relacji społecznych, opatrzył mottem[76]:

Dobrze jest polerować swój mózg, pocierając go o mózgi innych ludzi

Michel de Montaigne (1533–1592)[r],

a stwierdzenie Kandela (zob. Manifest Kandela, 1998[77]), że „wszystkie czynności umysłu stanowią odzwierciedlenie czynności mózgu”, porównał do myśli Hipokratesa (ok. 400 p.n.e.): „Z mózgu bowiem i z mózgu jedynie początek swój biorą wszystkie rozkosze nasze i radości, śmiech oraz żarty, a takoż smutki nasze i bóle, żale i łzy.”[78]. W roku 2015 Marek Kaczmarzyk sformułował myśl[79]:

Istnieją przesłanki do twierdzenia, że pomiędzy wewnętrznymi światami ludzi stojących obok siebie, nie ma wyraźnej granicy. Naszą siłą jest nie tylko wspólne gromadzenie wiedzy ale także kolektywne wrażenia, stany emocjonalne i uczucia.

Poszukiwania odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu teorie umysłu – umożliwiające tak silną więź między ludźmi – posiadają również zwierzęta, trwają od publikacji artykułu Does the chimpanzee have a theory of mind? (David Premack, G. Woodruff, 1978)[80]. Wyniki badań wciąż budzą duże kontrowersje. Wielu badaczy uważa, że szympansy nie rozumieją innych umysłów, chociaż są świadome niektórych procesów psychicznych (np. ich wrażeń wzrokowych). Niektórzy z nich twierdzą, że u tych zwierząt występuje intencjonalność pierwszego rzędu, a niekiedy drugiego rzędu[s]. Świadczą o tym m.in. „oszustwa taktyczne” i inne „manewry strategiczne”, często stosowane wśród szympansów np. w celu zdobycia pożywienia (szympans oszukujący drugiego musi myśleć, że on coś myśli). Takie oszustwa zdarzają się bardzo rzadko wśród małpiatek[82]. Specjalizacja obszarów mózgu człowieka i ich znaczna izolacja umożliwia przetwarzanie informacji docierających z otoczenia organizmu i z jego wnętrza z maksymalną szybkością, która jest jednak ograniczona – proces trwa ułamki sekundy[79]. Reakcja człowieka na zbiór bodźców odbieranych w danej chwili, np. w nowej sytuacji nagłego zagrożenia (brak możliwości uwarunkowania), mogłaby być spóźniona, gdyby zawsze musiała być oparta na wynikach rozumowania (w tym przewidywania najbardziej prawdopodobnych zdarzeń przyszłych) opartego na zbiorze wszystkich aktualnych informacji zmysłowych oraz zasobów pamięci. Trafność takich decyzji nie jest pewna, a proces wymaga czasu, podczas gdy[79]:

Rzeczywistość jest tym, co sądzi mój mózg, że stanie się za pół sekundy, na podstawie tego co wie sprzed pół sekundy.

Marek Kaczmarzyk, Neurony lustrzane – umysły bez granic, TEDx 2015[79],

W wielu sytuacjach jest „celowa” (korzystna z punktu widzenia bezpieczeństwa organizmu i przetrwania gatunku) rezygnacja z oczekiwania na wyniki analizy rozumowej – możliwie natychmiastowa emocjonalna reakcja na bodźce, które jeszcze nie dotarły do świadomości. Mechanizmy podejmowania decyzji, jakie zachowanie jest „dobre”, a jakie „złe” w określonej sytuacji – bez udziału rozumowania i wolnej woli) – są wciąż przedmiotem interdyscyplinarnych badań[79] (zob. też percepcja podprogowa, torowanie, gotowość percepcyjna).

W roku 2002 ponad 150 neuronaukowców, bioetyków, psychiatrów, psychologów, filozofów, socjologów i prawników spotkało się na zorganizowanej przez Stanford University i University of California konferencji Neuroethics: Mapping the Field w San Francisco, aby dyskutować na temat neuronalnych podstaw moralności, w tym możliwości dziedziczenia możliwości odruchowego (zob. też intuicja, nieświadomość zbiorowa i indywidualna) odróżniania zachowań dobrych od złych. Wytyczono obszar niezbędnych dalszych badań interdyscyplinarnych[2][83][84]. Poszukiwany jest m.in. związek neurobiologii z filozofiami różnych kultur (neurofilozofia), możliwościami rozwiązywania psychicznych problemów ludzi (zob. np. zdrowie psychiczne, psychoanaliza, psychoterapia, medycyna psychosomatyczna) oraz problemów społecznych (zob. np. nauki o rodzinie, politologia).

Włodzisław Duch, polski specjalista w dziedzinie kognitywistyki (zob. historia tej nauki) wskazuje, że współczesna filozofia analityczna (z nastawieniem kognitywnym) musi obejmować m.in. zagadnienia językoznawstwa i analizy wypowiedzi, wiedzę o procesach ewolucyjnych i o neurobiologicznych formach myślenia; musi poszukiwać „dobrych metafor dla zrozumienia umysłu w analogiach z procesami obliczeniowymi”[85] (zob. obliczeniowe nauki społeczne):

Potrzebna jest neurofilozofia, neuroetyka, neuroestetyka, a nawet neuroteologia; wszystkie te dziedziny dopiero niedawno zaczęły się rozwijać.

Włodzisław Duch,
A
B
C
Miejsce poszukiwań znaczenia pojęć samoświadomość, wolna wola, tolerancja, empatia, powinność, „instynkt moralny”…
A - podstawowe połączenia w formacji hipokampa (rysunek Santiago Ramona y Cajala (1852−1934).
B - schemat układu nagrody człowieka (mezolimbiczny szlak dopaminergiczny)
W neuronach OUN powstaje dopaminaneuroprzekaźnik z grupy katecholamin, aktywujący szlak odpowiedzialny za subiektywne (podmiotowe) odczuwanie przyjemności (wewnętrzna motywacja do działania)
C – nowoczesne metody badań mózgu pozwalają coraz dokładniej śledzić powstawanie różnych emocji, towarzyszących kontaktom społecznym. Stwierdzono np. że pojawianie się stanu dobrego samopoczucia jest związane z aktywnością lewej części kory przedczołowej; część prawa jest aktywna w czasie odczuwania emocji destrukcyjnych, tj. złość, strach. W procesy odczuwania emocji zaangażowane są najgłębsze struktury mózgu („odziedziczone” po ewolucyjnych przodkach) i całe ciało – niekiedy np. strach „odczuwamy w trzewiach” zanim informacje o zagrożeniu zostaną z naszych zmysłów przekazane do odpowiednich ośrodków kory, a następnie zracjonalizowane (współtworząc świadomość)[86]
Objaśnienia:
kolor czerwony – podwzgórze, zielony – ciało migdałowate (specyficzne dla ssaków), różowy – przysadka mózgowa, niebieski – hipokamp/sklepienie, złoty – most

Ludzie – twórcy dyscypliny i krytycy | edytuj kod

Do rozwoju neuroetyki przyczynili się m.in. liczni filozofowie, antropolodzy, ewolucjoniści, etolodzy, psycholodzy i zoopsycholodzy, m.in. Daniel Dennett (ur. 1942) – zwolennik darwinizmu neuralnego, zaproponowanego przez Geralda Edelmana[87], prymatolog Frans de Waal, autor m.in. pracy On the Possibility of Animal Empathy. Fillings and Emotions lub Moral behavior in animals (TED 2011[88]), Paul Ekman (ur. 1934) – kontynuator badań Darwina, dotyczących ruchowo-mimicznej ekspresji emocji wśród ludzi i zwierząt (zob. mowa ciała, w tym mikroekspresja, afekt), Marc Hauser[t] (ur. 1959) – badacz zachowań naczelnych i ludzkiej moralności[90] (Harvard University)

Marc Hauser, Moral Minds: How Nature Designed Our Universal Sense of Right and Wrong; New York, NY: Harper-Collins. ISBN-10:0-06-078070-8, ISBN-13:978-0-06-078070-8, (recenzja pt. Deciphering the structure of the moral sense w Evolution and Human Behavior 28 (2007) 294–298, Dennis L. Krebs, SFU, Kolumbia Brytyjska, Kanada)

i inni.

Neurologiczną i neurobiologiczną interpretacją zjawisk, obserwowanych w wymienionych obszarach nauki – w tym neuroetyką – zajęli się m.in.[u]:

W maju 2006 roku na małym spotkaniu naukowym w Asilomar Conference Grounds (Kalifornia) utworzono Neuroethics Society, przekształcone w lutym 2011 roku w International Neuroethics Society[w]. Specjaliści, zajmujący wysoką pozycję w środowisku, uczestniczą jako wykładowcy w Neuroethics Seminar Series (Harvard Medical School, The Center for Bioethics); wykłady (wideo) są archiwizowane i udostępniane przez International Neuroethics Society[107]. Problemami neuroetyki zajmuje się również The Oxford Centre for Neuroethics (Institute for Science and Ethics, Uniwersytet Oksfordzki)[108][109] i inne placówki naukowe.

Badania są prowadzone w licznych ośrodkach naukowych na świecie, m.in.[110][111]:

  • Cognitive and Behavioral Neuroscience Unit, D’Or Institute for Research and Education (Rio de Janeiro),
  • Cognitive Neuroscience Section, NINDS, National Institutes of Health, Bethesda, Maryland,
  • Pôle universitaire de psychiatrie, Hôpital Sainte-Marguerite, Marseille
  • Department of Psychiatry and Behavioral Sciences, Emory University School of Medicine, Atlanta, Georgia
  • Human Evolution and Cognition, Department of Psychology, University of the Balearic Islands
  • Department of Psychology i Department of Psychiatry, University of Chicago Medicine, Chicago, IL
  • Cluster of Excellence "Languages of Emotion", Freie Universität Berlin
  • Center for Functional Neuroimaging, Department of Neurology, University of Pennsylvania, Philadelphia
  • Department of Psychology, Sun Yat-Sen University, Guangzhou, China
  • Department of Legal Studies & Business Ethics, The Wharton School, University of Pennsylvania

W nauce polskiej ważną rolę odgrywają m.in. ks. prof. Michał Heller (zob. Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych), Edward Nęcka, Bartosz Brożek, Mateusz Hohol[x] (m.in. poszukiwania neuronalnego podłoża rozwiązywania ­dylematów moralnych)[115]. Piotr Przybysz (Instytut Filozofii UAM), zajmujący się licznymi problemami neuroestetyki opublikował również – wspólnie z Wiolettą Dziarnowską (APS), prace dotyczące neuroetyki (m.in. Dekalog w mózgu)[116]. Zagadnieniami miejsca neuroetyki w etyce medycznej zajmuje się m.in. Lesław Niebrój[3].

Wśród naukowców wypowiadających się krytycznie nt. neuronauki, w tym neuroetyki, są wymieniani[28]:

  • Sally Satel[117] i Scott O. Lilienfeld[118], Brainwashed: The Seductive Appeal of Mindless Neuroscience (2013)[119],
  • Raymond Tallis[120], The Explicit, Animal: A Defence of Human Consciousness (1991) i Aping Mankind: Neuromania, Darwinitis and the Misrepresentation of Humanity[121];
  • William R. Uttal[122], The New Phrenology: The Limits of Localizing Cognitive Processes in the Brain[123]
  • Maxwell R. Bennett[124] i Peter M.S. Hacker[125], Philosophical Foundations of Neuroscience (2003)[126]
  • Anna Wierzbicka, The Hazards of English as a Default Language (2014)[127]

Podstawowe tezy | edytuj kod

Wymieniane są cztery podstawowe tezy neuroetyki[13][14][15]:

Cele | edytuj kod

The International Neuroethics Society; Who are we? Neuroethics Q& A with Steven Hyman: What is Neuroethics?, by Aalok Mehta October 7, 2008 Neuroethics; News and analysis on the implications of brain science

W artykułach przeglądowych na temat neuroetyki są wymieniane przede wszystkim jej cztery główne cele[14]:

  1. zbadanie, czy objaśnienie ludzkiej wrażliwości moralnej, zdolności do refleksji i wydawania sądów moralnych, wymaga wskazania specyficznych mechanizmów, czy też są wystarczające znane pojęcia i modele dotyczące działania mózgu i umysłu, np. stosowane w dziedzinie psychologii moralności[128].
  2. określenie rodzaju neuronalnej aktywności mózgu, która odpowiada złożonym funkcjom umysłu moralnego, takim jak wydawanie sądów moralnych, przetwarzanie informacji o charakterze moralnym itp; sprawdzenie – z uwzględnieniem przypadków psychopatologicznych zmian umiejętności rozróżniania dobra i zła – czy istnieje ośrodek zawiadujący reakcjami moralnymi (gdzie?), czy też pojawia się w tych okolicznościach synchroniczna aktywność wielu ośrodków nerwowych i innych
  3. wyjaśnienie, czy związek predyspozycji moralnych z neurobiologią mózgu wiąże się z filogenetycznym, ewolucyjnym źródłem moralności (etyka ewolucyjna); kiedy pojawił się instynkt moralny (człowiek pierwotny? zwierzęta?) oraz w jakim stopniu było to związane z oddziaływaniem społeczno-kulturowym, a w jakim np. z warunkami doboru naturalnego
  4. podjęcie prób weryfikacji tradycyjnych filozoficznych koncepcji etyki, np. neurobiologicznego uzasadnienia dla wyłonienia się nurtu deontologicznego i emotywnego oraz utylitaryzmu[38] (przykład: P.S. Churchland (2009) stwierdza, że psychologia moralności człowieka i takich zwierząt społecznych, jak szympansy, pawiany, kruki i wilki, odpowiada bardziej założeniom „teorii cnót” niż innym).

Narzędzia | edytuj kod

Od chwili uzyskania pierwszych obrazów, ilustrujących budowę neuronów kory móżdżku (komórki Purkiniego, koniec XIX w.), od odkrycia neuroprzekaźników (1936), pierwszych zastosowań lobotomii w leczeniu psychoz (lata 40.[y]) i wyjaśnienia mechanizmów przemieszczania się potencjału czynnościowego błony neuronów (lata 50–60. XX w.) fizycy i biofizycy opracowali techniki, umożliwiające pomiary elektrycznej aktywności wybranych obszarów mózgu in vivo[130] i pojedynczych neuronów, biochemicy zidentyfikowali liczne związki chemiczne, występujące w tkance mózgu, i określili ich role w przekazywaniu impulsów nerwowych oraz opracowali metody obserwacji ich przemieszczania się[129] (np. obserwacja szlaków serotoniny z użyciem białka zielonej fluorescencji[62]).

Stosowane są:

Innych możliwości badań dostarcza biochemia, czego przykładem są prace Paula Zaka, autora książki The Moral Molecule: The Source of Love and Prosperity[47][133]. Jest oczekiwane powstawanie nowych bezinwazyjnych technik pomiarowych i nowych dyscyplin naukowych, które pozwolą odpowiedzieć na pytania, jak reaguje mózg na codzienne wydarzenia, takie jak próbowanie potraw, rozmowa z bliskimi, oglądanie filmu… (zachowania, zapamiętywanie, emocje). Według M. Gazzanigi staną się one „czymś powszednim dla naszych dzieci, a już na pewno dla wnuków”[134].

Badania są wykonywane w sytuacjach medycznych, w których mózg pacjenta został uszkodzony (np. wskutek wylewu lub wypadku) albo został poddany operacji neurochirurgicznej (np. przecięcie spoidła wielkiego[135]), lub w czasie laboratoryjnych obserwacji przebiegu kolejnych faz rozwiązywania eksperymentalnych dylematów moralnych[14].

Emocje – nasz wewnętrzny kompas moralny | edytuj kod

 Osobna strona: Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neurobiologia emocji moralnych.

„Wewnętrznym kompasem moralnym” nazwano emocje, które są związane z troską o innych członków grup społecznych (emocje moralne, rodzaj emocji społecznych). Wywołuje je np. widok czyjejś krzywdy, spotkanie się z nieoczekiwanym aktem zrozumienia lub pomocy z czyjejś strony. Towarzyszą zdarzeniom lub zachowaniom tego rodzaju albo poprzedzają ich ocenę (np. uznanie za dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne, zgodne lub niezgodne z powinnością; zob. motywacja wewnętrzna, dysonans poznawczy). Oceny często nie są wyrażane słownie; ich wyrazem bywają mimowolne odruchy akceptacji lub odrzucenia. np. mimiczne[13][14][15].

Człowiek rozwiązujący moralne[136][137] – w życiu i w hipotetycznych sytuacjach eksperymentalnych, stwarzanych przez badacza – musi wybrać jeden z różnych rodzajów możliwych działań, ewentualnie bierność. Wybrana droga często nie pozwala uniknąć zła i osiągnąć największe dobro. Kompas moralny ułatwia szybkie podejmowanie decyzji w sytuacjach nacechowanych moralnie. Wskazuje niekiedy konieczność udzielenia pomocy krewnym lub przyjaciołom, np. kosztem rezygnacji z własnego bezpieczeństwa, z osiągnięcia własnych celów lub z własnych przyjemności. Tworzone są koncepcje dotyczące przyczyn powstania tego kompasu w toku ewolucji i mechanizmów formułowania sądów moralnych i podejmowania decyzji o działaniu[14][138][139].

Zachowania moralne zależą od emocji i rozumowania[14]
Szybsza reakcja intuicyjna może być sprzeczna z wynikiem rozumowania (zob. dysonans poznawczy)Dylemat wagonika: Stoisz przy zwrotnicy. Co zrobisz, widząc wagonik, który szybko toczy się z góry? Czy przestawisz zwrotnicę?

Obserwacja obrazów fMRI, otrzymywanych np. w czasie rozwiązywania „problemu wagonika[18], pozwala stwierdzić, co poprzedza decyzję o działaniu i co o niej decyduje – rozumowanie czy emocje. Stwierdzenie, że motywem szybkich odruchowych działań są uczucia – ważną rolę odgrywa pień mózgu, ewolucyjnie znacznie starszy od kory[94].

Teoria mózgu modułowego | edytuj kod

 Osobna strona: Wikipedystka:Joanna Kośmider/Etyczne moduły mózgu.

Wśród naukowców, którzy przyczynili się do powstania hipotezy „mózgu modułowego”[z] i do rozwoju teorii są wymieniani: William Donald Hamilton i Robert Trivers (twórcy koncepcji altruizmu krewniaczego i odwzajemnionego), Ronald Fisher, Jerry Alan Fodor (koncepcja wyspecjalizowanych modułów obliczeniowych i systemu centralnego wyższego rzędu), Steven Pinker (hierarchia i synchronizacja wielu modułów), Leda Cosmides i John Tooby[140] (UCSB Center for Evolutionary Psychology, twórcy psychologii ewolucyjnej, zwolennicy Massive Mental Modularity)[141][67].

Zgodnie z ostatnią z wymienionych hipotez umysł człowieka[141][67]:

  1. jest „maszyną Turinga”, powstałą w wyniku ewolucji jako odpowiedź na naciski selekcyjne („fitness” zależne od poprawności i szybkości reakcji w typowych sytuacjach życiowych)
  2. reguluje zachowania na podstawie informacji docierających ze współczesnego środowiska (nie jest w pełni dostosowany)
  3. ma strukturę wrodzoną; składa się z autonomicznych, ściśle wyspecjalizowanych modułów obliczeniowych, utworzonych w okresie plejstocenu w wyniku ewolucyjnych adaptacji do ówczesnego środowiska (w grupach ludzi pierwotnych, zajmujących się łowiectwem i zbieractwem); większość modułów działa bez udziału świadomości
  4. nie ma struktury hierarchicznej (centralnej jednostki sterującej)

W takiej rozproszonej strukturze mogą występować bardzo gęste sieci połączeń lokalnych i niewielka liczba szybkich połączeń między odległymi obszarami mózgu (mała liczba kroków połączeń między modułami)[aa][56][142].

Wśród modułów wymienia się m.in. moduły: rozpoznawania twarzy, postrzegania ciał w ruchu, uznawania istnienia stanów mentalnych innych osób (teorii umysłów), kompetencji lingwistycznych, wykrywania oszustów i kłamców[141]. Według współczesnych założeń (prace są w toku) przyjmuje się, że modułami etycznymi (moralnymi) o podstawowym znaczeniu są[143][144][141]:

  1. moduł wzajemności[145]
  2. moduł wrażliwości na cierpienie[146]
  3. moduł hierarchii[146]
  4. moduł koalicji (podziału na grupy własne i obce)[147]
  5. moduł czystości (również „świętości” – czystość duchowa i fizyczna)[148]

Moduły 1 i 2 bywają uznawane za elementy „etyki autonomii”, moduły 3 i 4 – za elementy „etyki społeczności” i moduł 5 – za odpowiednik „etyki boskości”[143][149]. Uważa się, zróżnicowanie powstających na Ziemi kultur pod względem moralności jest spowodowane różną wagą, jaka jest w nich przywiązywana do poszczególnych aspektów wymienionych pięciu modułów[143].

Ucieleśniony umysł i myślące ciało | edytuj kod

 Osobna strona: Wikipedystka:Joanna Kośmider/Ucieleśnione poznanie.

Zgodnie z hipotezą ucieleśnionego poznania (ang. Embodied cognition) mózg nie jest traktowany jak racjonalna maszyna Turinga (rodzaj automatu komórkowego z ogrodów Edenu), w której są również analizowane emocje. W proponowanym modelu „umysłu wcielonego” ciało i mózg są równocześnie działającymi częściami układu, dążącego do homeostazy wewnętrznej i zewnętrznej, np. rodzinnej i na wyższych poziomach organizacji życia (zob. np. struktura społeczna, struktura ekosystemu). Homeostaza organizmu człowieka zależy od synchronizacji działania wszystkich współdziałających układów narządów (układ nerwowy, oddechowy, krwionośny, pokarmowy, moczowo-płciowy, hormonalny i inne). Układy te odbierają informacje o swoim otoczeniu w specyficzny dla siebie sposób – wewnątrz organizmu najczęściej „drogą chemiczną”, od innych układów (w tym z OUN) i z otoczenia organizmu (wszystkie zmysły)[ab]. Fascynacja niezrównanymi możliwościami człowieka w zakresie operowania pojęciami abstrakcyjnymi, tworzenia dzieł sztuki, teorii naukowych, urządzeń technicznych i in. spowodowała, że myśliciele od dawna skupiali uwagę na różnicach między mózgami ludzi i zwierząt, wskazując w ludzkim mózgu miejsce duszy odrębnej od ciała i lekceważąc znaczenie wszystkiego, co można było uznać za zwierzęce, instynktowne, atawistyczne. ...............wpływ na medycynę (o leczeniu ciała)[150]

Problem istnienia wolnej woli | edytuj kod

Propozycja jest przedmiotem polemiki, dotyczącej m.in. zakresu, w jakim o naszych czynach decyduje wolna wola. Problemy opisał m.in. Michael S. Gazzaniga w książce pt. „Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli”[ac]. Jeden z serii Wykładów Gifforda zatytułował: We Are the Law[156]. Twierdzi, że człowiek, żyjący w swoim środowisku społecznym w określonych zewnętrznych warunkach, nie ma całkowitej swobody działania „racjonalnego“, rozumianego jako „bezduszne“ zaspokajanie własnych potrzeb i maksymalizacja korzyści. Ograniczeniami nie muszą być ogólne zasady etyczne. Sam musi nieustannie rozwiązywać moralne dylematy, dotyczące drobnych spraw codziennych i różnych trudnych problemów np. bezpieczeństwa wielu ludzi (zob. dylemat społeczny). Korzysta przy tym z całego swojego umysłu – zarówno umiejętności rozumowania, jak odczuwania emocji (por. kompatybilizm, inkompatybilizm, determinizm). Nieustannie tworzy swój wewnętrzny system nakazów i zakazów, starając się osiągać nagrody i unikać kar. Formą tych nagród są pozytywne emocje, tj. czyjaś miłość, własna chwilowa radość lub satysfakcja z długotrwałych starań, czyjeś zaufanie lub wdzięczność. Odczuwalną karą może być np. wstyd, wyrzuty sumienia, czyjaś pogarda, odrzucenie przez członków grupy lub lęk przed odrzuceniem[157][56][156][158].

Uwagi | edytuj kod

  1. Barwne obszary kory mózgu (zob. legenda w bazie Commons) – części płata ciemieniowego, aktywne m.in. w procesach językowych, orientacji przestrzennej, pamięci i uwagi (również w tworzeniu „teorii umysłu”). Emocjonalne tło percepcji i rozumowania (np. miłość, nienawiść, strach, złość), niezbędne przy podejmowaniu decyzji o zachowaniach, powstaje z udziałem układu limbicznego.
  2. Pojęcie „neuroetyka” William Safire zastosował w czasie dyskusji o etycznych aspektach stosowania nowych terapii neurologicznych i psychicznych. Obecnie uważa się, że naturalne mechanizmy homeostazy mogą być odnoszone nie tylko do emocji i uczuć człowieka, często decydujących o jego zachowaniach, lecz również do poziomu organizacji społeczeństw i procesów tworzenia kultury[1].
  3. W czasie dyskusji z Paulem Ekmanem (Świadomość emocjonalna, rozdz. 5[5]) XIV Dalajlama mówił m.in.: „Według mnie etykę należy definiować w kategoriach podstawowych stanów umysłu, które motywują działania przyczyniające się do dobrego samopoczucia jednostki. Lub społeczeństwa. Lub wspólnoty, w której żyje ta osoba. … jest to działanie i motywacja, które ostatecznie przynoszą szczęście lub komfort psychiczny. To wszystko.” (uwaga tłumacza: można być szczęśliwym tylko wówczas, gdy inni również są szczęśliwi)[6].
  4. W książce The Body Politic Moreno opisuje problemy aborcji, eugeniki, decyzji „end-of-life”, embrionalnych komórek macierzystych, klonowania reprodukcyjnego itp., odwołując się do historii i skomplikowanych argumentów filozoficznych[9][10].
  5. Po upływie dekady Mihai Avram i James Giordano udzielili odpowiedzi na tak sformułowane pytanie, publikując artykuł o nie mniej wymownym tytule: Neuroethics: Some Things Old, SomeThings New, Some Things Borrowed ...and To Do[11].
  6. Przykładami takich pozamedycznych działań są zabiegi farmakologicznej lub niefarmafologicznej regulacji funkcji poznawczych ludzi zdrowych, np. zastosowanie przezczaszkowej stymulacji magnetycznej do poprawiania pamięci albo stosowanie farmaceutyków poprawiających pamięć i uwagę (np. wśród uczącej się młodzieży lub przedstawicieli niektórych grup zawodowych) lub ułatwiających zapominanie zdarzeń przykrych (leki stosowane w terapii PTSD). Podobne etyczne wątpliwości dotyczą stosowania skanowania fMRI jako rodzaju wariografu w czasie śledztw lub procesu rekrutacji pracowników[4].
  7. Definicja współczucia nie jest jednoznaczna. W czasie dyskusji XIV Dalajlamy z Paulem Ekmanem (Świadomość emocjonalna, rozdz. 5[5]) rozmówcy byli zgodni, że emocje rozwijają się spontanicznie, stosunkowo szybko mijają, a ponadto okresowo zmieniają postrzeganie rzeczywistości. Współczucie nie należy do tej kategorii. Jest stanem umysłu lub nastrojem, który wymaga wypracowania poprzez myślenie (medytacja Śamatha Bodhisattwa[16]), po czym staje się trwałą cechą osobowości. Chęć niesienia pomocy pojawia się wtedy mimowolnie (nie może już być zignorowana). Mimo dolegliwości nie zakłóca postrzegania rzeczywistości[17].
  8. Oburzenie – silne zdenerwowanie (zob. złość, gniew, irytacja, wściekłość) spowodowane czyimś nieodpowiednim / niewłaściwym / niesprawiedliwym zachowaniem (zob. sprawiedliwość, zachowanie antyspołeczne).
  9. Piotr Lichacz (magisterium w roku 2002 w Kolegium Filozoficzno-Teologicznym OO. Dominikanów w Krakowie, licencjat w roku 2003 w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, doktorat w roku 2008 na Uniwersytecie Fryburskim) jest pracownikiem Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej IFiS PAN, członkiem Instytutu Tomistycznego, w latach 2013–2016 – wykonawcą grantu „Opus” Narodowego Centrum Nauki nt. Neuroetyka a Tomasz_z_Akwinu. O użyteczności filozofii średniowiecznej we współczesnych debatach etycznych (zob. Tomasz z Akwinu – poglądy), autorem licznych publikacji o zbliżonej tematyce[29], m.in. pracy Neuroethics and the History of Moral Thought (2015)[28] lub artykułu o życiu i twórczości o. Servais-Théodore’a Pinckaersa OP (1925-2008)[30].
  10. Wciąż rozpatrywane są różne koncepcje, dotyczące przyczyn szybkiego wzrostu mózgu Homo; zob. np. wpływ wytrwałych biegów w czasie polowań (zob. np. Homo przypadkiem sapiens)[43].
  11. Gazzaniga plotkowanie nazywa „iskaniem towarzyskim”. Przypisuje im istotną rolę w procesie powstawania grup społecznych. Uważa, że plotka jest odwiecznym sposobem przekazywania informacji, który z członków grupy ludzi jest egoistycznym oszustem, nie przestrzegającym umów społecznych (umiejętność rozpoznawania oszustów jest warunkiem trwałości grup społecznych). Procesom zachodzącym w korze przedczołowej zawdzięczamy również m.in. rodzaj „psychologicznego układu odpornościowego”, umożliwiającego odczuwanie szczęścia mimo niepowodzeń[45] (zob. inne funkcje płata czołowego i kory przedczołowej).
  12. Paul J. Zak jest autorem wielokrotnie wznawianej książki The Moral Molecule: The Source of Love and Prosperity[51]) oraz licznych artykułów naukowych[52], m.in. dotyczących wpływu oksytocyny na skłonność do filantropii[53].
  13. Podobną myśl XIV Dalajlama wyraził słowami[54]:

    Oto moja prosta religia. Nie potrzebuje świątyń ani skomplikowanej filozofii. Nasz mózg i nasze serce są świątynią, a dobroć – filozofią.

    Tenzin Gjaco, .
  14. Gazzanina pisze[55][56]:

    Odpowiedzialność jest aspektem życia wywodzącym się z wymiany społecznej, a wymiana społeczna wymaga więcej niż jednego mózgu. Kiedy co najmniej dwa mózgi wchodzą ze sobą w interakcję, zaczynają się wyłaniać nowe, niemożliwe do przewidzenia zjawiska i powstaje nowy zbiór reguł. Dwie spośród właściwości zawartych w nowym zbiorze reguł – dotąd nieobecne – to wolność i odpowiedzialność (…). Odpowiedzialność i wolność istnieją w przestrzeni pomiędzy mózgami, w interakcjach między ludźmi.

    Michael S. Gazzaniga, 2011, .
  15. Szkolenia są potrzebne m.in. dlatego, że człowiek z natury nie lubi zabijać. Gazzaniga pisze[57]:

    Jako gatunek nie lubimy zabijać, oszukiwać, kraść ani stosować wobec innych przemocy. Chętnie pomagamy innym, kiedy zdarza się katastrofa albo nagły wypadek. Pracowników służb ratowniczych, takich jak Park Rangers, trzeba uczyć tego, aby nie zachowywali się bohatersko, nie podejmowali niepotrzebnego ryzyka, próbując ocalić życie innych. Żołnierze muszą być „podkręcani” i doprowadzani do szału, aby mogli zabijać.

    Michael S. Gazzaniga, 2011, .
  16. Komórki Purkiniego należą do 69 mld wielkich neuronów móżdżku, stanowiącego 10% masy mózgu (kora mózgu – 16 mld neuronów, 82% masy mózgu)[59][60].
  17. W latach wcześniejszych mózg badano metodami anatomicznymi.
  18. Michel de Montaigne wnikliwie badał własne uczucia i myśli, w różnych sytuacjach; pisał m.in. …każdy człowiek nosi w sobie całkowitą postać ludzkiego stanu (zob. metoda twórcza.
  19. Większość ludzi obejmuje umysłem cztery poziomy intencjonalności, np. „Wiem (1), że ty wiesz (2), że ja wiem (3), że Ty chcesz, abym pojechał do Paryża (4) i że ja też tego chcę i wiesz (5), że nie mogę jechać, a ja wiem (6), że Ty o tym wiesz...”[81].
  20. W roku 2010 Marc Hauser został oskarżony o brak rzetelności i uczciwości w czasie gromadzenia danych do raportów z realizacji projektów badawczych i publikacji (zrezygnował ze stanowiska w roku 2011)[89].
  21. Wymieniono autorów popularnych książek, wydanych w języku polskim, oraz naukowców, którzy popularyzują neurobiologię, prowadząc wykłady TED.
  22. António Damásio – m.in. autor książek wydanych w języku polskim: Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg, Jak umysł zyskał jaźń. Konstruowanie świadomego mózgu[92], Tajemnica świadomości: Ciało i emocje współtworzą świadomość, W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg[93].
  23. Członkami założycielami Neuroethics Society byli: Steve Hyman, Judy Illes, Martha Farah, Hank Greely, Paul Wolpe, Anjan Chaterjee, Mike Gazzaniga, Pat Churchland, Laurie Zoloth, Turhan Canli, Elizabeth Phelps, Barbara Sahakian i Allyson Mackey[106].
  24. Mateusz Hohol wykonuje badania w obszarze nauk kognitywnych (poznanie matematyczne, funkcje wykonawcze, filozofia neuronauki). Jest członkiem zespołu badawczego Biologiczne podstawy prawa i etyki oraz autorem licznych publikacji, m.in. autorem, współautorem lub redaktorem książek: „Wyjaśnić umysł. Struktura teorii neurokognitywnych” (2013), „Umysł matematyczny”[112] (2014), „The Concept of Explanation” (2015), „The Many Faces of Normativity” (2013), „W świecie powinności” (2013), „Oblicza racjonalności”. Współpracuje z krakowskim Centrum Kopernika. Prowadzi zajęcia dydaktyczne m.in. nt. Moralność w świetle teorii ewolucji i neuronauki[113][114][115].
  25. Nagroda za zastosowania lobotomii okazała się chybiona[129].
  26. „Moduły” – małe programy typu wejście–wyjście (konkretne bodźce środowiskowe → reakcja, działające automatycznie; odpowiedniki „kategorii” Kanta, które są dane a priori; zob. też „moduł” w informatyce.
  27. Twierdzenie o faktycznej modularnej strukturze mózgu jest obecnie raczej kwestionowane. Przebieg polemiki Matesz Hohol opisuje w książce „Wyjaśnić umysł. Struktura teorii neurokognitywnych” (Copernicus Center Press, Kraków 2013, rozdz. 2)[56].
  28. Nie tylko otoczenia zewnętrznego! Jak potraktować florę fizjologiczną, np. symbiozę z florą jelitową?
  29. Książka „Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?”[134] (oryg. Who's in charge?) powstała na kanwie serii Wykładów Gifforda, które Michael S. Gazzaniga wygłosił na Uniwersytecie w Edynburgu (2009–2010) na temat: 1. What We Are[151], 2. The Social Brain[152], 3. The Interpreter[153], 4. Free Yet Determined and Constrained[154], 5. The Social Brain[155], 6. We Are the Law[156].

Przypisy | edytuj kod

  1. Domasio 2005 ↓, s. 153-154, 285-287.
  2. a b Steven Marcus: Neuroethics: Mapping the Field : Conference Proceedings, May 13-14, 2002 (inf. bibl. na books.google.pl). Dana Press, 2002. ISBN 097238300X, 9780972383004.
  3. a b Lesław Niebrój. Neuroetyka: nowa jakość etyki medycznej? Neuroethics: new quality of medical ethics?. „Annales Academiae Stetinensis; Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie”. 59 (1), s. 130–136, 2013. 
  4. a b c Jacek Dębiec (Center for Neural Science, New York University). Issues in neuroethics, pl "Z zagadnień neuroetyki". „Academia”, s. 1-14. www.academia.edu. 
  5. a b Gjaco i Ekman 2009 ↓, s. 189-205.
  6. Gjaco i Ekman 2009 ↓, s. 199.
  7. Adina L. Roskies (ang.). W: CV na stronie internetowej Dartmouth College [on-line]. www.dartmouth.edu. [dostęp 2016-08-17].
  8. a b Adina L. Roskies. Neuroethics for the New Millenium. „Neuron”. 35 (1), s. 21-23, 3 lipca 2002. Cell Press (ang.). 
  9. Jonathan D. Moreno: The Body Politic: The Battle Over Science in America. Bellevue Literary Press, 2011. ISBN 1934137383 ISBN13: 9781934137383.
  10. Gabriela Worrel: The Body Politic The Battle Over Science in America (ang.). W: Foreword Magazine, Book Reviews [on-line]. 30 sierpnia 2011. [dostęp 2016-08-15].
  11. Mihai Avram, James Giordano. Neuroethics: Some Things Old, SomeThings New, Some Things Borrowed ...and To Do. „AJOB Neuroscience₪”. 5 (4), October 2014. DOI: 10.1080/21507740.2014.953267
  12. Jonathan D. Moreno. Neuroethics: an agenda for neuroscience and society. „Nature > Nature Reviews > Neuroscience”. 4 (2), s. 149-153, luty 2003 (ang.). 
  13. a b c Wioletta Dziarnowska, Piotr Przybysz. Emocje moralne jako podstawa zmysłu moralnego. Defekty zmysłu moralnego. „Rocznik Kognitywistyczny, tom IV/2010”, s. 57-64, 2011. Wydawnictwo UJ. ISSN 978-83-233-3146-9
  14. a b c d e f g Piotr Przybysz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), Wioletta Dziarnowska (Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej). Emocje i dylematy moralne z perspektywy neuroetyki. „Studia z Kognitywistyki i Filozofii Umysłu”. 6 (1), s. 37-62, 2012. Piotr Przybysz, Wioletta Dziarnowska. 
  15. a b c Wioletta Dziarnowska, APS Warszawa, Piotr Przybysz, UAM Poznań. Poznanie moralne i jego neuronalne korelaty. „Seminarium Filozofia kognitywistyki, Warszawa”, 4 grudnia 2009 (pol.). 
  16. Gjaco i Ekman 2009 ↓, s. 190-193.
  17. Gjaco i Ekman 2009 ↓, s. 190–193.
  18. a b Thomas Cathcart: Dylemat wagonika. Dom Wydawniczy PWN, 2014.
  19. a b c Prof. James Giordano, Ph.D. > Definitions of Neuroethics (ang.). W: Strona internetowa www.Neurobioethics.org ... at the intersection of neuroscience, morality [on-line]. www.neurobioethics.org. [dostęp 2016-08-19].
  20. a b Dan J Stein, James Giordano. Global mental health and neuroethics. „BMC Medicine”, 4 March 2015. Stein and Giordano; licensee BioMed Central. DOI: 10.1186/s12916-015-0274-y (ang.). 
  21. a b John R Shook, James Giordano. A principled and cosmopolitan neuroethics: considerations for international relevanceA principled and cosmopolitan neuroethics: considerations for international relevance. „Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine”, 3 January 2014. BioMed Central Ltd unless otherwise stated. Part of Springer Science+Business Media. DOI: 10.1186/1747-5341-9-1 (ang.). 
  22. Laura Y. Cabrera, Jordan Tesluk, Michelle Chakraborti, Ralph Matthews, Judy Illes. Brain matters: from environmental ethics to environmental neuroethics. „Environmental Health”, 15 February 2016. Cabrera et al.. DOI: 10.1186/s12940-016-0114-3 (ang.). 
  23. Kodeks Etyki Lekarskiej. W: Strona internetowa Naczelnej Izby Lekarskiej [on-line]. Naczelna Izba Lekarska. [dostęp 2016-08-23].
  24. PD Dr. Elisabeth Hildt Wissenschaftliche Mitarbeiterin (ang.). W: Strona internetowa [on-line]. Johannes Gutenberg-Universität Mainz. [dostęp 2016-08-17].
  25. Reseach Group on Neuroethics/Neurophilosophy (ang.). W: Strona internetowa teamweb.uni-mainz.de [on-line]. Johannes Gutenberg-Universität Mainz. [dostęp 2016-08-17].
  26. Jon Leefmann, Clement Levallois, Elisabeth Hildt. Neuroethics 1995–2012. A Bibliometric Analysis of the Guiding Themes of an Emerging Research Field. „Frontiers in Human Neuroscience”. 10 (Article 336), s. 1–19, 19 lipca 2016. www.frontiersin.org,. DOI: 10.3389/fnhum.2016.00336. ISSN 1662-5161
  27. Andrew Pinsent (ang.). W: Curriculum Vitae [on-line]. www.andrewpinsent.info. [dostęp 2016-08-10].
  28. a b c d e Piotr Lichacz. Neuroethics and the History of Moral Thought. „Studies in Global Ethics and Global Education”, s. 34-43, 2015. DOI: 10.5604/23920890.1187957. ISSN 2392-0890 (ang.). 
  29. dr Piotr Lichacz, adiunkt. W: Strona internetowa Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej IFIS PAN [on-line]. www.ifispan.pl. [dostęp 2016-08-08].
  30. Piotr Lichacz OP, Je suis libre! Życie i twórczość o. Servais-Théodore’a Pinckaersa OP (1925-2008), Przegląd Tomistyczny 2008, t.14, s. 407–421)
  31. Alan Donagan, 'The Theory of Morality' (1977) (ang.). W: Informacje bibliograficzne [on-line]. press.uchicago.edu. [dostęp 2016-08-10].
  32. Prof Terence Irwin (ang.). W: Strona internetowa Faculty of Philosophy, University of Oxford [on-line]. http://www.philosophy.ox.ac.uk/.+[dostęp 2016-08-10].{{Cytuj stronę}} Gołe linki: "opublikowany".
  33. Jerome B. Schneewind (The Johns Hopkins University), 'The Invention of Autonomy A History of Modern Moral Philosophy' (ang.). W: Dane bibliograficzne [on-line]. Cambridge University Press 2016. [dostęp 2016-08-10].
  34. Julia Annas (ang.). W: Homepage [on-line]. www.u.arizona.edu. [dostęp 2016-08-10].
  35. Norma moralności. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii; Internetowa wersja encyklopedii - litera N [on-line]. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; www.ptta.pl. [dostęp 2016-04-27].
  36. a b Etyka. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii; Internetowa wersja encyklopedii - litera E [on-line]. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; www.ptta.pl. [dostęp 2016-04-27].
  37. Filozofia moralności → Etyka. W: Encyklopedia PWN [on-line]. WN PWN SA, 2014. [dostęp 2016-04-27].
  38. a b Rafał Masarczyk SDS: Granice relatywizmu w filozofii moralności. W: www.opoka.org.pl, wybrane fragmenty książki (ISBN: 978-83-7580-005-0) [on-line]. Wydawnictwo Salwator, 2008. [dostęp 2016-05-18].
  39. Gazzaniga 2011 ↓.
  40. Michael S. Gazzaniga: The social brain: discovering the networks of the mind (inform. bibliograficzne)). Basic Books, 1885. ISBN 0465078508, 9780465078509.
  41. Gazzaniga 2011 ↓, s. 251–278.
  42. a b Gazzaniga 2011 ↓, s. 87–120.
  43. Konrad Fiałkowski, Tadeusz Bielicki: Homo przypadkiem sapiens. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-15632-9.
  44. Mateusz Hohol. Tajemnice neuronauki. Księga mózgu. „Polityka > Niezbędniki Inteligenta”, 2016-03-01. www.polityka.pl. 
  45. Dan Gilbert (tłum. Piotr Zalewski): The surprising science of happiness (pol. Zaskakująca nauka o szczęściu). W: Wykład na TED: Dan Gilbert, author of "Stumbling on Happiness," challenges the idea that we’ll be miserable if we don’t get what we want. Our "psychological immune system" lets us feel truly happy even when things don’t go as planned. [on-line]. www.ted.com, Sep 2006. [dostęp 2016-05-10].
  46. a b c d e f g Patricia Churchland: Mózg i moralność. W: Wykład gościnny w Copernicus Colleges [on-line]. strona Copernicus Center for Interdisciplinary Studies. [dostęp 2016-06-01].; części: Natura i wartości; Ewolucja uspołecznienia; Natura pojęć i kategorii; Jak powstaje mózg społeczny?; Oksytocyna a troska o innych; Więcej o neurobiologii uspołecznienia; Zaufanie i kooperacja: studium przypadku; Życie w grupie a kultura;
  47. a b c d Paul Zak: Zaufanie, moralność... i oksytocyna. W: TEDGlobal [on-line]. www.ted.com, lipiec 2011. [dostęp 2016-06-02].
  48. a b Brain Development: Conception to Age 3 > Neurons and synapses form the wiring of the brainNeurons and synapses form the wiring of the brain (Fig. 3. Synapse Density Over Time (Source: Corel, JL. The postnatal development of the human cerebral cortex. Cambridge, MA: Harvard University Press; 1975). W: Brain development [on-line]. April 30, 2012. [dostęp 2016-06-02].
  49. Marcin Rotkiewicz. Czy istnieje uniwersalna moralność? Samolubni altruiści (rozmowa z Patricią Churchland, neurofilozof z University of California, o hormonach szczęścia i moralności). „Polityka Cyfrowa > Nauka”, 24 czerwca 2014. 
  50. Michael Kosfeld, Heinrichs Markus, Paul J. Zak, Urs Fischbacher, Ernst Fehr. Oxytocin increases trust in humans. „Nature”, s. 673-676, 2 June 2005. DOI: 10.1038/nature03701 (ang.).  (pdf)
  51. Paul J. Zak: The Moral Molecule: The Source of Love and Prosperity. Dutton, 2012.
  52. Zak PJ[auth. W: PubMed Search results [on-line]. NCBI. [dostęp 2016-06-27].
  53. Paul J. Zak, Angela A. Stanton, Sheila Ahmadi. Oxytocin Increases Generosity in Humans. „PLoS ONE”. 2 (11), 2007. DOI: 10.1371/journal.pone.0001128 (ang.). 
  54. Gazzaniga 2011 ↓, s. 385.
  55. Gazzaniga 2011 ↓, s. 118.
  56. a b c d Matesz Hohol. Mózg, społeczeństwo i wolna wola (recenzja książki: Michael S. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli). „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce”, s. 271, 2013.12.16. 
  57. a b Gazzaniga 2011 ↓, s. 122.
  58. Szlendak Tomasz. Strach przed przemocą z perspektywy psychologii ewolucyjnej. , 2007. www.soc.umk.pl. [dostęp 2016-06-25]. {{Cytuj pismo}} Nieprawidłowe pola: "czasopismo". , w: Sojak Radosław i wsp., Szara strefa przemocy - szara strefa transformacji? Przestrzenie przymusu, ISBN: 978-83-231-2089-6, Wyd. UMK Toruń, 2007
  59. Mózg człowieka w liczbach. W: Laboratorium Psychologiczne NeuroLines [on-line]. neurolines.eu. [dostęp 2016-05-18].
  60. Jerzy Vetulani: Rewolucja w anatomii mózgu. W: Piękno neurobiologii [on-line]. vetulani.wordpress.com. [dostęp 2016-05-30].
  61. Włodzisław Duch: Problem psychofizyczny. W: Wyklady / Mozg [on-line]. www.fizyka.umk.pl. [dostęp 2016-04-27].
  62. a b Carl Schoonover: Jak zajrzeć w głąb mózgu?. W: TED2012 [on-line]. www.ted.com, luty 2012. [dostęp 2016-05-28].
  63. Michael T. Ghiselin. Darwin and Evolutionary Psychology. „Science”. 179 (4077), s. 964-968, 09 Mar 1973:. AAAS. DOI: 10.1126/science.179.4077.964. ISSN 0036-8075 (ang.). 
  64. Leda Cosmides (ang.). W: Strona internetowa University of California, UCSB, Center for Evolutionary Psychology [on-line]. www.psych.ucsb.edu. [dostęp 2016-05-29].
  65. Leda Cosmides. The logic of social exchange: Has natural selection shaped how humans reason? Studies with the Wason selection task. „Cognition”, s. 187-276, 1989 (ang.). 
  66. Jerome H. Barkow, Leda Cosmides, John Tooby. The adapted mind: evolutionary psychology and the generation of culture. , s. 181–184, 1995. Oxford University Press US. OCLC 33832963. {{Cytuj pismo}} Brakujące pola: czasopismo.
  67. a b c Bogusław Pawłowski, Dariusz Danel. Psychologia ewolucyjna - nauka o adaptacjach i ewolucyjnej inercji ludzkiego umysłu. „Kosmos. Problemy nauk biologicznych”. 58 (3-4), s. 573-583, 2009. 
  68. Helen Fisher: Anatomia miłości: Historia naturalna monogamii, cudzołóstwa i rozwodu (oryg. Anatomy of Love. The Natural History of Monogamy, Adultery, and Divorce). Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka (wyd. II Rebis), 1994. ISBN 83-7301-537-X.
  69. M.M.Lim, A.Z. Murphy, L.J. Young. Ventral striatopallidal oxytocin and vasopressin V1a receptors in the monogamous prairie vole (Microtus ochrogaster). „J Comp Neurol.”, s. 555-570, 2004 Jan 19. Wiley-Liss, Inc. (ang.). 
  70. A.K. Beery, E.A. Lacey, D.D. Francis. Oxytocin and vasopressin receptor distributions in a solitary and a social species of tuco-tuco (Ctenomys haigi and Ctenomys sociabilis). „J Comp Neurol.”, s. 1847-1859, 2008 Apr 20. DOI: 10.1002/cne.21638 (ang.). 
  71. K. Motoki, M. Sugiura, H. Takeuchi, Y. Kotozaki, S. Nakagawa, R. Yokoyama, R.Kawashima. Are Plasma Oxytocin and Vasopressin Levels Reflective of Amygdala Activation during the Processing of Negative Emotions? A Preliminary Study.. „Front Psychol.”, s. 480, 2016 Apr 8. DOI: 10.3389/fpsyg.2016.00480 (ang.). 
  72. VS Ramachandran: Neurony, które ukształtowały naszą cywilizację. W: TED (konferencja) [on-line]. www.ted.com, 2009. [dostęp 2016-05-29].
  73. Gazzaniga 2011 ↓, s. 57–63,70,139,266–270 ….
  74. Beata Grotowska: Teoria umysłu – wprowadzenie. W: Strona internetowa 'Psychologia i zaburzenia neurorozwojowe' [on-line]. www.grotowska.org.pl, 15 stycznia 2013. [dostęp 2016-05-23].
  75. Gazzaniga 2011 ↓, s. 57.
  76. Gazzaniga 2011 ↓, s. 87.
  77. Eric R. Kandel. A New Intellectual Framework for Psychiatry. „The American Journal of Psychiatry”. 155 (4), s. 457-469, April 1998. American Psychiatric Association. ISSN 0002-953X (ang.). 
  78. Gazzaniga 2011 ↓, s. 325.
  79. a b c d e Marek Kaczmarzyk: Neurony lustrzane - umysły bez granic. W: TEDxBydgoszcz [on-line]. www.youtube.com, 2015. [dostęp 2016-05-22].
  80. David Premack, G. Woodruff. Does the chimpanzee have a theory of mind?. „Behavioral and Brain Sciences”. 1 (4), s. 515–526, grudzień 1978. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/S0140525X00076512 (ang.). 
  81. Gazzaniga 2011 ↓, s. 59.
  82. Gazzaniga 2011 ↓, s. 58–59.
  83. Basics of Neuroethics (ang.). W: Strona internetowa International Neuroethics Society [on-line]. ns.memberclicks.net. [dostęp 2016-06-24].
  84. Neuroethics: Mapping the Field (ang.). W: Cerebrum [on-line]. www.dana.org, July 01, 2002. [dostęp 2016-06-24].
  85. Włodzisław Duch: Potrzeba neurofilozofii. W: Wykłady/Kognitywistyka > Neurofilozofia I [on-line]. www.fizyka.umk.pl. [dostęp 2016-04-27].
  86. Katarzyna Burda. Szósty zmysł. „Newsweek.pl”, 2011-01-22. 
  87. Edelman, Gerald: Neural Darwinism. The Theory of Neuronal Group Selection. New York: Basic Books, 1987. ISBN 0-465-04934-6.; Edelman, Gerald: The Remembered Present: A Biological Theory of Consciousness. New York: Basic Books, 1989. ISBN 0-465-06910-X.
  88. Frans de Waal: Moral behavior in animals. www.ted.com, Nov 2011. [dostęp 2016-05-07].
  89. Marc Hauser Engaged in Research Misconduct. „Harvard Magazine; Research”. 9, 2012 (ang.). 
  90. Marc Hauser - Publications. W: ResearchGate [on-line]. www.researchgate.net. [dostęp 2016-05-15].
  91. Michael Gazzaniga: The Believing Brain; How Our Brain Creates Belief: The Brain’s Left-Hemisphere Interpreter; Are Religions Just Another Belief System? (ang.). W: An excerpt from 'The Ethical Brain' [on-line]. Dana Press, 2005. s. 145-155. [dostęp 2016-05-03].
  92. Marcin Rotkiewicz: Od ewolucji do samoświadomości. Mózg w kryzysie. W: Recenzja książki Antonio Damasio „Jak umysł zyskał jaźń. Konstruowanie świadomego mózgu” [on-line]. www.polityka.pl, 20 września 2011. [dostęp 2016-05-17].
  93. Autor: Antonio Damasio. W: Wykaz książek w serwisie książkowym lubimyczytac.pl [on-line]. Lubimyczytać.pl Sp. z o.o. [dostęp 2016-04-28].
  94. a b Antonio Damasio: Tajemnica świadomości: Ciało i emocje współtworzą świadomość (oryg. The Feeling of What Happens). Poznań: Rebis, 2000. ISBN 83-7301-001-7.
  95. Antonio R. Damasio: W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg Antonio R. Damasio. Dom Wydawniczy „Rebis”, 2005. ISBN 83-7301-432-2.; „Książka W poszukiwaniu Spinozy dopełnia trylogię, której pierwszymi dwiema częściami są „Błąd Kartezjusza” i „Tajemnica świadomości”. Znany neurolog i humanista Antonio Damasio zajął się w nich wpływem uczuć i emocji na podejmowanie decyzji oraz konstrukcją jaźni; teraz przedstawia ją w perspektywie neurobiologicznej. Dowodzi, że radość i smutek stanowią fundament naszego przetrwania i dobrego samopoczucia. Źródła takiego ich traktowania znajdując w pismach siedemnastowiecznego filozofa, Damasio wyjaśnia, jak uczucia, świadomość i pamięć subtelnie oddziałują na kulturę - i odwrotnie - aby utrzymać nas przy życiu i aby... warto było żyć”.
  96. Antonio Damasio: Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg (wyd. II). Poznań: Rebis, 2013. ISBN 978 83 7510 586 5.
  97. António Damásio (tłum. Norbert Radomski): Jak umysł zyskał jaźń. Konstruowanie świadomego mózgu (inf.bibl, i opinie na ubimyczytac.pl). Rebis, 2011. ISBN 978-83-7510-282-6.
  98. Patricia Smith Churchland. W: Webpage [on-line]. Department of Philosophy, University of California, San Diego Salk Institute. [dostęp 2016-04-27].
  99. Search results: Churchland PS. W: PubMed.gov Search database [on-line]. US National Library of Medicine National Institutes of Health. [dostęp 2016-04-28].; m.in. publikacje A neurophilosophical slant on consciousness research, Self-representation in nervous systems i inne)
  100. Waisman Laboratory for Brain Imaging & Behavior (ang.). W: Strona internetowa [on-line]. centerhealthyminds.org. [dostęp 2016-05-19].
  101. Joshua D. Greene: Research: Moral Cognition (ang.). W: www.joshua-greene.net [on-line]. [dostęp 2016-05-31].
  102. Joshua D. Greene: Publications (ang.). [dostęp 2016-05-31].
  103. Joshua D. Greene (ed. M.S. Gazzaniga). The Cognitive Neuroscience of Moral Judgment and Decision Making. „Neuroscience and Society”, s. 1013-1023, 2014. MIT Press, Cambridge, MA (ang.). 
  104. Joshua D. Greene (ed. M.S. Gazzaniga). The rise of moral cognition. „Cognition”, s. 39–42, 2015 (ang.). 
  105. Joshua Greene, Joanne J. Myers (Director, Public Affairs Programs): Moral Tribes: Emotion, Reason, and the Gap Between Us and Them (ang.). W: Carnegie Council for Ethics in International Affairs; Global Ethics Forum [on-line]. www.carnegiecouncil.org. [dostęp 2016-05-31].
  106. The International Neuroethics Society > Who are we? Our mission,History (ang.). W: Strona internetowa International Neuroethics Society [on-line]. ns.memberclicks.net. [dostęp 2016-06-19].
  107. Neuroethics Seminar Series (ang.). W: Strona internetowa Harvard College [on-line]. bioethics.hms.harvard.edu. [dostęp 2016-06-19].
  108. OCN > Home (ang.). W: Strona internetowa 'The Oxford Centre for Neuroethics' [on-line]. www.neuroethics.ox.ac.uk. [dostęp 2016-06-19].
  109. OCN > Our Members (ang.). W: Strona internetowa 'The Oxford Centre for Neuroethics' [on-line]. www.neuroethics.ox.ac.uk. [dostęp 2016-06-19].
  110. Jorge Moll i współpracownicy: The self as a moral agent: linking the neural bases of social agency and moral sensitivity (ang.). W: 2007;2(3-4):336-52. doi: 10.1080/17470910701392024 i podobne artykuły w bazie NCBI. [on-line]. National Center for Biotechnology Information, PubMed. [dostęp 2016-06-20].
  111. Hasło "neuroethics" (ang.). W: Wynik wyszukiwania U.S. National Library of Medicine [on-line]. National Institutes of Health. [dostęp 2016-06-20].
  112. Hubert Bożek. Recenzje książek i noty: Bartosz Brożek i Mateusz Hohol, Umysł matematyczny, Copernicus Center Press, 2014. „Argument”. 5 (1), s. 295–303, 2015. www.argument-journal.eu. ISSN 2084–1043
  113. dr Mateusz Hohol. W: Strona internetowa Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk [on-line]. www.ifispan.pl. [dostęp 2016-05-20].
  114. Dr Mateusz Hohol, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych. W: Curriculum Vitae z wykazem publikacji i osiągnięć naukowych [on-line]. mateuszhohol.filozofiawnauce.pl. [dostęp 2016-05-17].
  115. a b Marcin Rotkiewicz. Mózg ucieleśniony Filozof i kognitywista, o tym, czy da się rozwikłać zagadkę ludzkiego umysłu ; Rozmowa z dr. Mateuszem Hoholem, laureatem Nagrody Naukowej POLITYKI 2013. „Polityka > Nauka”, 19 listopada 2013. www.polityka.pl. 
  116. Piotr Przybysz - Papers. W: Adam Mickiewicz University in Poznań > Academia [on-line]. amu.academia.edu/. [dostęp 2016-06-01].
  117. Sally L. Satel, M.D. Curriculum vitae, List of publications (ang.). W: U.S. House of Representatives. Document Repository. [on-line]. docs.house.gov. [dostęp 2016-08-10].
  118. Scott O. Lilienfeld (ang.). W: Strona internetowa Emory University [on-line]. psychology.emory.edu. [dostęp 2016-08-10].
  119. D.J. Jaffe: Brainwashed: The Seductive Appeal of Mindless Neuroscience (ang.). W: Recenzja książki [on-line]. www.huffingtonpost.com. [dostęp 2016-08-10].
  120. Raymond Tallis (ang.). W: Strona internetowa [on-line]. www.raymondtallis.com. [dostęp 2016-08-10].
  121. Jane O'Grady: Aping Mankind: Neuromania, Darwinitis and the Misrepresentation of Humanity by Raymond Tallis – review (ang.). W: Recenzja książki, zamieszczona w The Guardian; Guardian News [on-line]. www.theguardian.com, 7 sierpnia 2011. [dostęp 2016-08-10].
  122. William Uttal (ang.). W: Strona internetowa Arizona State University [on-line]. webapp4.asu.edu. [dostęp 2016-08-10].
  123. Edward M. Hubbard. A discussion and review of Uttal (2001) 'The New Phrenology'. „Cognitive Science Online”. 1, pp.22-33, 2003 (1), s. 22-33, 2003. University of California, San Diego (ang.). 
  124. Professor Maxwell Bennett (ang.). W: Strona internetowa University of Sydney (Sydney Medical School) [on-line]. sydney.edu.au. [dostęp 2016-08-10].
  125. P.M.S. Hacker, Emeritus Research Fellow (ang.). W: Strona internetowa St John's College Oxford [on-line]. info.sjc.ox.ac.uk. [dostęp 2016-08-10].
  126. Denis Noble. Recenzja książki: Hacker P. M. & Bennett M. R., Philosophical Foundations of Neuroscience, 2003. „El Hombre y la Máquina”, s. 122-124, lipiec-grudzień 2007 (hiszp.). 
  127. Anna Wierzbicka (rozmowa z NwP): Prof. dr hab. Anna Wierzbicka: moja teza jest prowokacyjna. W: Serwis internetowy Nauka w Polsce [on-line]. naukawpolsce.pap,pl, 2011-01-02. [dostęp 2016-08-10].
  128. Konwersatorium: Psychologia moralności (nadobowiązkowe). W: Skrócony opis kursu [on-line]. usosweb.uksw.edu.pl. [dostęp 2016-05-15].
  129. a b prof. dr hab. med. Jerzy Vetulani: Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 2000. W: 2001-02-01 [on-line]. www.mp.pl. [dostęp 2016-05-28].
  130. Nancy Kanwisher: Neurologiczny portret ludzkiego umysłu (oryg. A neural portrait of the human mind). W: TED2014 [on-line]. Mar 2014. [dostęp 2016-05-28].
  131. Multielectrode arrays for stimulating and recording mammalian neurons (ang.). W: www Laboratory for Neuroengineering (NeuroLab) at Georgia Tech [on-line]. neurolab.gatech.edu. [dostęp 2016-05-26].
  132. Karolina Wójciuk: Tomografia emisyjna pojedynczego fotonu w diagnostyce obrazowej. W: Laboratoria.net ISSN 2084-0551 [on-line]. 2013. [dostęp 2016-06-07].
  133. Paul J. Zak: The Moral Molecule: The Source of Love and Prosperity. Dutton, 2012. ISBN 978-0525952817.
  134. a b Michael S. Gazzaniga (przekład: Agnieszka Nowak): Kto tu rządzi - ja czy mój mózg? Neuronauka a istnienie wolnej woli (Who's in Charge?: Free Will and the Science of the Brain). Smak Słowa, Agencja Wydawnicza, 2013-10-12, s. 22, seria: Mistrzowie Psychologii. ISBN 978-83-62122-57-8. (bezpłatne fragmenty)
  135. Gazzaniga 2011 ↓, s. 291.
  136. David P. Barash; tłumaczenie: Caden O. Reless: Dylemat więźnia i inne możliwości. W: Portal Racjonalista » Nauka » Biologia » Antropologia » Nauki o zachowaniu i mózgu » Psychologia społeczna [on-line]. www.racjonalista.pl. [dostęp 2016-06-04].
  137. Barbara Chyrowicz: O sytuacjach bez wyjścia w etyce. Dylematy moralne, ich natura, rodzaje i sposoby rozstrzygania. Kraków: 2008, s. 58-59.; cyt. według Przybysz, Dziarnowska, Emocje i dylematy..., 2012, s.47
  138. Mateusz Hohol, Łukasz Kwiatek: Nasz wewnętrzny kompas moralny. W: Granice Nauki [on-line]. www.granicenauki.pl, 2015-01-29. [dostęp 2016-05-28].
  139. Mateusz Hohol: Dlaczego człowiek jest z natury dobry?. W: Granice Nauki [on-line]. www.granicenauki.pl, 2011-11-09. [dostęp 2016-05-28].
  140. Leda Cosmides & John Tooby: Evolutionary Psychology: A Primer (ang.). W: Strona internetowa UCSB Center for Evolutionary Psychology [on-line]. www.cep.ucsb.edu. [dostęp 2016-06-06].
  141. a b c d Mateusz Hohol: Psychologia ewolucyjna. W: Filozofia umysłu i kognitywistyka I, wykład 7 [on-line]. mateuszhohol.filozofiawnauce.pl, 2013/2014. [dostęp 2016-06-05].
  142. Gazzaniga 2011 ↓, s. 136–148.
  143. a b c Gazzaniga 2011 ↓, s. 137–139.
  144. Jonathan Haidt, Craig Joseph: 19. The moral mind: How five sets of inna te intuitions guide the development of many culture-specific virtues, and perhaps even modules. W: P. Carruthers, , S. Laurence, S. Stich (Eds.): The Innate Mindb. T. 3: Foundations and the Future. 2008, s. 367–391. DOI: 10.1093/acprof:oso/9780195332834.003.0019. ISBN 978-0-19-533283-4. (pdf)
  145. Gazzaniga 2011 ↓, s. 139–142.
  146. a b Gazzaniga 2011 ↓, s. 142.
  147. Gazzaniga 2011 ↓, s. 143–144.
  148. Gazzaniga 2011 ↓, s. 144–147.
  149. W innych źródłach są wyodrębniane inne „kody etyczne“, będące podstawą sądów moralnych, wśród nich np. etyka dobra powszechnego, etyka godności, etyka produktywności. … (Bogdan Wojciszke, Wiesław Baryła,Potoczne rozumienie moralności: pięć kodów etycznych i narzędzie ich pomiaru, Przegląd Psychologiczny, 2000, Tom 43, Nr 4, 395-421.
  150. Damásio 2013 ↓, s. 280–283.
  151. Michael Gazzaniga: What We Are (ang.). W: Gifford Lectures; The University of Edinburgh [on-line]. www.ed.ac.uk, Nov 17, 2015. [dostęp 2016-05-30].
  152. Michael Gazzaniga: The Social Brain (ang.). W: The fifth in a series of Gifford Lectures; The University of Edinburgh [on-line]. www.ed.ac.uk, Nov 17, 2015. [dostęp 2016-05-30].
  153. Michael Gazzaniga: The Interpreter (ang.). W: Gifford Lectures; The University of Edinburgh [on-line]. www.ed.ac.uk, Nov 17, 2015. [dostęp 2016-05-30].
  154. Michael Gazzaniga: Free Yet Determined and Constrained (ang.). W: Gifford Lectures; The University of Edinburgh [on-line]. www.ed.ac.uk, Nov 17, 2015. [dostęp 2016-05-30].
  155. Michael Gazzaniga: The Social Brain (ang.). W: Gifford Lectures; The University of Edinburgh [on-line]. www.ed.ac.uk, Nov 17, 2015. [dostęp 2016-05-30].
  156. a b c Michael Gazzaniga: We Are the Law (ang.). W: Gifford Lectures; The University of Edinburgh [on-line]. www.ed.ac.uk, Nov 17, 2015. [dostęp 2016-05-30].
  157. Gazzaniga 2011 ↓, s. 138–139.
  158. „Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?” – premiera książki Michaela S. Gazzanigi. W: Czasopismo kognitywistyczne „Via Mentis” [on-line]. viamentis.umcs.lublin.pl, 2013-10-10. [dostęp 2016-06-07].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kategoria:Emocje i motywacja Kategoria:Filozofia umysłu i kognitywistyka Kategoria:Nauki interdyscyplinarne Kategoria:Neurobiologia Kategoria:Neurofizjologia Kategoria:Neuropsychologia Kategoria:Świadomość

Na podstawie artykułu: "Wikipedystka:Joanna Kośmider/Neuroetyka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy