Wikiprojekt:Tłumaczenie artykułów/Václav Havel


Wikiprojekt:Tłumaczenie artykułów/Václav Havel w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii < Wikiprojekt:Tłumaczenie artykułów Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Václav Havel (ur. 5 października 1936 w Pradze) czeski pisarz i dramaturg, działacz antykomunistyczny. Dziewiąty i ostatni prezydent Czechosłowacji (1989–1992) i pierwszy prezydent Republiki Czeskiej (1993–2003).

W latach sześćdziesiątych pracował w teatrze Divadlo Na zábradlí (Teatr na Balustradzie), gdzie był również znany z przedstawień Zahradní slavnost (1963) a Vyrozumění (Powiadomienie, 1965). W okresie Praskiej wiosny zaangażował się w debatę polityczną, i opowiedział się za utworzeniem demokratycznego społeczeństwa. Po krwawym stłumieniu reformatorów przez państwa członkowskie Układu Warszawskiego otrzymał zakaz publikacji i stał się jednym z najbardziej znanych dysydentów i krytyków systemu komunistycznego, opowiadając się za utworzeniem demokratycznego społeczeństwa. Działał w obronie więźniów politycznych i stał się współzałożycielem i jednym z pierwszych prelegentów inicjatywy obywatelskiej dla karty praw człowieka Karta 77. To potwierdziło jego prestiż międzynarodowy, ale również spowodowało represje, których skutkiem było około pięciu lat pozbawienia wolności. Obok innych sztuk jest autorem wpływowego eseju Moc bezmocných (Siła bezsilnych, 1978).

Po wybuchu Aksamitnej rewolucji w listopadzie 1989 Václav Havel stał się jednym z założycieli antykomunistycznego Forum Obywatelskiego i jako kandydat ruchu w dniu 29 grudnia 1989 został wybrany na prezydenta Czechosłowacji. Wspierał dążenie kraju w kierunku demokracji parlamentarnej i do politycznych struktur cywilizacji zachodniej, ale nie udało mu się uniknąć rozpadu państwa czechosłowackiego w 1992 r. Od 1993 roku, przez dwie kadencje, pełnił urząd prezydenta Republiki Czeskiej, doprowadzając kraj do NATO oraz przygotowując kraj do wstąpienia do Unii Europejskiej.

Jako pisarz Vaclav Havel jest znany na całym świecie ze swoich dramatów pisanych w duchu teatru absurdu. W swoich sztukach, między innymi, zajmuje się tematyką władzy, biurokracji i języka. W esejach i listach z więzienia, oprócz analizy polityki, zajmuje się zagadnieniami filozoficznymi wolności, władzy, moralności i transcendencji. Václav Havel poświęcał się także poezji eksperymentalnej - tego typu wiersze (w tym kaligramy), pisane w latach sześćdziesiątych, zawiera zbiorek Antikódy.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość | edytuj kod

Václav Havel urodził się w Pradze w znanej praskiej rodzinie przedsiębiorców i intelektualistów: Václava M. Havla (1897–1979) i jego żony Bożeny, z domu Vavrečková (1913–1970); jego bratem jest naukowiec Ivan M. Havel. Po ukończeniu szkoły podstawowej komunistyczny reżim ze względu na pochodzenie uniemożliwił młodemu Havlowi podjęcie dalszej nauki w szkole, którą wybrał. W 1951 roku rozpoczął naukę w do liceum wieczorowym, pracując jednocześnie jako laborant chemiczny. W 1954 roku zdał maturę w gimnazjum w Pradze. Jako literat zadebutował w 1955 roku w czasopiśmie Květen. Pisywał w nim aż do roku 1969, kiedy komunistyczne władze zakazały mu publikować swoich tekstów na terenie Czechosłowacji. Do tego roku swoje teksty umieszczał też między innymi w czasopismach Divadelní noviny, Divadlo, Host do domu]], Literární noviny, Sešity pro mladou literaturu, Tvář i Zítřek.[1]

W 1955 roku z powodów ideologicznych nie dostał się na studia humanistyczne. Dlatego w l. 1955 - 57 studiował na Wydziale Ekonomii Czeskiego Uniwersytetu Technicznego w Pradze. Starał się przenieść na Wydział Telewizyjno-Filmowy Akademii Muzycznej, ale podanie zostało odrzucone. Jednocześnie nie przyjęto go z powrotem na Uniwersytet Techniczny.[2]

Po odbyciu służby wojskowej (1957–1959) Václav Havel pracował jako technik sceniczny w teatrze ABC, a od roku 1960 w teatrze Na Zábradli (Na Balustradzie). W roku 1959 napisał swój pierwszy dramat - jednoaktówkę pod tytułem Rodinný večer (Rodzinny wieczór). 3. grudnia 1963 teatr Na zábradlí wystawił jego drugą sztukę, Zahradní slavnost (Garden-party). W latach 60 pracował jednocześnie jako asystent reżysera Alfréda Radoka w Praskim Teatrze Miejskim. Zaocznie studiował na Wydziale Teatralnym Akademii Muzycznej w Pradze, który ukończył w roku 1966. Wówczas został dramaturgiem teatru Na zábradlí.[3]

9 czerwca 1964 ożenił się z Olgą Šplíchalovą. W 1965 roku został członkiem kolegium redakcyjnego miesięcznika literackiego Tvář, a w teatrze Na Zábradlí wystawił sztukę Vyrozumění (Powiadomienie). W 1966 wydał drukiem swoją pierwszą książkę Protokoly, która oprócz dramatów Garden-party i Powiadomienie zawierała zbiorek typogramów i dwa eseje.[4]

Praska Wiosna | edytuj kod

Szczerze mówiąc, obecna chwila jest najmniej odpowiednia do tego, aby mydlić oczy: jedyne, co możemy, to wyciągnąć z tego, co się stało, wszystkie sensowne wnioski, pozbyć się wszystkich złudzeń i jednoznacznie określić, czego właściwie chcemy i co w tym celu musimy zrobić; nie dawać przy tym do zrozumienia, że to, co robimy, jest czymś więcej, niż tym, czym jest w rzeczywistości, ale tym bardziej starać się to robić codziennie, nieprzerwanie i z pełną świadomością wszelkiego ryzyka; a przede wszystkim nie dawać omamić się pętającymi nas pochlebstwami o naszej narodowej mądrości, inteligencji, kulturze, o pięknie naszych przebrzmiałych czynów i o tym, że ciąży nad nami jakieś fatalne przeznaczenie.

Z eseju Český úděl? (Czeskie przeznaczenie?), Tvář 1969

W okresie praskiej wiosny Václav Havel stał się jedną z najbardziej znanych postaci liberalnego i niekomunistycznego skrzydła ruchu domagającego się reform. Zwrócił uwagę na siebie już w przeddzień Praskiej Wiosny, kiedy w czerwcu 1967 r., na IV Kongresie Pisarzy Czechosłowacji skrytykował ówczesną cenzurę prasową, po czym na polecenie Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji (ÚV KSČ) został usunięty z list kandydatów do władz Związku Pisarzy Czechosłowackich wraz z Ivanem Klímą, Pavlem Kohoutem i Ludvíkiem Vaculíkiem.[5]

W marcu 1968 r., Vaclav Havel podpisał się pod listem otwartym stu pięćdziesięciu pisarzy i pracowników kultury, skierowanym do Komitetu Centralnego KPCz. W kwietniu tego samego roku został przewodniczącym Koła Pisarzy Niezależnych, a w czasopiśmie Literární listy opublikował tekst, w którym domagał się zakończenia monopolu władzy partii komunistycznej i wprowadzenia pluralizmu politycznego.[6] W tym samym miesiącu w teatrze Na Zábradlí została wystawiona jego sztuka Ztížená možnost soustředění (Puzuk, czyli Uporczywa niemożność koncentracji).

Jesienią 1968 r., Havel został członkiem Komitetu Centralnego Związku Pisarzy Czechosłowacji, gdzie pozostał aż do rozpadu Związku w 1970.[7] Związek, któremu przewodniczył Jaroslav Seifert, jeszcze w czerwcu 1969 na swoim zjeździe protestował przeciw polityce okupacji i cenzurze, jednak wkrótce protest ten został stłumiony, a czołowi przedstawiciele Związku stracili możliwość publikowania. W lutym 1969 Václav Havel wszedł w polemikę prasową na łamach czasopisma Tvář z artykułem Milana Kundery Český úděl (Czeskie przeznaczenie) z grudnia zeszłego roku. Sprzeciwiając się Kunderze, powołującemu się na minione bohaterstwo narodowe, przedstawił program aktywnego, nastawionego na przyszłość, ciągłego boju o trwałe ludzkie i kulturowe wartości.[8]

Dysydent | edytuj kod

Po stłumieniu Praskiej Wiosny Vaclav Havel musiał opuścić teatr, a jego sztuki przestały być w Czechosłowacji wystawiane. W tym czasie jednak był znanym autorem i za granicą - już w 1968 r. otrzymał Austriacką Nagrodę Państwową w dziedzinie literatury europejskiej, a w Nowym Jorku dwukrotnie otrzymał nagrodę Obie Award - za przedstawienia Powiadomienie (1969) i Puzuk, czyli Uporczywa niemożność koncentracji (1970).[9] W najbliższych dwudziestu latach tzw. normalizacji zapewniło mu to pewną finansową niezależność, a także wsparcie światowej opinii publicznej, gdy był więziony przez reżim komunistyczny.

W pierwszą rocznicę wkroczenia wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji, 21 sierpnia 1969 roku Havel wysłał petycję pod tytułem Dziesięć punktów, ostro sprzeciwiającą się okupacji oraz jej politycznym i kulturalnym następstwom. Wraz z pozostałymi sygnatariuszami listu był przesłuchiwany przez policję i oskarżony o "obalanie Republiki" (§ 98 kodeksu karnego CSRS). Jeszcze pod koniec roku 1969 udało się jednak wydać opracowany przez Havla zbiór prac osiemnastu autorów Podoby 2.[10]

W 1972 r., Vaclav Havel podpisał następną petycję przygotowaną przez pisarzy, domagającą się uwolnienia więźniów politycznych. W roku 1974 przez dziewięć miesięcy pracował jako robotnik w Browarze Trutnov. W następnym roku stworzył podziemną serię wydawniczą, w której na maszynopisach publikował literaturę niezależną - Edice Expedice - i opublikował list otwarty do prezydenta Gustáva Husáka, w którym skrytykował stan "normalizacji" społeczeństwa, opanowanego przez strach, pozbawionego wolności i autorefleksji.[11] W listopadzie 1975 roku odbyła się premiera jego Opery żebraczej, którą bez podawania nazwiska autora wystawił teatr amatorski Andreja Kroby.[12]

Karta 77 jest wolną, nieformalną i otwartą społecznością, grupującą ludzi różnych przekonań, różnej wiary i profesji, którzy mają w sobie wolę zarówno wspólnie, jak i samodzielnie troszczyć się o przestrzeganie praw człowieka i obywatela w naszej Ojczyźnie i na świecie.

Z ogłoszenia Karty 77, 1 stycznia 1977

W 1976 roku reżim komunistyczny zaczął prześladować niezależnych muzyków rockowych. Czterech nonkonformistycznych artystów z grupy The Plastic People of the Universe zostało aresztowanych, a Václav Havel i Jiřím Němcem wraz z kilkoma innymi działaczami stanęli w ich obronie. Poparcie światowej opinii publicznej oraz krajowych dysydentów doprowadziło do zawiązania inicjatywy Karta 77, mającej na celu obronę podstawowych praw człowieka. Pierwszy komunikat Karty pojawił się 1 stycznia 1977 roku, a jej pierwszymi rzecznikami zostali Vaclav Havel, Jan Patočka i Jiří Hájek. W konsekwencji okres od stycznia do maja 1977 Havel spędził w aresztach śledczych, a w październiku został skazany warunkowo za działanie za granicą na szkodę interesów państwa na 14 miesięcy więzienia. Od stycznia do marca 1978 roku przebywał w areszcie.[13]

W kwietniu 1978 Václav Havel został współzałożycielem Komitetu Obrony Niesprawiedliwie Prześladowanych (VONS),który monitorował przypadki represji więźniów politycznych i opowiadał się za ich uwolnieniem. W tym samym roku opublikował esej Moc bezmocných (Siła bezsilnych) - analizę funkcjonowania reżimu komunistycznego wraz z programem pokojowego oporu. W maju 1979 r., Havel został wraz z innymi członkami VONS aresztowany i spędził kolejne pięć miesięcy w areszcie. Stamtąd zaczął pisać listy do swojej żony, które stały się podstawą książki Dopisy Olze (Listy do Olgi), wydanej w 1983 r. W październiku 1979 roku wraz z grupą dysydentów został skazany warunkowo na cztery i pół roku więzienia za rzekome podburzanie. W więzieniu był do lutego 1983, kiedy odbywanie kary zostało zawieszone z powodów zdrowotnych, następnie przebywał w areszcie domowym.[14] Na skutek około pięciu lat pobytu w więzieniach komunistycznych stan jego zdrowia trwale się pogorszył, ale na fali solidarności wzrósł jego prestiż w kraju i za granicą.

W dobie "normalizacji" Vaclav Havel nadal pisał sztuki, ale większość mogła być wystawiana tylko w krajach zachodnich. Wśród jego dzieł scenicznych były m in Horský hotel (Górski hotel, 1976), Largo desolato (1984) i Pokoušení (Kuszenie, 1985). Nadal aktywnie wspierał wydawnictwo podziemne; w roku 1987 brał udział w narodzinach podziemnych Lidových novin, stając się ich częstym publicystą i członkiem kolegium redakcyjnego.[15]

W roku 1988 Havel został członkiem Komitetu Helsińskiego w Czechosłowacji, który pilnował przestrzegania praw człowieka, a w grudniu tego roku wziął udział w pierwszej legalnej manifestacji opozycji, która odbyła się z okazji Międzynarodowego Dnia Praw Człowieka na praskim Placu Škroupa (Škroupovo náměstí). 16 stycznia 1989 roku aresztowano go za udział w demonstracji rozpoczynającej tzw. Tydzień Palacha - serię demonstracji z okazji rocznicy samospalenia Jana Palacha, studenta, który 16 stycznia 1969 roku w ten sposób zaprotestował przeciw inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację - a w lutym skazano go na dziewięć miesięcy więzienia. Po odwołaniu karę zmniejszono do ośmiu miesięcy, ale warunkowo zwolniono Havla już w maju. W czerwcu 1989 był jednym z autorów petycji Několik vět (Kilka słów). We wrześniu apelował z ramienia Karty 77 na rzecz uwięzionego Alexandra Vondry. Ponownie aresztowano go w październiku, ale wkrótce wypuszczono.[16]

Aksamitna Rewolucja | edytuj kod

 Osobny artykuł: Aksamitna rewolucja.

17 listopada 1989 demonstracje studenckie zapoczątkowały wydarzenia, które przeszły do historii pod nazwą aksamitnej rewolucji, która zakończyła rządy trwającego cztery dekady reżimu komunistycznego. 19 listopada Václav Havel powołał do życia Forum Obywatelskie (OF), które skupiało cztery główne siły antykomunistyczne. 21 listopada z balkonu wydawnictwa Melantrich przemówił do demonstrantów zgromadzonych na Placu Wacława. Po tygodniowych demonstracjach komunistyczne władze ugięły się pod presją i pozwoliły na wystąpienie Havla w czeskiej telewizji.

Gdy upadł rząd Ladislava Adamca, a prezydent Gustáv Husák złożył urząd, trzeba było wybrać nowego prezydenta. Według Havla w grę wchodziła kandydatura Alexandra Dubčeka. 8 grudnia Forum Obywatelskie definitywnie jednak postawiło na kandydaturę Havla,[17] a Dubčekowi przypadła kandydatura na stanowisko przewodniczącego Zgromadzenia Federalnego. Za Havlem głosowało 37 członków rozszerzonego sztabu kryzysowego, sześciu się wstrzymało. Kandydatura Havla została przedstawiona dwa dni później opinii publicznej, a Forum rozpoczęło intensywną kampanię pod hasłem "Havel na Hradczany". Łącząc nacisk ulicy z negocjacjami, w których szczególną rolę odgrywał Marián Čalfa, udało się do swego dawnego nieprzyjaciela przekonać również komunistów, wobec czego 29 grudnia 1989 roku w sali władysławowskiej Zamku na Hradczanach Havel został jednogłośnie wybrany głową państwa czechosłowackiego.[18] W ten sposób po 41 latach na Hradczanach zasiadł niekomunistyczny prezydent. To symboliczne zwycięstwo opozycji zakończyło też czas wielkich demonstracji, odwołano strajki i gotowość strajkową, a społeczeństwo zaczęło wracać do normalnego życia.

Prezydent Czechosłowacji | edytuj kod

Drodzy obywatele, przez czterdzieści lat w ten dzień słyszeliście z ust moich poprzedników na wszystkie sposoby powtarzane: jak nasza ziemia rozkwita, ile kolejnych milionów ton stali wytopiono, jacy jesteśmy wszyscy szczęśliwi, jak ufamy władzy i jakie piękne perspektywy otwierają się przed nami. Zakładam, że nie wybraliście mnie na ten urząd po to, abym i ja was okłamywał. Nasza ziemia nie kwitnie. Wielki twórczy potencjał naszego narodu jest nie wykorzystany.

Prezydencka mowa noworoczna z 1 stycznia 1990, Radio Praha, Prezident Havel natočil třináctý a poslední novoroční projev, wyemitowane 2002-12-30, dostęp sprawdzono 2009-09-24

W pierwszej kadencji, która trwała sześć miesięcy, aż do pierwszych wolnych wyborów, Václav Havel był u szczytu swej potęgi. Komunistyczna Partia Czechosłowacji była w głębokiej defensywie, a nowa, demokratyczna scena polityczna jeszcze się nie określiła. Niektóre decyzje Havla z tego okresu są do dziś kontrowersyjne, na przykład amnestia nadzwyczajna, po której nastąpił bunt w więzieniu Leopoldov na Słowacji.[19] Václav Havel nigdy nie popierał pomysłu radykalnego rozprawienia się ze sługusami komunistycznego reżimu.[20] Osiągnął jednak swój najważniejszy cel - przygotowanie wolnych wyborów i budowę podstawy społeczeństwa demokratycznego. Wieloma wypowiedziami i aktami symbolicznymi dodawał obywatelom pewności siebie, a jednocześnie nie ukrywał, że sytuacja jest trudna. Oznaką tego stało się jego pierwsze noworoczne orędzie z 1 stycznia 1990 roku.

Václav Havel, ks. Karol, i Klaus Schwab na Światowym Forum Ekonomicznym w Davos, 1992

Po raz drugi Havel został wybrany prezydentem 5 czerwca 1990 roku, już przez Zgromadzenie Federalne wyłonione w wolnych wyborach. Przeważali w nim posłowie Forum Demokratycznego i słowackiego ruchu Społeczeństwo Przeciwko Przemocy (VPN, Verejnost proti násiliu).[21] Na scenie politycznej pojawiły się nowe, silne osobistości, konkurujące z Havlem i jego zwolennikami. Byli to przede wszystkim Václav Klaus w Czechach i Vladimír Mečiar na Słowacji. Przyczynili się oni do formowania nowego systemu partyjnego i zyskali masowe poparcie. Tzw. wojna o myślnik dobitnie ukazała szybko rosnące napięcie między obiema republikami. Było ono jeszcze wzmacniane przez odmienną orientację polityczną posłów czeskich i słowackich, jak też sztywność ram federacji, która po odsunięciu komunistów od władzy nie dała rady się dostosować i sprawnie działać. Václav Havel jednoznacznie poparł zachowanie statusu państwa w formie federacji. Parlament wybrany w r. 1992 był pomyślany jako tymczasowy; w wyborach w r. 1992 w Czechach zwyciężyła prawicowa Obywatelska Partia Demokratyczna V. Klausa (Občanská demokratická strana, ODS), zaś na Słowacji - nacjonalistyczna Partia Ludowa - Ruch na rzecz Demokratycznej Słowacji V. Mečiara (Ľudová strana – Hnutie za demokratické Slovensko, ĽS-HZDS). Przepadły zatem takie partie bliskie Havlowi, jak Ruch Obywatelski (Občanské hnutí). Prezydent nie został przez Zgromadzenie wybrany na dalszą kadencję, zatem złożył mandat trzy miesiące przed jego wygaśnięciem - 20 czerwca 1992 roku. Było jasne, że koniec Czechosłowacji jest bliski.[22]

Jednak mimo tej wewnętrznej porażki udało się Havlowi wprowadzić Czechosłowację do polityki międzynarodowej - do orbity wpływów cywilizacji Zachodu. Szczególne związki z Zachodem widoczne są także przez pryzmat gości, jacy składali wizyty w tym kraju: już w r. 1990 przyjechał papież Jan Paweł II i prezydent USA George Bush. Jeszcze bardziej znaczące było wydostanie się ze strefy wpływów ZSRR, symbolizowane wycofaniem się radzieckich wojsk i zanikiem politycznych struktur Bloku Wschodniego. Państwo pod prezydenturą Havla rozpoczęło starania o członkostwo w organizacjach zachodnich i brało udział w tworzeniu nowych struktur regionalnych, począwszy od Grupy Wyszehradzkiej.

Prezydent Czech | edytuj kod

Václav Havel i prezes Międzynarodowego Funduszu Walutowego Horst Köhler (przyszły prez. Niemiec) na Praskim zamku, 2000 r.

Po uzyskaniu niepodległości przez Czechy Václav Havel został pierwszym prezydentem i pozostał na tym stanowisku przez dwie kadencje, czyli przez maksymalny okres przewidziany przez konstytucję. Pierwszą kadencję rozpoczął 26 stycznia 1993, a drugą 20 styczia 1998. Swoją funkcję sprawował do 2 stycznia 2003. Jego następcą został Václav Klaus.

Za jego prezydentury Republika Czeska została w 1999 r. członkiem NATO oraz zakończyła proces akcesji do Unii Europejskiej, której członkiem została 1 maja 2004. W ten sposób spełniło się hasło aksamitnej rewolucji "Powrót do Europy": Republika Czeska zintegrowała się z najważniejszymi zachodnimi strukturami politycznymi. Dzięki swojemu prestiżowi Vaclav Havel mógł oddziaływać na zachodnią opinię publiczną i elity polityczne na korzyść Republiki Czeskiej i innych krajów Europy Środkowej. Szczególną uwagę poświęcono stosunkom czesko-niemieckim, popsutym po II wojnie światowej. Deklaracja Czesko-Niemiecka z 1997 r., w której obie strony wzajemnie przeprosiły się za wyrządzone krzywdy i zadeklarowały wierność wartościom demokratycznym, była punktem zwrotnym polityki zagranicznej. Jako sprzymierzeniec USA Václav Havel popierał politykę Waszyngtonu i NATO, a w tym bombardowanía Jugoslawii w 1999 i inwazję na Afganistan w 2001 roku.

W polityce wewnętrznej Vaclav Havel opierał się na mniejszych partiach centrowych, co miało często odbicie w napięciach między nim a prawicą ( ODS, SPR-RSC). W czasie wewnętrznego kryzysu politycznego w 1997 r., którego skutkiem był podział w ODS, Havel wsparł skrzydło anyklausowskie, z którego powstała Unii Wolności - Unii Demokratycznej. Rząd Josefa Tošovského powstał bez udziału Václava Klausa. Rozbieżności między prezydentem a przewodniczącym ODS były widoczne aż do końca kadencji Havla.

Opinia publiczna od poł. l. 90-tych żywo interesowała się też życiem prywatnym Havla: śmiercią żony Olgi 27. stycznia 1996; chorobami, które nieraz zagrażały życiu prezydenta; nowe małżeństwo - z aktorką Dagmar Veškrnovą 4. stycznia 1997; spory ze szwagierką Dagmar (żona brata prezydenta - Ivana) o Pałac Lucerna w Pradze[23] i Barrandovské terasy.[24] Te ostatnie to odrestaurowany kompleks budynków wg projektu ojca V. Havla, stanowiący rodzinne dziedzictwo, którego część Václav Havel sprzedał spółce Chemapol Group, upadłej w podejrzanych okolicznościach.[25][26]

Vaclav Havel przy wsparciu obu swych żon poświęcił się działalności charytatywnej. Fundacja Vize 97, na działalność której wydał 50 milionów koron,[27] zajmuje się głównie sprawami socjalnymi, zdrowotnymi, edukacji i kultury. Fundacja Forum 2000 od roku 1997 organizuje w Pradze co roku spotkania znanych osobistości z całego świata.

Václav Havel 9 czerwca 2006 w kawiarni Slavia w Pradze na podczas akcji Café d'Europe

Po prezydenturze | edytuj kod

Po złożeniu urzędu Vaclav Havel stale udziela się w polityce, popiera Partię Zielonych.[28] Po długiej przerwie znów napisał dramat: Odcházení (Odejścia) (premiera 2008), inspirowany własnymi doświadczeniami z polityki. Wzorem prezydentów amerykańskich założył Bibliotekę Havla, która z myślą o opinii publicznej i badaczach gromadzi materiały związane z twórczością i działalnością polityczną Havla.

Ocena | edytuj kod

Vaclav Havel został uhonorowany wyróżnienieniami w wielu krajach na świecie, licznymi nagrodami za twórczość artystyczną i postawę obywatelską oraz wieloma doktoratami honoris causa.[29] W 2003 r na specjalnym posiedzeniu Senatu i Izby Deputowanych został odznaczony Orderem T. G. Masaryka i Orderem Białego Lwa I klasy; Senat na swoim posiedzeniu uchwalił też ustawę, brzmiącą: Václav Havel zasłużył się dla państwa - wzorem tzw. Lex Masaryk z 1930 r., czyli podobnie brzmiącej ustawy o zasługach T. Masaryka dla kraju.[30] [31]

Praca | edytuj kod

Twórczość literacka V. Havla obejmuje trzy gatunki. Z l. 60-tych pochodzi poezja, w tym kaligramy, zebrana w zbiorku Antikody. Ale do światowej literatury Havel dostał się głównie dzięki dramatom: pierwszą znaną sztukę teatralną (Zahradní slavnost - Garden-party) stworzył w r. 1963, ostatnią (Odcházení - Odejścia) napisał w 2007. Przez całe życie twórcze Havel poświęcał się eseistyce, często związanej z polityką. Na uwagę zasługuje też jego twórczość epistolarna, krytyka teatralna i literacka, przemówienia i inne formy okazjonalne.

Wiersze | edytuj kod

Kaligramy ze zbiorku Antikody formalnie nawiązują do poezji eksperymentalnej l. 60-tych - z czeskich autorów można wymienić Jiřího Kolářa, jemu też zbiorek jest dedykowany. Od większości twórców z tego nurtu Havel odróżnia się tym, że jego eksperyment nie jest protestem tylko przeciw konwencjom poezji, ale także "protestem krytycznym społecznie i w dużym stopniu jakąś próbą wyrażenia absurdalności ówczesnych stosunków politycznych"[32]

Niektóre wiersze tomiku są raczej obrazami ułożonymi z liter uzyskanych z maszyny do pisania - to są właśnie kaligramy. Przeważnie autor pracuje ze słownictwem, które za pomocą środków graficznych i gramatycznych prowadzi do nieoczekiwanych powiązań. Udaje się mu m.in. w ten sposób demaskować kłamstwa zawarte w politycznych frazesach, np. w wierszu Vzor lid (Wzór [odmiany słowa] lud) wytyka nadużycie nacjonalistycznej frazeologii:[33]

 NÁŠ LID nedopustí, aby vymoženosti NASZ LUD nie dopuści, aby wygody NAŠEHO LIDU byly odňaty NASZEGO LUDU były odebrane NAŠEMU LIDU a aby kdokoli klamal NASZEMU LUDOWI i aby ktokolwiek okłamywał NÁŠ LID voláním: NASZ LUD wołaniem: NÁŠ LIDE! NASZ LUDU! O NAŠEM LIDU ať rozhodují ti, kteří jdou O NASZYM LUDZIE niech decydują ci, którzy idą S NAŠÍM LIDEM ! Z NASZYM LUDEM ! 

Sztuki teatralne | edytuj kod

Na sztuki Havla wpływała przede wszystkim tradycja teatru absurdu; nawiasem mówiąc, [[Samuel Beckett], jeden z twórców tego nurtu, właśnie uwięzionemu Havlowi dedykował w 1982 r. sztukę Katastrofa. Nie było to jednak jedyne źródło inspiracji: na przykład sam Havel odwołuje się w sztuce Odcházení (2007) do motywu z Wiśniowego sadu Czechowa.

PERINA: Oczywiście. Poniedziałek w języku Chorukor brzmi ilopagar, wtorek - ilopagor, środa - ilopagur, czwartek - ilopagir, piątek - ilopageur, sobota - ilopagoor. Jak myślicie - jak będzie w języku Chorukor niedziela? No? (Jako jedyny zgłasza się Kalous) Tak Kalous!
KALOUS: (wstaje) Ilopagor. (siada)
PERINA: Bardzo dobrze, Kalous! Pierwszorzędnie! Czy to nie łatwe?

Memorandum, akt 11

Już w pierwszej wielkiej sztuce Havla, Garden-party (1963), zawarty jest kluczowy motyw twórczości Havla - problem władzy, biurokracji i języka. Jej bohater, Hugo Ploudek, po wstąpieniu do absurdalnej biurokratycznej organizacji i przyjęciu jej języka traci swą własną osobowość.[34]

W sztuce Powiadomienie (1965) główny temat to wyobcowanie języka. Sztuczne języki ptydepe i chorukor, które mają określić i ułatwić komunikację między biurokratami, w rezultacie okazują się niepokonaną barierą. Arogancję biurokratów i niszczenie naturalnego świata ludzi krytykuje np. sztuka Asanace (Rewaloryzacja, 1987).

Niektóre dramaty Havla zawierają silny wątek autobiograficzny. Trzy sztuki: Audience (Audiencja) i Vernisáž (obie z 1975r.) oraz Protest (1978), które są chyba najprzystępniejsze z całego dorobku Havla,[35] mają wspólnego bohatera - dysydenta Ferdinanda Vaňka, który pracuje w browarze, podobnie jak w tamtym okresie sam Havel. Ferdinand Vaněk gra przy tym rolę "raczej zasady dramatycznej, niż bohatera":[36] sam mówi i robi niewiele, a akcja skupia się raczej wokół tego, jak na podejście Vaňka do życia reagują inni, którzy w ten sposób mogą demonstrować swoje tchórzostwo, asekuranctwo i karierowiczostwo. Largo desolato (1984) to studium strachu prześladowanego dysydenckiego pisarza o swoją osobowość. Główny bohater Odejść (2007), które Havel napisał już po zakończeniu prezydentury, ciężko przeżywa okres po utracie stanowiska politycznego, a sztuka dotyczy problemu korupcji i presji ulicy.

Eseje, krytyka, listy i przemówienia | edytuj kod

Václav Havel zaczął pisać krytyczne i refleksyjne teksty literackie i teatralne już na początku lat sześćdziesiątych. Jego przemówienia i eseje stały się znane w okresie Praskiej Wiosny. Najbardziej znana część jego twórczości eseistycznej i epistolarnej powstała w okresie "normalizacji": Dopis Gustávu Husákovi (List do Gustáva Husáka, 1975), Moc bezmocných (Siła bezsilnych, 1978), Dopisy Olze (Listy do Olgi, 1983), Slovo o slovu (Słowo o słowie, 1989) i wiele innych. Pisania esejów nie porzucił też w czasach prezydentury, czego przykładem jest Letní přemítání (Letnie przemyślenia, 1991).

I mimo tego, że Havel nie chce być filozofem, a jego wykład nie idzie rygorystycznymi torami, dotyka w swoich tekstach zasadniczych wątków filozoficznych, jak wolność, władza, moralność czy transcendencja. Nawiązuje do czeskich myślicieli - jak Tomáš Masaryk, Josef Šafařík, a zwłaszcza Jan Patočka, od którego przejmuje elementy tradycji filozofii fenomenologicznej (Edmund Husserl, Martin Heidegger i inni).[37]

Literatura | edytuj kod

Publikacje własne | edytuj kod

Dramatická tvorba | edytuj kod

Sztuki teatralne | edytuj kod

  • 1958 Život před sebou (Życie przed sobą, napisane z Karolem Bryndą)
  • 1960 Rodinný večer (Rodzinny wieczór)
  • 1961 Autostop (napisane z Ivanem Vyskočilem)
  • 1962 Nejlepší rocky paní Hermanové (Najlepsze rocki pani Herman, napisane z Milošem Macourkiem)
  • 1963 Vyšinutá hrdlička (Zwariowana synogarlica, napisane z Radimem Vašinką)
  • 1963 Zahradní slavnost (Festyn, Garden party) - głównym bohaterem jest Hugo Pludek, który chce każdy system doprowadzić do doskonałości i całkowicie się z nim zjednoczyć, przez co traci własną osobowość
  • 1965 Vyrozumění (Powiadomienie, wyd. pol. "Dialog" październik 1966) - koncepcja sztuki opiera się na konfrontacji sztuczności i naturalnośći. Świat sztuczny jest zbudowany na sztucznym języku ptydepe, który ma zapewnić szczęście poprzez wyeliminowanie emocji, niedoskonałości, wieloznaczności, itp.
  • 1968 Ztížená možnost soustředění (Puzuk, czyli Uporczywa niemożność koncentracji, prem. pol. Stary Teatr 1968, wyd. pol. "Literatura na świecie" 1989, nr 8-9)
  • 1968 Anděl strážný (Anioł stróż - słuchowisko radiowe, druk "Scena" 1990, nr 1-3)
  • 1968 Motýl na anténě (Motyl na antenie - sztuka telewizyjna, prem. Teatr Telewizji 1968)
  • 1971 Spiklenci (Spiskowcy, wyd. pol. 1984 - podziemne)
  • 1971 Žebrácká opera (Opera żebracza, prem. pol. 1990)
  • 1975 Audience (Audiencja, wyd. pol. 1981 – podziemne, prem. pol. 1981)
  • 1975 Vernisáž (Wernisaż, wyd. pol. 1981 – podziemne, prem. pol. 1981)
  • 1976 Horský hotel (Górski hotel, wyd. pol. 1984 - podziemne, prem. pol. Teatr Telewizji 1996)
  • 1978 Protest (Protest, wyd. pol. 1981 – podziemne, prem. pol. 1981)
  • 1983 Chyba (Błąd, druk pol. Jego brocha - "Zeszyty literackie" 1984, nr 6)
  • 1984 Largo desolato (wyd. pol. 1987 – podziemne, prem. pol. Teatr Powszechny Warszawa 1989)
  • 1985 Pokoušení (Kuszenie, wyd. pol. 1987 – podziemne, prem. pol. Teatr im. Słowackiego 1990)
  • 1987 Asanace (Rewaloryzacja, wyd. pol. 1989)
  • 1988 Zítra to spustíme (Jutro zaczynamy)
  • 2007 Odcházení (Odejścia, wyd. pol. "Dialog" czerwiec 2008, prem. pol. T. Ateneum w Warszawie 2008)

Ważniejsze eseje | edytuj kod

  • 1975 Dopis Gustávu Husákovi (List do Gustava Husáka)
  • 1978 Moc bezmocných (Siła bezsilnych, wyd. pol. 1984 – podziemne)
  • 1984 Politika a svědomí (Polityka i sumiennie)
  • 1985 Anatomie jedné zdrženlivosti
  • 1986 Děkovná řeč za Erasmovu cenu (Przemówienie w podziękowaniu za Nagrodę Erazma)
  • 1986 O smyslu Charty 77 (O sensie Karty 77)
  • 1987 Příběh a totalita
  • 1989 Slovo o slovu (Słowo o słowie)

Wydania książkowe | edytuj kod

  • 1964 Antikódy
  • 1966 Protokoly
  • 1983 Dopisy Olze (Listy do Olgi, wyd. pol. 1993)
  • 1984 Spiskowcy i inne utwory dramatyczne, wyd. pol
  • 1986 Dálkový výslech (Zaoczne przesłuchanie, wyd. pol. podziemne 1989)
  • 1988 Thriller i inne eseje, wyd. pol. podziemne
  • 1989 Do různých stran (Do różnych krajów)
  • 1990 Projevy (Przemówienia)
  • 1991 Teatr, wyd. pol.
  • 1991 Letní přemítání (Letnie przemyślenia)
  • 2006 Prosim stručně ("Tylko krótko, proszę", wyd. pol. 2007)

Biografie | edytuj kod

  • John Keane: Václav Havel – Politická tragédie v šesti dějstvích, Volvox Globator, Praha 1999 (ukázky: [1], [2]; recenze Kierana Williamse [3])
  • Eda Kriseová: Václav Havel : životopis, Brno : Atlantis, 1991, ​ISBN 80-7108-024-1
  • Martin C. Putna: Spiritualita Václava Havla. České a americké kontexty. Sešity Knihovny V. H., 2009

Linki zewnętrzne | edytuj kod


Przypisy | edytuj kod

  1. Vilém Prečan: Chronologický přehled hlavních údajů o životě, literárním díle, kulturní a společenské aktivitě Václava Havla (1936–srpen 1989), in: Václav Havel: Do různých stran. Praha: Lidové Noviny, 1990. ISBN 80-7106-000-3. Dalej jako: Prečan (1990)
  2. Prečan (1990), s. 491
  3. Prečan (1990), s. 491
  4. Prečan (1990), s. 492
  5. Prečan (1990), s. 492
  6. Prečan (1990), s. 492
  7. Prečan (1990), s. 493
  8. Václav Havel: Český úděl?
  9. Prečan (1990), s. 493n
  10. Prečan (1990), s. 494
  11. Václav Havel: Dopis Gustávu Husákovi
  12. Prečan (1990), s. 495
  13. Prečan (1990), s. 496
  14. Prečan (1990), s. 502
  15. Prečan (1990), s. 510
  16. Vilém Prečan, Životopis Václava Havla
  17. Listopadové události v datech. spolecnost89.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: "data udostępnienia".
  18. Jiří Suk: Labyrintem revoluce - Aktéři, zápletky a křižovatky jedné politické krize (Od listopadu 1989 do června 1990). Český Těšín: 2003, s. 22. ISBN 80-7260-099-0.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: "wydawnictwo".
  19. Miloslav Jedlička: Věznice Leopoldov - Slovensko (kriminalistika.eu)
  20. Ondřej Šťastný: 1977: pusťte mě, stáhnu se 1979: vězněte mě, neuhnu (1977: puśćcie mnie, wycofam się, 1979: więźcie mnie, a i tak się nie ugnę). MF Dnes, 3 października 2009, s. A3
  21. Prečan 1990
  22. Prečan 1990
  23. radio.cz
  24. Kristýna Čechová, Barrandovské terasy, Reflex 07/2000
  25. Paul Berman, "The Poet of Democracy and His Burdens", The New York Times Magazine 11 May 1997 (original inc. cover photo), as rpt. in English translation at Newyorske listy (New York Herald). Retrieved 29 April 2007.
  26. Konkursní noviny, "Tahanice o Lucernu pokračují", vydání č. 3 ze dne 7.2.2007
  27. Český rozhlas, zprávy Radia Praha 19. 7. 1998
  28. „Jinými slovy: volme zelené!“ (Innymi słowy, wybieram zielone) (list Václava Havla do Partii Zielonych z 6 września 2009, cytovany na http://www.vaclavhavel-knihovna.org/cs/, dostęp 3. 10. 2009)
  29. Knihovna Václava Havla
  30. Usnesení Senátu č. 80 ze 4. schůze dne 3. dubna 2003
  31. Usnesení Poslanecké sněmovny č. 490 ze 16. schůze dne 21. května 2003
  32. Josef Hiršal: Antikódy aneb angažovaná artikulace absurdity. In: Václav Havel: Antikódy. Odeon, Praha 1993, ​ISBN 80-207-0442-6​, s. 6
  33. Václav Havel: Antikódy. Odeon, Praha 1993, ​ISBN 80-207-0442-6​, s. 36
  34. David Peimer. Havel cizíma očima (Havel oczyma innych). „Reflex”, s. 61, czerwiec 2008. {{Cytuj pismo}} Nieznane pola: "rocznik" oraz "dzień".
  35. James F. Pontuso. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, Lanham, 2004, ​ISBN 0-7425-2255-5​, s. 76 (po angielsku, dalej jako Pontuso
  36. Lesley Chamberlain, cyt. tamże, s. 77
  37. Pontuso (2004), s. 15–54.


Kategoria:Czechosłowaccy dysydenci Kategoria:Czescy pisarze Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Wileńskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego Kategoria:Laureaci Nagrody im. Olofa Palmego Kategoria:Ludzie związani z Pragą Kategoria:Odznaczeni Legią Honorową Kategoria:Odznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności Kategoria:Odznaczeni Orderem Białego Lwa Kategoria:Odznaczeni Orderem Masaryka Kategoria:Odznaczeni Orderem Ecce Homo Kategoria:Odznaczeni Orderem Kanady Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Południa Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Ziemi Maryjnej Kategoria:Odznaczeni Orderem Łaźni Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Orderem Podwójnego Białego Krzyża Kategoria:Odznaczeni Orderem Trzech Gwiazd Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Italii Kategoria:Odznaczeni Wielkim Krzyżem Orderu Witolda Wielkiego Kategoria:Prezydenci Czech Kategoria:Prezydenci Czechosłowacji Kategoria:Uczestnicy ruchu Solidarność Polsko-Czesko-Słowacka Kategoria:Urodzeni w 1936

() KATEGORII!

{{Link FA|eo}} [[ar:فاتسلاف هافيل]] [[be:Вацлаў Гавел]] [[be-x-old:Вацлаў Гавэл]] [[bcl:Vaclav Havel]] [[bg:Вацлав Хавел]] [[ca:Václav Havel]] [[da:Václav Havel]] [[de:Václav Havel]] [[et:Václav Havel]] [[el:Βάτσλαβ Χάβελ]] [[en:Václav Havel]] [[es:Václav Havel]] [[eo:Václav Havel]] [[fa:واتسلاو هاول]] [[fr:Václav Havel]] [[ga:Václav Havel]] [[gl:Václav Havel]] [[ko:바츨라프 하벨]] [[hsb:Václav Havel]] [[hr:Václav Havel]] [[io:Václav Havel]] [[id:Václav Havel]] [[it:Václav Havel]] [[he:ואצלב האוול]] [[ka:ვაცლავ ჰაველი]] [[ku:Václav Havel]] [[la:Venceslaus Havel]] [[lb:Václav Havel]] [[lmo:Václav Havel]] [[hu:Václav Havel]] [[mk:Вацлав Хавел]] [[mr:वाक्लाव हावेल]] [[nl:Václav Havel]] [[ja:ヴァーツラフ・ハヴェル]] [[no:Václav Havel]] [[nn:Václav Havel]] [[oc:Václav Havel]] [[pt:Václav Havel]] [[ro:Václav Havel]] [[qu:Václav Havel]] [[ru:Гавел, Вацлав]] [[sq:Václav Havel]] [[scn:Václav Havel]] [[sk:Václav Havel]] [[sl:Václav Havel]] [[sr:Вацлав Хавел]] [[fi:Václav Havel]] [[sv:Václav Havel]] [[tr:Václav Havel]] [[uk:Вацлав Гавел]] [[vi:Václav Havel]] [[yo:Václav Havel]] [[zh-yue:哈維爾]] [[zh:瓦茨拉夫·哈维尔]]

Na podstawie artykułu: "Wikiprojekt:Tłumaczenie artykułów/Václav Havel" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy