Wirusy


Wirusy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Wirus Marburg Ilustracja przedstawiająca wirus HIV Podstawowa struktura wirusa
A. Wirusy otoczkowe B. Wirusy bezotoczkowe
1. Kapsyd
2. Kwas nukleinowy
3. Kapsomer
4. Nukleokapsyd
5. Wirion
6. Osłonka lipidowa
7. Wypustki

Wirusy (łac. virus „trucizna, jad”) – niewielkie cząstki zakaźne infekujące wszystkie formy życia, niezdolne do namnażania się poza komórką gospodarzem[1].

Wirusy nie mają struktury komórkowej, nie zawierają organelli[a], nie zalicza się ich do organizmów. Najprostsze wirusy są zbudowane z kwasu nukleinowego stanowiącego ich genom oraz otaczającego go płaszcza białkowego zwanego kapsydem[1]. Zawierają jeden z dwóch kwasów nukleinowych – RNA (wirusy RNA) albo DNA (wirusy DNA), w którym zawarta jest informacja potrzebna do wytworzenia cząstek potomnych[1][b].

Wirusy są wewnątrzkomórkowymi pasożytami bezwzględnymi[3] – są całkowicie zależne od żywych komórek pełniących rolę ich gospodarza[4]. Nie mają własnych układów metabolicznych[5] (miejsc wytwarzania energii czy biosyntezy)[6]. Cząstki niektórych wirusów mogą zawierać własne enzymy, ale nie pozwalają im one na samodzielne powielanie się czy wykorzystanie informacji z własnego genomu[4]. Do namnażania wykorzystują maszynerię komórki będącej żywicielem[6].

Dziedziną nauki zajmującą się wirusami jest wirusologia.

Spis treści

Budowa wirusów | edytuj kod

Budowa wirusa mozaiki tytoniu stanowiącego dobrze poznany przykład wirusa o helikalnej budowie kapsydu Budowa ikozaedralnych adenowirusów i porównanie z dwudziestościanem foremnym (ikozaedrem)

Dojrzała, kompletna cząstka wirusowa nazywana jest wirionem[5][c]. Wirion składa się z dwóch podstawowych elementów: kwasu nukleinowego stanowiącego wirusowy genom oraz otaczającego go płaszcza białkowego, tak zwanego kapsydu[1][9]. Kompleks wirusowego genomu i chroniącego go białka nazywa się nukleokapsydem[10]. Niektóre wirusy są dodatkowo pokryte osłonką lipidową (nazywaną także otoczką), która pochodzi z błon komórki gospodarza[11].

Kwas nukleinowy (genom) stanowiący dziedziczną informację genetyczną wirusa może być cząsteczką RNA albo DNA[12]. Może mieć postać jedno- lub dwuniciową, liniową lub kolistą, ciągłą lub segmentowaną[13]. Kapsyd zbudowany jest z podjednostek białkowych zwanych kapsomerami, których liczba jest ściśle określona dla danego gatunku wirusa. Kapsomery są strukturami kulistymi lub cylindrycznymi[9], które z kolei zbudowane są z protomerów[14]. Niektóre wirusy mają osłonkę otaczającą nukleokapsyd[15], która wytwarzana jest zwykle z błony cytoplazmatycznej gospodarza, czasem z jego błony jądrowej lub błony siateczki śródplazmatycznej[16]. Nabywają ją typowo w wyniku wypączkowania, dzięki czemu mogą opuścić komórkę bez rozrywania i zabijania jej. Białka w tej błonie pochodzące od komórki gospodarza są częściowo lub całkowicie zastępowane białkami wirusowymi, glikoproteinami[15], które często przyjmują postać wypustek (peplomerów)[16]. Osłonki występują głównie w wirusach atakujących komórki zwierzęce, rzadsze są u wirusów roślin i bardzo rzadkie u fagów[17].

Podjednostki białkowe w kapsydach są ułożone w ściśle określony sposób[18]. Ze względu na kształt i ułożenie kapsomerów wirusy można podzielić na[14]:

  • wirusy o symetrii helikalnej
  • wirusy o symetrii ikozaedralnej (kubicznej)
  • wirusy o symetrii złożonej[13].

Wirusy o budowie helikalnej mają kształt pałeczkowaty, wydłużony[18]. Mogą być stosunkowo krótkie i bardzo sztywne, jak w przypadku wielu wirusów roślin, lub długie i elastyczne, jak w przypadku wielu wirusów zwierzęcych[12].

Wirusy o symetrii ikozaedralnej mają strukturę o dwudziestu trójkątnych ścianach i dwunastu wierzchołkach. Wszystkie zwierzęce wirusy zawierające DNA mają kapsydy o takim kształcie (poza pokswirusami)[12]. W gorszej jakości obrazie z mikroskopu elektronowego kształt tych wirusów może jawić się jako kulisty[19].

Choć większość wirusów można przypisać do jednej z dwóch powyższych kategorii, niektóre wirusy nie pasują ani do jednej, ani do drugiej. Określa się je wirusami o symetrii złożonej, do których należą m.in. pokswirusy i pewne bakteriofagi[20]. Wirusy osłonkowe uznaje się czasem za osobną kategorię przy podziale wirusów ze względu na budowę[14]. Ich wypustki wystają ponad osłonkę, a często mogą przebijać się przez dwuwarstwę lipidową i mieć kontakt z leżącą niżej warstwą białkową określaną jako białko M. U niektórych wirusów warstwa ta jest sztywna, u innych łatwo ulega odkształceniom[12].

Rozmiar wirusów mierzy się w nanometrach. Ważne z medycznego punktu widzenia wirusy mają typowo rozmiar od 18 nm (zaliczane do małych – parwowirusy) do 300 nm (zaliczane do dużych – pokswirusy)[21]. Wirusy są z reguły mniejsze niż bakterie i zdecydowana większość przedostaje się przez filtry mikrobiologiczne zatrzymujące bakterie[22]. Niektóre jednak są zatrzymywane, dlatego samo kryterium rozmiaru nie jest wystarczające, by dokonać rozróżnienia. Jeden z największych znanych wirusów, Mimivirus, ma średnicę 400 nm, a najmniejsze bakterie (Mycoplasma, Ralstonia pickettii) mają zaledwie 200–300 nm długości[22].

Do innych gigantycznych wirusów należą pandorawirusy osiągające rozmiar 1 × 0,5 mikrometrów, które są większe nie tylko od wielu bakterii, ale także od niektórych pasożytniczych komórek eukariotycznych. Jeszcze większy od nich jest odkryty w wiecznej zmarzlinie Pithovirus sibericum, osiągający 1,5 μm długości[23][24].

Klasyfikacja | edytuj kod

 Osobny artykuł: Systematyka wirusów. System klasyfikacji Baltimore’a, opierający się na sposobie syntezy wirusowego mRNA Wizualizacja 7 grup wirusów według klasyfikacji Baltimore’a

Klasyfikacja wirusów nadal pozostaje trudną kwestią. Obecnie opiera się ona głównie na morfologii, typie kwasu nukleinowego, sposobie replikacji, organizmie gospodarza i rodzaju choroby, którą dany wirus wywołuje[25]. Od 1966 klasyfikacją i nazewnictwem wirusów zajmuje się Międzynarodowy Komitet Taksonomii Wirusów[26]. Nazwy taksonów mają odpowiednie przyrostki: rząd (–virales), rodzina (–viridae), podrodzina (–virinae), rodzaj oraz gatunek (–virus)[25].

Podstawowymi kryteriami w klasyfikacji wirusów są:

  • rodzaj kwasu nukleinowego (DNA lub RNA)
  • liczba nici kwasu nukleinowego i ich postać
  • polarność genomu wirusa[d]
  • symetria nukleokapsydu
  • występowanie osłonki lipidowej[27].

Dodatkowy system klasyfikacji opracował David Baltimore – jest to tak zwana klasyfikacja Baltimore’a. Wirusy są w nim przydzielone do jednej z siedmiu grup zgodnie z mechanizmem zależności między wirusowym genomem a powstawaniem mRNA (matrycy do syntezy białek)[25].

Wirusy wykazują większą różnorodność biologiczną niż królestwo bakterii, roślin i zwierząt razem wzięte[31]. Nowe choroby wirusowe mogą wynikać ze zdolności wirusów do adaptacji do nowych gospodarzy, wytwarzania w krótkim czasie nowych form w wyniku mutacji, rekombinacji czy reasortacji genomów. Duże znaczenie ma także sposób replikacji – szybciej mutują wirusy RNA niż DNA, oraz zawierające jednoniciowy materiał genetyczny niż dwuniciowy[32].

Kwestia, czy wirusy są żywe, jest dyskusyjna. Odpowiedź na pytanie, czy należy uznać wirusy za organizmy żywe, zależy od przyjętej definicji życia[37]. Z jednej strony wirusy mają zdolność reprodukowania się i adaptacji, z drugiej nie mają budowy komórkowej[38], nie przeprowadzają podziałów komórkowych jak prokarioty i eukarioty oraz nie wykazują metabolizmu, są więc zdane wyłącznie na komórkę gospodarzową. W związku z tym technicznie nie są organizmami żywymi[38]. Według Patricka Forterre można je uznać za żywy twór, ale jedynie podczas wewnątrzkomórkowego cyklu replikacyjnego[1].

Wybrane grupy wirusów | edytuj kod

Wirusy roślinne | edytuj kod

Chloroza nerwów liści maliny o etiologii wirusowej  Osobny artykuł: Wirusy roślinne.

Infekcje wirusowe roślin zwiększają podatność roślin na mróz, suszę, atak innych patogenów i szkodników, obniżają plony, niekorzystnie wpływają na wygląd i smak owoców. Powodują duże straty w przemyśle spożywczym i rolnictwie. U większości wirusów roślinnych występuje (+)ssRNA, tzn. genom może być wykorzystany bezpośrednio jako mRNA w procesie translacji. Zwykle nie mają otoczki białkowo-lipidowej (do wyjątków należą wirus brązowej plamistości pomidora TSWV i wirus siateczkowatej żółtaczki mlecza SYNV)[39].

Infekcje wirusowe roślin zachodzą głównie przez mikrouszkodzenia ścian komórkowych, często za pośrednictwem wektorów, czyli organizmów żerujących na roślinach, np. mszyc. Poza tym wirusy mogą być przenoszone przez nasiona, pyłek, rozmnażanie wegetatywne i szczepienie roślin (wszczepianie zraza w podkładkę)[39].

Wirusy przy przemieszczaniu się w roślinach korzystają z dróg i mechanizmów używanych przez rośliny do transportowania substancji. Przy przemieszczaniu się z komórki do komórki wykorzystują plazmodesmy – roślinne połączenia międzykomórkowe, oraz kodowane przez własny wirusowy genom białka transportowe[40]. Jest to jednak proces powolny. W transporcie długodystansowym wirusy wykorzystują wiązki przewodzące, przede wszystkim łyko[41].

Nawet jeśli wirusy opanują całą roślinę, komórki merystematyczne, a zwłaszcza komórki stożków wzrostu, są z reguły wolne od wirusów. Wykorzystuje się to w procesie uwalniania roślin od wirusów, kiedy takie wycięte fragmenty hoduje się na sztucznych pożywkach i odtwarza roślinę[42].

Wirusy organizmów prokariotycznych | edytuj kod

Budowa wirusów reprezentujących trzy rodziny należące do rzędu Caudovirales: Myoviridae, Podoviridae i Siphoviridae Obraz z mikroskopii elektronowej przedstawiający komórkę bakteryjną z przyczepionymi licznymi bakteriofagami

Wirusy infekujące organizmy prokariotyczne (bakterie, archeony) nazywane są fagami (a w przypadku, gdy gospodarzem są bakterie, można też je określać bakteriofagami)[43].

Fagi mogą mieć genom o zróżnicowanym rozmiarze w formie DNA lub RNA[43], ale większość bakteriofagów zawiera dwuniciowy DNA[44]. Trudno jest znaleźć jakiekolwiek cechy wspólne w budowie dla wszystkich reprezentantów tej grupy. Większość rodzin bakteriofagów nie jest przydzielona do żadnego rzędu poza trzema należącymi do rzędu Caudovirales. Wirusy z tego rzędu zbudowane są z główki o symetrii ikozaedru (czasem zniekształconego) zawierającej materiał genetyczny i ogonka o rurkowatej strukturze, zbudowanego z helikalnie lub warstwowo ułożonych podjednostek. Z zakończenia ogonka zwykle wystają białkowe włókienka i/lub wypustki[43].

Podobnie jak w przypadku innych wirusów, fagi muszą rozpoznać odpowiednią komórkę, adsorbować się na jej powierzchni i wprowadzić do jej cytoplazmy swój materiał genetyczny. Wiele z nich zawiera enzymy zdolne do rozkładu ściany komórkowej, niektóre mogą wykorzystywać pile bakterii[43].

Wyróżnić można trzy podstawowe modele cyklu replikacyjnego tych wirusów:

  • cykl lityczny – wirus gwałtownie namnaża się w zarażonej komórce, prowadząc do jej lizy (śmierci);
  • cykl lizogeniczny – genom faga integruje się z genomem komórki bakterii lub archeona, utrzymywany jest częściowo w nieaktywnej formie (profag); replikuje się wraz z materiałem genetycznym gospodarza;
  • cykl chroniczny – wirus namnaża się w zainfekowanej komórce, ale nie prowadzi do jej lizy. Wiriony są wydalane poza komórkę przez specjalne kompleksy białkowe[43].

Wirusy owadzie | edytuj kod

Schemat cyklu replikacji wirusa poliedrozy jądrowej należącego do bakulowirusów

Owady mogą pełnić funkcję gospodarzy wirusów lub wektorów, zarówno wirusów zwierzęcych, jak i roślinnych. Owadzie wirusy są bardzo zróżnicowane pod względem strukturalnym i genetycznym. Niektóre mogą się namnażać w owadzich komórkach, nie powodując chorób, inne są silnie patogeniczne i doprowadzają do śmierci owada. Niektóre z nich, zwłaszcza bakulowirusy (które w większości zakażają tylko stadia larwalne owadów) i nudiwirusy, mogą być stosowane w ramach biologicznego zwalczania szkodników roślin. Wirusy owadzie nie są zdolne do zakażania komórek ludzkich[45].

Wirusy o innych gospodarzach | edytuj kod

Infekcje wirusów zakażających grzyby w wielu przypadkach wywołują niewielkie zmiany na gospodarzu lub wcale ich nie wywołują. Bywa, że wirusy te zmniejszają zjadliwość niektórych grzybów powodujących choroby roślin. Wirusy mogą także infekować glony, co wpływa na zakwity i dynamikę populacji fitoplanktonu[46].

Subwirusowe cząstki | edytuj kod

Wirusy satelitarne oraz satelitarne RNA (satRNA) charakteryzują się tym, że wymagają do namnażania obecności innego wirusa, tzw. wirusa pomocniczego. Różnica między wirusami satelitarnymi a satRNA polega na tym, że te pierwsze kodują białka kapsydu, a te drugie korzystają z białek kapsydu wirusa pomocniczego. Wirusy satelitarne i większość satRNA utrudnia namnażanie wirusa pomocniczego[47].

W sekwencji nukleotydów defektywnego RNA (defective RNA, D-RNA) występują pewne delecje, zazwyczaj nie ma genów niezbędnych do enkapsydacji i przemieszczania się. Cykl replikacyjny może być ukończony jedynie, gdy w tym samym czasie w komórce znajduje się wirus pomocniczy zapewniający odpowiednie białka. Cząstki defektywnego RNA zwykle nie zakłócają replikacji wirusa pomocniczego; te które zakłócają, nazywane są defektywnym interferującym RNA (DI RNA)[47].

Wiroidy stanowią małe, koliste cząsteczki jednoniciowego RNA (ssRNA). W przeciwieństwie do wirusów nie są obudowane kapsydem, są nagie i nie kodują żadnych białek. Infekują wyłącznie rośliny i prawdopodobnie wywołują interferencję RNA z istotnymi mechanizmami molekularnymi gospodarza[48].

Wirofagi to wirusowe pasożyty gigantycznych wirusów[49]. Pierwszy odkryty wirus o takich właściwościach nazwano sputnikiem; kolejne to mawirus oraz wirofag Jeziora Organicznego (OLV, od ang. Organic Lake virophage)[50].

Etapy cyklu replikacyjnego wirusów | edytuj kod

Schemat cyklu życiowego wirusa grypy

Infekcja komórki wirusem kończąca się wytworzeniem potomnych wirusowych cząstek nazywa się infekcją produktywną. Powielanie się wirusów przebiega etapowo. Poszczególne etapy w zależności od typu komórki gospodarza, organizacji i ekspresji wirusowych genów mogą wykazywać w rozmaitych wirusach pewne różnice. Nie zachodzi tu podział jak w przypadku komórek, ale wytwarzanie poszczególnych elementów wirionu i następnie składanie dojrzałej cząstki potomnej[51].

W cyklu replikacyjnym wyróżnia się następujące etapy:

  • adsorpcja wirusa do komórki
  • penetracja (wnikanie do komórki)
  • powielanie komponentów wirusa
  • składanie cząstek wirusowych
  • uwalnianie potomnych wirionów z komórki[52].

Wirusy mogą namnażać się wyłącznie we wnętrzu komórek gospodarza, są od niego całkowicie uzależnione, a ścisły związek z jego metabolizmem tłumaczy, dlaczego wirusy mogą atakować tylko określone organizmy, a w ich obrębie tylko pewne określone typy komórek. Tworzone przez nie białka transportowe czy enzymy muszą być kompatybilne z cząsteczkami w komórkach gospodarza[53], np. wirus zapalenia wątroby typu B może się replikować tylko w komórkach wątrobowych. Komórki, w których geny wirusa ulegają prawidłowej ekspresji i zachodzą wszystkie etapy cyklu życiowego wirusa nazywają się komórkami produktywnymi, a ich cykl replikacyjny określany jest cyklem produktywnym. Niektóre wirusy dla replikacji wymagają odpowiedniej fazy cyklu komórkowego, np. retrowirusy fazy M (mitozy), a parwowirusy fazy S (syntezy)[54].

Rozpoznanie i adsorpcja | edytuj kod

Prawie każdy typ komórki ludzkiej czy zwierzęcej może być potencjalnie zainfekowany przez jeden a zwykle wiele gatunków wirusa[55]. Warunkiem jest adsorpcja – rozpoznanie i przyczepienie cząstek wirusowych do powierzchni określonych komórek[56], które mają swoiste receptory powierzchniowe[57].

Praktycznie wszystkie cząstki wirusów mają na swojej powierzchni[55] (tj. na powierzchni kapsydu lub osłonki, jeśli ją mają)[57] takie struktury, zwykle białka, które pośredniczą w przyłączaniu się do odpowiedniego receptora na powierzchni komórki gospodarza. Większość takich struktur jest kodowana przez genom wirusa, ale niektóre (jak cząsteczki adhezyjne, proteoglikany) mogą pochodzić z komórki gospodarza[55]. W oddziaływaniach wirus-receptor biorą udział wiązania jonowe, wodorowe i oddziaływania van der Waalsa[56].

Zdarza się, że jeden typ wirusa może wiązać różne receptory, a receptor może być specyficzny dla wielu wirusów. Czasami w celu wniknięcia do komórki potrzebny jest dodatkowo koreceptor, np. HIV potrzebuje oprócz receptora CD4 dodatkowych koreceptorów CCR5 lub CXCR4[56].

Wyjątkiem pod względem powyższych mechanizmów są wirusy roślinne i wirusy grzybów, które do przedostania się do wnętrza komórek nie wymagają receptora, infekują, korzystając z mechanicznych uszkodzeń[58].

Środowisko, w którym wirusy próbują przyłączyć się do komórek często jest dla nich nieprzyjazne[55], dlatego mogą korzystać z innych czynników umożliwiających adsorpcję do komórki (ang. attachment factors), o niskiej specyficzności[56]. Przykładowo pierwszą fizyczną strukturą, jaką napotkać mogą wirusy zbliżając się do powierzchni komórki jest glikokaliks, a w nim nadające mu ładunek proteoglikany[55]. Wchodzące w ich skład glikozaminoglikany mogą służyć jako takie czynniki. Przykładowo siarczan heparanu może być wykorzystywany przez wirus brodawczaka ludzkiego. Innym takim czynnikiem jest kwas sjalowy wykorzystywany m.in. przez wirus grypy[56].

Rozpoznanie specyficznego receptora/receptorów na powierzchni komórki potencjalnego gospodarza przez wirusa umożliwia kolejny etap infekcji – penetrację do wnętrza komórki[58].

Penetracja | edytuj kod

Wirus zwierzęcy wnika do komórki generalnie na dwa sposoby – bezpośrednią fuzję osłonki wirusa z błoną komórkową albo przez endocytozę (większość wirusów). W przypadku endocytozy uwalnianie wirusów zależy od tego, czy mają osłonkę, czy nie. Gdy nie mają, ważną rolę odgrywa niskie pH i liza pęcherzyka endocytarnego lub tworzenie porów w błonie endosomów. Jeśli wirusy zawierają otoczkę, nukleokapsyd jest zwykle uwalniany do cytoplazmy poprzez fuzję między osłoną wirusa a błoną endosomalną. Fuzję tę powoduje niskie pH wewnątrz endosomów aktywujące peptydy fuzyjne w glikoproteinach osłonki[59]. Można wyróżnić kilka rodzajów endocytozy, które wykorzystują wirusy: endocytoza zależna od klatryny, endocytoza zależna od kaweoliny, endocytoza niezależna od klatyn ani kaweolin, makropinocytoza, fagocytoza[59].

Wyjątkowo niektóre bezotoczkowe wirusy zwierzęce (niektóre pikornawirusy) potrafią tworzyć pory w błonie komórkowej i przez nie wprowadzać swój materiał genetyczny do wnętrza komórki[59]. Taka metoda „wstrzykiwania” kwasu nukleinowego do komórki gospodarza charakterystyczna jest dla bakteriofagów[60].

Podczas replikacji pewnych wirusów w komórkach gospodarza powstają tzw. ciałka wtrętowe. Stanowią one skupiska wirusowych kwasów nukleinowych i/lub białek, wirionów bądź produktów degeneracji komórki[61].

Powielanie komponentów, składanie i uwalnianie cząstek wirusowych | edytuj kod

Schematyczne wypączkowanie otoczkowego wirusa o symetrii ikozaedralnej

Większość wirusów RNA replikuje się w cytoplazmie, a wirusy DNA, z wyjątkiem pokswirusów i irydowirusów, w jądrze komórkowym. W celu przedostania się do jądra komórkowego wirusy muszą pokonać kolejną barierę – otoczkę jądrową. Jej pory wielkości 25 nm pozwalają na wniknięcie tylko małych wirusów. Większość ulega uprzedniemu odpłaszczeniu i do jąder dociera tylko materiał genetyczny wirusa wraz z białkami niosącymi sygnał lokalizacji jądrowej. Niektóre, jak wirus brodawczaka ludzkiego, mają możliwość dostać się do jądra jedynie podczas mitozy, kiedy otoczka jądrowa ulega fragmentaryzacji[62].

Po wykorzystaniu maszynerii komórkowej do produkcji wirusowych białek i kwasu nukleinowego komórka może być we względnie normalnym stanie lub też może być nieodwracalnie uszkodzona. Następuje składanie cząstek wirusowych – niektóre (np. wirus polio) są składane w cytoplazmie, inne (np. adenowirusy) głównie w jądrze[63]. Zazwyczaj kapsyd wytwarzany jest pierwszy[60]. Składanie kapsydu wokół wirusowego kwasu nukleinowego nazywane jest enkapsydacją[64]. Następnie wirusy potomne są uwalniane z komórki. Bezotoczkowe wirusy zwykle uwalniają się po śmierci i rozpadzie komórki (liza). Wirusy otoczkowe natomiast pączkują z komórki, a ich otoczka pozyskiwana jest z błony komórkowej gospodarza[62].

Infekcje wirusowe | edytuj kod

Następstwa zakażenia wirusowego komórki gospodarza | edytuj kod

Interakcje wirus-komórka można podzielić na cytolityczne, przewlekłe, utajone, wywołujące transformację nowotworową i nieefektywne. Warunkiem zajścia jakiejkolwiek infekcji jest wiązanie wirusa z receptorem na powierzchni komórki gospodarza – bez tego komórka jest odporna na zakażenie. Poza tym dany wirus w różnych typach komórek może wykazywać różne typy interakcji[65].

W następstwie zakażenia wirusowego komórki gospodarza może zajść:

  • zniszczenie komórki (martwica, zakażenie cytolityczne) – infekcja doprowadza ostatecznie do destrukcji komórki. Zmiany morfologiczne i degeneracyjne wywołane przez wirus w hodowlach komórkowych określa się efektem cytopatycznym. Podstawowym celem tych zmian jest nie tyle uśmiercenie komórki, co podtrzymywanie replikacji wirusa. W ramach tych zmian zaobserwować można zaokrąglenie komórek, oderwanie się ich od komórek sąsiednich bądź podłoża, tworzenie wielojądrowych komórek olbrzymich, pojawienie się wakuoli w cytoplazmie, tworzenie ciałek wtrętowych. Niektóre wirusy, przejmując kontrolę nad komórką, mogą częściowo lub całkowicie zahamować syntezę nieprzydatnych dla nich makrocząsteczek komórkowych, aby zwiększyć wydajność swojej replikacji. Poza tym pod wpływem pewnych zmian same komórki mają możliwość zainicjowania samodestrukcji – apoptozy[66]. W przeciwieństwie do martwicy, w tym przypadku nie jest uwalniana zawartość komórki, która wyzwalałaby procesy zapalne. Apoptoza może być procesem obronnym, jeśli komórka „popełnia samobójstwo” w celu zapobieżenia wytwarzania potomnych cząstek wirusowych. Niektóre wirusy same zapoczątkowują proces apoptozy, a następnie w pewnym punkcie ją zatrzymują, kontynuując swoją replikację[67]
  • zakażenie przewlekłe – zachodzi ciągłe wytwarzanie wirusa, co jest spowodowane tym, że zainfekowana komórka przeżywa, wirus nie niszczy komórki (zakażenie nielityczne), albo rozprzestrzenianie się wirusa jest ograniczone, przez co śmierć komórek jest równoważona pojawianiem się nowych komórek w wyniku podziału, a netto nie zachodzą straty. Na zachowanie równowagi mogą mieć wpływ także przeciwciała i interferon. Zakażenie przewlekłe może także wynikać z zahamowania przez wirusa apoptozy komórki. Wirus generalnie nie odnosi korzyści z zabicia swojego gospodarza, wręcz przeciwnie, jest mu niezbędny do przetrwania[68]
  • zakażenie utajone (latentne) – genom wirusa jest obecny w komórce, może ulec integracji, ale nie następuje wytwarzanie potomnych wirionów, komórka nie jest niszczona ani nie występują objawy chorobowe[66]. Jednakże jest to aktywna infekcja i produkowane są cały czas pewne kodowane przez wirusy związki, choć w ograniczonym zakresie. Ten typ infekcji jest charakterystyczny dla herpeswirusów i adenowirusów[69]. Wirusy chronione są w ten sposób przed działaniem układu immunologicznego[66], jest to rodzaj strategii, by pozostać w komórkach gospodarza przez długi czas (w przypadku herpeswirusów u ludzi – na całe życie)[69]. Pod wpływem różnych czynników wirusy mogą się reaktywować, przechodząc do aktywności cytolitycznej[66][69]
  • transformacja nowotworowa – w wyniku infekcji pewnymi wirusami DNA i niektórymi retrowirusami komórka może zacząć dzielić się szybciej od pozostałych[70], podlegając przy tym różnym zmianom, m.in. morfologicznym, metabolicznym, ulegając transformacji nowotworowej[66]. Często proces ten poprzedzony jest integracją co najmniej części genomu wirusowego z genomem gospodarza[69]. Takie wirusy bywają nazywane onkogennymi[71]. Mogą one zmieniać ekspresję protoonkogenów, genów supresorowych i innych[72]. Wirusy onkogenne normalnie wywołują zakażenia cytolityczne lub przewlekłe, transformacja nowotworowa jest wydarzeniem rzadkim, jednak brzemiennym w skutkach[73]. Szacuje się, że wirusy odpowiadają za 15–20% wszystkich nowotworów w populacji ludzkiej[74]
  • zakażenie nieproduktywne (ang. abortive infection) – zakażenie komórki, w której wirus replikuje się nieefektywnie (czasem wcale się nie replikuje) lub produkuje cząstki potomne wadliwej jakości[75].

Zakażenie organizmu | edytuj kod

Ogólne objawy infekcji wirusowej są podobne to tych kojarzonych często z przeziębieniem: podwyższona temperatura, złe samopoczucie, dreszcze, bóle mięśniowe. Niektóre zakażenia wirusowe dają objawy specyficzne, co może być związane bezpośrednio z tropizmem tkankowym, zjadliwością szczepu czy stanem odpornościowym pacjenta[76].

Mylone bywają pojęcia zakażenia wirusowego i choroby (zachorowania) o etiologii wirusowej. Zakażenie (infekcja) wiąże się ze wszystkimi następstwami wniknięcia wirusa do wrażliwej komórki, niezależnie od tego, czy dojdzie w ogóle do wystąpienia klinicznych objawów choroby. Choroba wirusowa (zachorowanie) jest stanem zainfekowanego organizmu, kiedy dochodzi do wystąpienia klinicznych objawów, co wiąże się z czasowym lub trwałym upośledzeniem fizjologicznych czynności komórek, tkanek i narządów[77].

Czas, który upływa do wystąpienia pierwszych objawów nazywany jest okresem wylęgania lub inkubacji. Jest on ważny z punktu widzenia epidemiologii, profilaktyki i diagnostyki. Krótki okres inkubacji (2–3 dni) charakterystyczny jest dla zakażeń, w których niewielka jest odległość między miejscem wejścia wirusa a komórkami docelowymi (co często dotyczy wirusów atakujących układ oddechowy), ale nie jest to jedyny wpływający na to czynnik. Czasami jedno zakażenie może skutkować wielokrotnym wystąpieniem objawów chorobowych (remisja, nawrót)[77].

Zakażenia wirusowe można też podzielić na objawowe i bezobjawowe. Zakażenia bezobjawowe to takie, w których nie stwierdza się wystąpienia objawów chorobowych, ale można wykazać obecność wirusa w różnych komórkach, wydzielinach, płynach ustrojowych, oraz obecność swoistych reakcji immunologicznych, które potwierdzają infekcję. Tego typu zakażenia występują bardzo często, w przypadku niektórych wirusów stanowią większość. Przykładowo przed prowadzeniem masowych szczepień przeciw wirusowi polio, zakażenia bezobjawowe stanowiły 99% przypadków. W krajach nieobjętych szczepieniami lub objętych w ograniczonym zakresie stosunek liczbowy zakażeń objawowych i bezobjawowych w przypadku wirusa różyczki jest zależny od okresu epidemiologicznego i waha się między 1:1 a 1:7[78].

W konsekwencji zdecydowana większość osób nie zdaje sobie sprawy, że przeszła lub przechodzi bezobjawowe zakażenie wirusowe. Takie zakażenie może zostać zwalczone i pozostawiać odporność, ale może być także początkiem choroby przewlekłej. Zasiedlony wirus może być utrzymywany w stanie równowagi dzięki mechanizmom układu odpornościowego. Zarówno zakażenia bezobjawowe, jak i objawowe mogą zapoczątkować zakażenia utajone (latentne), które później wskutek okresowego osłabienia odporności mogą się ujawnić, powodując czasem nawet wielokrotne nawroty choroby. Zakażenia wirusem opryszczki pospolitej są typowym przykładem utajonej postaci zakażenia przewlekłego[78].

Ze względu na rozsiew wirusów w organizmie można wyróżnić dwa rodzaje zakażeń:

Kierunki szerzenia się wirusów mogą być różne, w przypadku wirusa wścieklizny odbywa się to z pierwotnego ogniska zakażenia wzdłuż włókien nerwowych do ośrodkowego układu nerwowego, a w przypadku wirusa opryszczki pospolitej ze zwojów nerwowych, w których znajdują się w stanie latentnym, do narządu docelowego[79]. Dlatego też funkcjonuje umowny, kliniczny podział wirusów (przy czym wirusy nie zawsze należą tylko do jednej grupy):

  • pneumotropowe – wywołują zakażenia dróg oddechowych
  • neutrotropowe – infekują ośrodkowy układ nerwowy
  • enterotropowe – namnażają się w komórkach jelit, zakażają szereg narządów wewnętrznych
  • pantropowe – powodują infekcje całego organizmu (np. wirus odry, świnki)
  • onkogenne – mogą wywołać nowotwory[80].

Sama obecność wirusów w ustroju ma działanie szkodliwe dla organizmu, ponieważ białka wirionów wykazują działanie toksyczne[80].

Najważniejszymi wrotami zakażenia dla wirusów są błony śluzowe układu oddechowego (tzw. droga kropelkowa) i pokarmowego oraz uszkodzona skóra (mikrourazy lub inokulacja mechaniczna, np. przez owady żywiące się krwią)[79]. Zakażenie może się odbywać drogą płciową, a także przez łożysko[81] lub mleko (transmisja wertykalna, z matki na dziecko). W zakażeniu mogą pośredniczyć wektory, np. kleszcze. Osobnym źródłem zakażeń są transfuzje krwi, zabiegi operacyjne czy iniekcje[82].

Odpowiedź komórek i organizmów zwierzęcych na zakażenia wirusowe | edytuj kod

W organizmach zwierzęcych (w tym człowieka) pierwszą linią obrony przed wirusami jest bariera fizyczna w postaci skóry czy nabłonka jelit, a ponadto bariera chemiczna jak sok żołądkowy z kwasem solnym. Drogi oddechowe są wyściełane śluzówką, która w wielu przypadkach zapewnia skuteczną ochronę przed patogenami. Niektóre jednak, jak wirusy grypy, ułatwiają sobie pokonanie jej przez wydzielanie enzymu neuraminidazy[83].

Następnie pojawia się nieswoista odpowiedź immunologiczna, w której bardzo ważną rolę pełnią interferony; biorą w niej udział takie mechanizmy jak zmiany pH i równowagi jonowej oraz podwyższenie temperatury ciała[84]. Ponadto w tej odpowiedzi uczestniczą inne komórkowe i niekomórkowe elementy odporności wrodzonej[83], m.in. komórki NK. Dopiero po tej odpowiedzi następuje wolniejsza odpowiedź nabyta, swoista, związana z rozpoznaniem obcego antygenu, oparta na limfocytach B i T[83]. W związku z mechanizmami pamięci immunologicznej zakażenia wywoływane po raz kolejny przez ten sam typ wirusa mają zwykle lżejszy przebieg, w krwi gwałtownie rośnie wówczas poziom odpowiednich przeciwciał. Najbardziej trwałą odporność na zakażenia wtórne pozostawiają wirusy powodujące wiremię i zakażenia poszczególnych narządów, natomiast krótkotrwałą – wirusy namnażające się tylko w nabłonku i najbliższych węzłach chłonnych (np. wirus grypy, wirusy związane z przeziębieniem)[85].

Stosunkowo niedawnym odkryciem jest przeciwwirusowa wewnętrzna odpowiedź komórki na zakażenie wirusowe. Polega ona na wyciszaniu epigenetycznym genomu wirusowego i mechanizmie interferencji RNA[83].

Znaczenie medyczne | edytuj kod

Leki przeciwwirusowe | edytuj kod

Porównanie budowy cząsteczki guanozyny i przeciwwirusowego leku acyklowiru Naukowiec badający wirusa grypy H5N1

Wirusy korzystają z mechanizmów metabolicznych gospodarza. Większość leków przeciwwirusowych oddziałuje na replikację wirusów, co siłą rzeczy wpływa także na komórki gospodarza (problem z wybiórczym działaniem leków)[86], a poza tym sprawia, że większość tych leków jest skutecznych jedynie, gdy są one podane w krótkim czasie po zakażeniu. Wymaga to bardzo szybkiego rozpoznania, tymczasem objawy pojawiają się najczęściej dopiero na etapie namnażania wirusa[87]. Większość leków przeciwwirusowych jest też specyficzna względem jednego bądź kilku rodzajów wirusów; wg stanu z 2019 ok. połowa skierowana jest przeciwko HIV-1. W porównaniu z leczeniem chorób bakteryjnych, postęp w przyczynowym leczeniu chorób wirusowych jest niewielki[86].

Większość zakażeń wirusowych ulega jednak samowyleczeniu i często żadna terapia nie jest potrzebna bądź stosuje się jedynie leczenie objawowe (np. podaje lek przeciwgorączkowy)[87][88]. Jeśli jednak zakażenia wirusowe zagrażają życiu (np. przy zakażeniu HIV czy zapaleniu mózgu wywołanym przez Herpes simplex) konieczne są próby bezpośredniego zwalczania wirusów. Szczególnie trudne jest też leczenie chorób wirusowych u osób z niedoborem odporności[88].

Mechanizmy działania leków przeciwwirusowych to głównie zapobieganie adhezji, hamowanie wnikania wirusów do komórki i/lub usuwania osłonki białkowej, zakłócenie syntezy kwasu nukleinowego wirusa, hamowanie syntezy białek wirusowych czy zapobieganie uwalnianiu się wirusów[88].

Największa grupa leków przeciwwirusowych to pochodne nukleozydów, które w komórkach ulegają aktywacji do trifosforanów. Hamują aktywność wirusowej polimerazy DNA, konkurując z naturalnymi trisoforanami nukleozydów. Powinowactwo tych leków jest większe do wirusowej polimerazy niż komórkowej, ale nie zapewniają one całkowitej wybiórczości. Przykładem tego typu medykamentu jest acyklowir stosowany głównie na wirusy opryszczki typu 1 i 2[86].

W niektórych sytuacjach podawanie przeciwciał jest najskuteczniejszym sposobem leczenia. Przykładowo po pogryzieniu przez zwierzęta chore na wściekliznę, pacjenta leczy się podając surowicę z przeciwciałami przeciwko wirusowi wścieklizny (tzw. immunizacja bierna), a ponadto szczepi. Ze względu na duży koszt terapii przeciwciałami, nie są one w powszechnym użyciu, są stosowane, gdy nie ma innych leków na daną infekcję wirusową[89].

Nierzadko zdarza się, że pacjenci na infekcje wirusowe zażywają antybiotyki, które bywają przepisywane im przez lekarza. Dotyczy to m.in. przeziębień i zapalenia oskrzeli (które jest zwykle wywołane przez wirusy). Tymczasem antybiotyki są przeznaczone dla leczenia chorób bakteryjnych[90], nie mają wpływu na replikację wirusów[5]. Nieuzasadnione przyjmowanie antybiotyków przyczynia się natomiast do wykształcenia przez bakterie odporności na ich działanie[90].

Szczepionki | edytuj kod

Szczepionki przeciwwirusowe zawierają jeden lub kilka antygenów danego typu wirusa, które po wprowadzeniu do organizmu mają na celu pobudzić organizm do wytworzenia swoistej odporności komórkowej i humoralnej oraz wytworzenie pamięci immunologicznej. Głównym celem szczepień, ściśle rzecz biorąc, nie jest zapobieganie infekcjom wirusowym, a wyeliminowanie możliwości rozwoju choroby wirusowej u danego osobnika. Badania naukowe nie pozostawiają wątpliwości co do skuteczności szczepionek. Dzięki nim przykładowo całkowicie zwalczono wirusa ospy prawdziwej, silnie ograniczono zakażenia polio, przeprowadzono skuteczną profilaktykę odry, różyczki, żółtej febry i innych wirusowych chorób. Mimo postępu istnieje wiele wirusów, przeciw którym nadal nie udało się uzyskać szczepionki, np. wirus zapalenia wątroby typu C czy HIV[91].

Samo wykształcenie odpowiedzi immunologicznej pod wpływem podanej szczepionki wymaga kilku dni, dlatego bezcelowe jest szczepienie w momencie wystąpienia objawów choroby. Do wyjątków należy wirus wścieklizny, który potrzebuje kilku tygodni, aby dotrzeć do rdzenia kręgowego i mózgu, gdzie rozwija się choroba[92].

Wirom człowieka | edytuj kod

Skład wiromu człowieka(ang.) nie jest dobrze poznany, niewiele wiadomo, jaki ma wpływ na fizjologię i zdrowie. W genomie człowieka występują liczne zintegrowane z nim sekwencje wirusowe, tzw. EVE (ang. Engogennous Viral Elements). Około 8% ludzkiego genomu stanowią retrowirusowe sekwencje HERV (ang. Human Endogenous RetroVirus). Badania wskazują na duże zróżnicowanie wiromu człowieka w zależności m.in. od diety, klimatu, zakażeń, statusu immunologicznego, wieku. Szacuje się, że 109–1015 cząstek wirusów przypada na gram jelit, a 106 przypada na 1 cm² skóry. Ponadto osoby całkowicie zdrowe mogą być zarażone przewlekle bądź przejściowo kilkoma rodzajami wirusów[32].

Epidemiologia chorób wirusowych | edytuj kod

Epidemiologia wirusowych chorób człowieka i zwierzęcych | edytuj kod

Duże znaczenie epidemiologiczne ma rozprzestrzenianie się wirusów drogą kropelkową

Wirusy wykazują pewne charakterystyczne cechy ważne z punktu widzenia epidemiologii, których nie spotyka się np. w chorobach bakteryjnych:

  • wirusy są bezwzględnymi pasożytami wewnątrzkomórkowymi. Poza komórką przebywają tylko w fazie zakaźnej i często środowisko działa wówczas na nie zabójczo. Rozprzestrzenianie się wirusów odbywa się zwykle w wyniku dość bliskich kontaktów źródła zakażenia z potencjalnymi gospodarzami;
  • pewne wirusy wykazują zdolność do bardzo szybkiej, w porównaniu z mikroorganizmami, zmienności antygenowej, adaptacji do dotychczas odpornego na nie gospodarza, zmiany tropizmu (powinowactwa). Do wirusów łatwo ulegającym zmianom należą wirusy grypy, pryszczycy, wirusy Echo;
  • różne gatunki i typy serologiczne wirusów wywołują choroby o bardzo podobnych lub identycznych objawach. Tylko niektóre na późniejszych etapach rozwoju choroby dają objawy charakterystyczne, co sprawia, że ich rozpoznanie jest utrudnione;
  • pewne wirusy potrafią przetrwać w populacji gospodarzy lub przeżyć okres między epidemiami dzięki mechanizmowi latencji[93].

Największa liczba gatunków wirusów spotykana jest w populacjach o dużym zagęszczeniu wrażliwych gospodarzy. Rzadko natomiast występują choroby wirusowe wśród ludzi i zwierząt żyjących pojedynczo bądź w niewielkich grupach, które rzadko lub wcale nie mają styczności z innymi grupami[85].

Kiedy ginie zarażony wirusem gospodarz, wirus wkrótce ginie razem z nim. Kiedy zarażony gospodarz wytwarza odporność na wirusa, wirus również ginie. Jednak może też dojść do wytworzenia się równowagi immunologicznej między gospodarzem a wirusem, co określa się nosicielstwem. Im większy zakres gospodarzy może zainfekować dany wirus i im więcej może mieć pośredników (wektorów), tym większe ma szanse na przetrwanie i tym trudniejsza jest z nim walka[85].

Choroby wirusowe szerzą się różnymi drogami. Mogą przenosić się:

  • na drodze kontaktów bezpośrednich, np. HIV, Hepres simplex;
  • drogą powietrzno-kropelkową – w taki sposób przenosi się wiele wirusów wywołujących epidemie, np. grypa, odra, ospa wietrzna;
  • drogą pokarmową i wodną, np. człowiek (kał) – woda – człowiek; człowiek (kał) – muchy – produkty spożywcze – człowiek. Takie wirusy wykazują pewną odporność na działanie czynników środowiska zewnętrznego. Przykładem są enterowirusy, reowirusy, rotawirusy, parwowirusy;
  • za pośrednictwem wektorów, zwłaszcza stawonogów, np. wirus żółtej gorączki;
  • drogą jatrogenną – zachodzi w wyniku przeprowadzania zabiegów lekarskich i różnych metod leczenia, np. zastrzyki, pobieranie krwi, zabiegi chirurgiczne. Tak przenoszony jest przykładowo wirus zapalenia wątroby typu B;
  • w szerzeniu się niektórych wirusów pewną rolę mogą odgrywać przedmioty codziennego użytku[94].

Wirusy mogą się rozprzestrzeniać na odległe tereny za pomocą wiatru i z prądem rzek oraz w związku z migracjami – podróżami ludzi, wędrówkami ptaków, eksportem zwierząt i roślin[82].

Zakażenia wirusami mogą cechować się sezonowością. W okresie zimowym częstsze są choroby przenoszone drogą kropelkową, a latem – przenoszące się drogą pokarmową i wodną. Wyraźnej sezonowości nie obserwuje się w przypadku chorób wirusowych przenoszonych przez kontakt bezpośredni. Niektóre choroby wirusowe występują cyklicznie – co kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt lat pojawiają się epidemie lub pandemie, np. grypy[95]. Regularne odstępy czasowe spotyka się w przypadku odry czy różyczki na terenach nieobjętych szczepieniami[96].

Zwierzęta są gospodarzami dla wielu wirusów, często bardzo podobnych do ludzkich, ale niezdolnych do wywołania u człowieka objawów chorobowych. Jednak część z nich w wyniku przemian genetycznych może potencjalnie przystosować się do różnych gospodarzy, w tym człowieka. Dlatego przy badaniach epidemiologicznych nad infekcjami wirusowymi człowieka oraz nad nowymi odmianami wirusów bierze się pod uwagę również rezerwuar wirusów zwierzęcych[97].

Na poziomie indywidualnym liczbę zakażeń można ograniczyć poprzez dbanie o higienę osobistą, a zwłaszcza mycie rąk, uprawianie seksu w sposób bezpieczny, nieużywanie wspólnych igieł do zastrzyków, izolowanie się od pacjentów z groźnymi zakażeniami i stosowanie odpowiednich szczepień w przypadku dalekich podróży. Na poziomie zbiorowym należy monitorować wodę oraz produkty żywnościowe, unikać przeludnienia, stosować powszechne programy szczepień i edukować[98].

Epidemiologia wirusowych chorób roślin | edytuj kod

Największe znaczenie mają te choroby wirusowe roślin, które powodują duże i szybko narastające epidemie (lub precyzyjniej – epifitozy). Jednak tego typu zjawisk na ogół nie obserwuje się w naturze w świecie roślin, chyba że zajdą jakieś poważne zaburzenia w środowisku. Poważne epidemie chorób roślin wynikają z działalności człowieka[102].

Przyczyną tego zjawiska jest m.in. dobór roślin uprawnych – najważniejsze rośliny stanowiące źródło pokarmu dla ludzi i zwierząt to w większości rośliny jednoroczne, które w naturze nie byłyby liczącymi się konkurentami w środowiskach, gdzie rosną. W hodowli najbardziej pożądanymi cechami są plenność, jakość, jednorodność. Jeśli bierze się pod uwagę odporność, to tylko na kilka wybranych patogenów i szkodników. W efekcie na ogromnych obszarach wysiewa się jednorodne pod względem genetycznym rośliny. Takie skupiska są szczególnie podatne na choroby wirusowe[103].

Pierwotne infekcje wirusowe (tj. pierwsze na infekcje nowych roślin na danym terenie lub pierwsze infekcje w kolejnym sezonie wegetacyjnym) są dokonywane zwykle przez wirusy pochodzące z roślin wieloletnich lub z wegetatywnych części roślin przeznaczonych do rozmnażania, które przezimowały. Rzadziej odbywa się to za pośrednictwem nasion. W pewnych przypadkach wirusy mogą przetrwać w wektorach, a zupełnie wyjątkowo pierwotna infekcja zachodzi z powodu wirusów pochodzących z gleby, wody lub powietrza[104].

Epidemie chorób roślin jednorocznych, szczególnie o krótkim okresie wegetacji, przebiegają inaczej niż epidemie roślin wieloletnich. W tym pierwszym przypadku rośliny nie są dla wirusa trwałym habitatem, więc aby przetrwać, wirusy muszą mieć zdolność szybkiego rozprzestrzeniania się i opanowywania nowych terenów (np. mogą wykorzystywać jako wektory mszyce o znacznej skłonności do migracji). Takiej presji eliminującej wirusy o wolniejszym tempie rozprzestrzeniania się nie ma w przypadku roślin wieloletnich[105].

Hodowla wirusów i diagnostyka | edytuj kod

Łysinki widoczne jako przezroczyste plamki w hodowli wirusów

Hodowlę wirusów prowadzi się w trzech zasadniczych celach: badawczych, diagnostycznych oraz produkcji antygenów do szczepionek i odczynników serologicznych. Wirusy nie namnażają się poza żywymi komórkami, ograniczony jest zakres rodzajów komórek, w których dany wirus zdolny jest do namnażania, a niektórych wirusów wcale nie udaje się namnożyć w warunkach laboratoryjnych[106].

W latach 30. XX w. do namnażania wirusów zwierzęcych po raz pierwszy użyto zarodków kurzych[106]. Wraz z rozwojem podłoży dla hodowli komórek zwierzęcych i pojawienie się antybiotyków zapobiegających zakażeniom bakteryjnym, rozwinęły się metody namnażania wirusów w hodowlach komórkowych i tkankowych[106][107].

Zarażone wirusem komórki mogą ulegać zmianom degeneracyjnym widocznym mikroskopowo lub makroskopowo, określanym efektem cytopatycznym[107]. Te zmiany mogą być charakterystyczne dla danego typu wirusa[108]. Zakażenie może doprowadzić do destrukcji i lizy komórki, co za pomocą odpowiednich barwników może być uwidocznione w postaci tzw. łysinek[107].

Bakteriofagi są hodowane na podłożach bulionowych lub agarowych. W tym drugim przypadku bakterie rosną w postaci tzw. murawy bakteryjnej, na której liza ich komórek pod wpływem zakażenia wirusem uwidacznia się w postaci łysinek. Wirusy roślinne są hodowane na wiele sposób – w kulturach komórkowych, tkankowych, kulturach protoplastów, a także w całych roślinach[107].

W diagnostyce wirusologicznej stosuje się trzy główne strategie:

  • izolację wirusa i wykorzystanie namnażania patogenu w hodowlach komórkowych – zmiany obserwowane podczas hodowli mogą wskazywać na obecność wirusa; w metodzie shell vial hodowlę bada się przy użyciu metod serologicznych jeszcze zanim pojawi się efekt cytopatyczny
  • bezpośrednie wykrycie wirusa w próbkach materiału klinicznego – wykorzystuje się w tym celu identyfikację wirusa za pomocą mikroskopu elektronowego, antygenów wirusowych z użyciem metod serologicznych lub genomu wirusa przy zastosowaniu metod biologii molekularnej (np. PCR)
  • wykrywanie przeciwciał w surowicy pacjenta, które pojawiają się w wyniku stymulacji odporności humoralnej przez zakażenie wirusowe. Z tą metodą wiąże się problem oceny, czy ewentualny pozytywny wynik wskazuje na ostre, bieżące zakażenie, czy na kontakt z wirusem w przeszłości[109].

Pochodzenie wirusów | edytuj kod

Pochodzenie wirusów jest niepewne, co częściowo spowodowane jest niepozostawianiem przez nie materiału kopalnego[110]. Ponieważ wirusy jako pasożytnicze elementy genetyczne otoczone białkowym kapsydem nie replikują się poza komórką, bardzo prawdopodobne jest, że mają wspólne pochodzenie z komórkami[111]. Można wyodrębnić trzy klasy genów wirusowych:

  • geny mające swoje komórkowe homologi
  • geny występujące wyłącznie u wirusów (ang. ORFans)
  • kluczowe geny wirusowe (ang. hallmark genes) o odległych homologach komórkowych[111].

Istnieją trzy główne teorie wyjaśniające pochodzenie wirusów, z jednej strony podparte licznymi dowodami, z drugiej zawierające pewne luki[111]:

  • teoria koewolucji – wirusy występowały przed pierwszymi komórkami, pojawiły się w środowisku „prebiotycznej zupy” jako cząsteczki RNA zdolne do samodzielnej replikacji. Na późniejszym etapie stały się pasożytami komórkowymi zależnymi od ich enzymów i innych substancji, podlegając koewolucji
  • teoria ucieczki – wirusy powstały z fragmentów RNA bądź DNA takich jak transpozony czy plazmidy, które uwolniły się z komórki. Później w wyniku zmian genetycznych zyskały sekwencje nukleotydów kodujące białka kapsydu
  • teoria regresyjna – wirusy powstały z pierwotnych komórek, które utraciły część swojego materiału genetycznego, zachowując jednak geny pozwalające na replikację swojego genomu[111]. Być może były to małe komórki prokariotyczne pasożytujące na komórkach większych[110].

Rys historyczny | edytuj kod

Martinus Beijerinck w swoim laboratorium, 1921

Choroby wirusowe jak wścieklizna, odra czy ospa były znane od starożytności, ale nie zdawano sobie sprawy, co je wywołuje[112]. Prawdopodobnie najdawniejszym zachowanym dowodem wirusowej infekcji są egipskie hieroglify z Memfis z ok. 3700 p.n.e. przedstawiające kapłana z typowymi objawami choroby Heinego-Medina[113]. Wirusy miały niemały wpływ na ludzkość – były np. przyczyną wielkiej epidemii w imperium rzymskim w latach 165–180 i znacząco osłabiły państwo. Podbój imperium Azteków w mieście Meksyk przez Europejczyków został znacznie ułatwiony przez wybuch epidemii ospy prawdziwej, która dziesiątkowała lokalną ludność. Najprawdopodobniej została zawleczona w 1520 przez ekspedycję wysłaną dla wsparcia Cortésa[112].

Na początku XVIII w. arystokratka Mary Wortley Montagu, żona angielskiego ambasadora w Turcji, zauważyła, że tamtejsze kobiety stosowały na swoich dzieciach tzw. wariolizację – zarażały je ospą prawdziwą poprzez wydzieliny ropne od pacjentów o łagodnym przebiegu choroby. U dzieci tych również rozwijała się łagodna postać, a następnie stawały się na ospę odporne[112]. Metoda ta znana była już wcześniej w Chinach[113]. Montagu próbowała ją rozpowszechnić w Anglii, ale bez większego powodzenia[112].

Wariolizacja, choć była metodą skuteczną, była również niebezpieczna, ponieważ nie zawsze można było przewidzieć, jak dany organizm na nią zareaguje. Edward Jenner w wieku 7 lat niemal stracił przez nią życie, co spowodowało, że później chciał znaleźć alternatywną metodę zapobiegania chorobie[113]. Zainspirowany obserwacją, że mleczarki zakażone krowianką są odporne na ospę prawdziwą, zaczął przeszczepiać materiał pobrany z wysypki zdrowym ludziom. W 1798 opublikował wyniki 23 udanych szczepień. Mimo to nie rozumiał mechanizmów tego zjawiska[112].

Dopiero w latach 80. XIX w. Robert Koch i Louis Pasteur wysunęli „teorię zarazków”, zakładającą, że choroby wywołują drobnoustroje. Koch sformułował także kryteria (tzw. postulaty Kocha) pozwalające sprawdzić związek między mikroorganizmami a daną chorobą[113]. Pasteur używał terminu wirus (z łac. jad) dla wszystkich biologicznych czynników chorobotwórczych, nazywał tak także bakterie[113][112].

W 1884 Charles Chamberland stworzył filtr o porach mniejszych niż wielkość bakterii[112]. W 1892 Dmitrij Iwanowski przesączył przez taki filtr ekstrakt z liści roślin zakażonych wirusem mozaiki tytoniu. Filtr ten zatrzymywał najmniejsze znane wówczas bakterie, ale nie był w stanie zatrzymać czynnika chorobotwórczego odpowiedzialnego za mozaikowatość tytoniu. Iwanowski nie zdawał sobie jednak sprawy z pełnego znaczenia swego odkrycia. W 1898 Martinus Beijerinck potwierdził i rozwinął te badania[114]. Doszedł do wniosku, że musi mieć w tym przypadku do czynienia z nową formą czynnika chorobotwórczego. Nazwał go contagium vivum fluidum (żywy płynny zarazek) i miał na myśli to, co współcześnie rozumie się pod pojęciem wirusa[115]. Jeszcze w tym samym roku Friedrich Loeffler i Paul Frosch wykazali, że podobny czynnik jest odpowiedzialny za pryszczycę u bydła, a w 1909 Karl Landsteiner i Erwin Popper odkryli, że inny tego typu czynnik jest odpowiedzialny za ludzką chorobę Heinego-Medina[114]. Taką grupę czynników chorobotwórczych nazywano wirusami przesączalnymi lub po prostu wirusami[116].

Frederick Twort w 1915 i Felix d’Herelle w 1917 byli pierwszymi, którzy odkryli, że wirusy mogą infekować również bakterie. d’Herelle nazwał je bakteriofagami (dosłownie zjadaczami bakterii)[114]. Fizyczna natura wirusów została poznana w latach 30. XX w. wraz z opracowaniem mikroskopu elektronowego, jako że niemal wszystkie wirusy są zbyt małe, by można było je ujrzeć w mikroskopie świetlnym[117]. W 1935 Wendell Meredith Stanley skrystalizował wirusa mozaiki tytoniu (TMV) i stwierdził, że jest on w dużej mierze lub całkowicie zbudowany z białka. Niedługo później Frederick Bawden i Norman Pirie stwierdzili, że TMV składa się z białka i kwasu nukleinowego. Stało się też jasne, że wirusy mogą się reprodukować tylko w żywych komórkach[112]. Dalsze badania dawały informacje o budowie wirusów, ich genetyce i sposobie replikacji, m.in. dzięki publikacjom takich wirusologów jak Salvador Luria czy Max Delbrück[114].

Definicja wirusa Andrégo Lwoffa z 1957 zwykle uważana jest za pierwszy wyczerpujący ich opis. Zgodnie z jej oryginalną wersją wirus to zakaźna, potencjalnie patogenna nukleoproteina zawierająca tylko jeden typ kwasu nukleinowego, reprodukująca się za pomocą swojego materiału genetycznego, niezdolna do bezpośredniego wzrostu i podziałów, pozbawiona systemu Lipmanna (tj. enzymów i innych związków chemicznych związanych z dostarczaniem energii)[1][118].

Wykorzystanie wirusów | edytuj kod

Tulipan porażony wirusem mozaiki tulipana, którego cebulki osiągały zawrotne ceny w Holandii na początku XVII w.

Różnorodność genów i sekwencji regulatorowych w genomach wirusów dostarcza wielu użytecznych elementów stosowanych w inżynierii genetycznej, biologii molekularnej i biotechnologii. Wykorzystuje się wiele enzymów pochodzenia wirusowego, choć większość z nich jest produkowana w modyfikowanych genetycznie bakteriach. Wirusy stosuje się także do konstruowania wektorów genetycznych. Mogą być potem wykorzystane do klonowania DNA (np. do tworzenia bibliotek genowych), wytwarzania białka (wektory ekspresyjne), prezentacji fagowej (technika szukania sekwencji oddziałujących z danym ligandem, np. białkiem), jako narzędzie w terapii genowej czy jako szczepionki. Bakteriofagi, dzięki swojej swoistości, są świetnym narzędziem do wykrywania i identyfikacji bakterii[119].

Wirusy próbuje się wykorzystywać jako czynniki terapeutyczne w wirusoterapii do stosowania w leczeniu infekcji bakteryjnych (fagoterapia) oraz w walce z chorobami nowotworowymi (wirusy onkolityczne)[120]. Potencjalnie wirusy mogą też być wykorzystane jako broń biologiczna[121].

Ciekawostki | edytuj kod

W XVII wieku w Holandii, w okresie tulipomanii, bardzo cenione były tulipany wykazujące specyficzne ubarwienie. Wykształcił się na nie taki popyt, że w 1623 jedna cebulka kosztowała 1000 guldenów, w 1635 – 6000 guldenów, a w 1637 – 10000 guldenów. Gdy jedna cebulka tulipana odmiany Viceroy osiągnęła cenę 2400 guldenów, to 4 tony pszenicy kosztowały 448 guldenów, 8 tłustych świń 240 guldenów, a srebrny kielich 60 guldenów. W 1637 pękła bańka spekulacyjna, doprowadzając wielu ludzi do bankructwa[122]. Dopiero w latach 20. XX wieku odkryto, że za te właściwości odpowiedzialny jest wirus mozaiki tulipana[122].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Arenawirusy zawierają komórkowe rybosomy, ale pochodzą one od komórki będącej gospodarzem – są pakowane do wirionu podczas składania cząstki wirusa[1]
  2. Dla porównania komórkowe formy życia zawierają bez wyjątku oba typy kwasów nukleinowych[2]
  3. Termin wirion można zawęzić znaczeniowo do kompletnej cząstki wirusowej, która znajduje się w pozakomórkowej fazie cyklu replikacyjnego[7]; z drugiej strony nazwa wirion bywa używana w zasadzie jako synonim wirusa[8]
  4. W przypadku wirusów zawierających DNA przed syntezą białek ulega ono transkrypcji do mRNA. Zawierające RNA mogą natomiast dzielić się na wirusy o dodatniej polarności i ujemnej polarności. U tych o dodatniej polarności RNA genomowe może być użyte bezpośrednio w roli mRNA, natomiast u wirusów RNA o ujemnej polarności musi najpierw ulec transkrypcji[12]
  5. a b Ściśle rzecz biorąc, chorobę tę wywołują priony – białkowe cząstki zakaźne, które nie są ani wirusami, ani nawet wiroidami[100]

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g Józefiak 2019 ↓, s. 1.
  2. Zaremba i Borowski 2001 ↓, s. 478.
  3. Cann 2005 ↓, s. 2.
  4. a b Collier i Oxford 2001 ↓, s. 19.
  5. a b c Bienz 2007 ↓, s. 347.
  6. a b Irving, Boswell i Aldeen 2008 ↓, s. 19.
  7. Prescott 2002 ↓, s. G–28.
  8. Kańtoch 1998 ↓, s. 24.
  9. a b Bienz 2007 ↓, s. 348.
  10. Collier i Oxford 2006 ↓, s. 8.
  11. Józefiak 2019 ↓, s. 4.
  12. a b c d e Collier i Oxford 2006 ↓, s. 10.
  13. a b Collier i Oxford 2001 ↓, s. 21.
  14. a b c VanMeter i Hubert 2016 ↓, s. 105.
  15. a b VanMeter i Hubert 2016 ↓, s. 108.
  16. a b Bienz 2007 ↓, s. 349.
  17. Józefiak 2019 ↓, s. 5.
  18. a b Józefiak 2019 ↓, s. 3.
  19. Prescott 2002 ↓, s. 369.
  20. Prescott 2002 ↓, s. 376.
  21. Patrick R.P.R. Murray Patrick R.P.R., Ken S.K.S. Rosenthal Ken S.K.S., Michael A.M.A. Pfaller Michael A.M.A., Medical Microbiology, Elsevier, 2016, s. 358, ISBN 978-0-323-29956-5 .
  22. a b Cann 2005 ↓, s. 2–3.
  23. Ed Yong: Giant virus resurrected from 30,000-year-old ice (ang.). W: Nature: News [on-line]. 2014-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  24. MatthieuM. Legendre MatthieuM. i inni, Thirty-thousand-year-old distant relative of giant icosahedral DNA viruses with a pandoravirus morphology, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 111 (11), Stanford University’s HighWire Press, 2014, s. 4274–9, DOI10.1073/pnas.1320670111, ISSN 1091-6490, PMID24591590, PMCIDPMC3964051  (ang.).
  25. a b c d VanMeter i Hubert 2016 ↓, s. 105–106.
  26. David O.D.O. White David O.D.O., Frank J.F.J. Fenner Frank J.F.J., Medical Virology, wyd. IV, Academic Press, 1994, s. 17, ISBN 0-12-746642-8 .
  27. Collier i Oxford 2001 ↓, s. 27.
  28. a b Józefiak 2019 ↓, s. 11–17.
  29. Irving, Boswell i Aldeen 2008 ↓, s. 23–25.
  30. Bienz 2007 ↓, s. 357.
  31. Cann 2005 ↓, s. 1.
  32. a b Józefiak 2019 ↓, s. 297–298.
  33. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Józefiak 2019 ↓, s. 31–116.
  34. a b c d e f g h i Bienz 2007 ↓, s. 380–438.
  35. Collier i Oxford 2001 ↓, s. 135.
  36. FeiF. Zhou FeiF. i inni, Clinical course and risk factors for mortality of adult inpatients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective cohort study, „The Lancet”, 2020, DOI10.1016/S0140-6736(20)30566-3 .
  37. Eugene V.E.V. Koonin Eugene V.E.V., PetroP. Starokadomskyy PetroP., Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question, „Studies In History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences” (59), 2016, s. 125–134, DOI10.1016/j.shpsc.2016.02.016 .
  38. a b Hull 2009 ↓, s. 13.
  39. a b Józefiak 2019 ↓, s. 171–172.
  40. Kryczyński 2010 ↓, s. 61–66.
  41. Kryczyński 2010 ↓, s. 70–71.
  42. Kryczyński 2010 ↓, s. 74–75.
  43. a b c d e Józefiak 2019 ↓, s. 197–201.
  44. VanMeter i Hubert 2016 ↓, s. 109.
  45. Józefiak 2019 ↓, s. 117.
  46. Józefiak 2019 ↓, s. 194–195.
  47. a b Józefiak 2019 ↓, s. 184–186.
  48. Józefiak 2019 ↓, s. 182.
  49. ChristelleCh. Desnues ChristelleCh., DidierD. Raoult DidierD., Virophages question the existence of satellites, „Nature Reviews Microbiology”, 10 (234), 2012, DOI10.1038/nrmicro2676-c3 .
  50. Olga Orzyłowska-Śliwińska. Wiadomo, że wirusy atakują bakterie, ale czy mogą atakować inne wirusy?. „Świat Nauki”. 6 (238), s. 83, czerwiec 2011. Prószyński Media. ISSN 0867-6380
  51. Józefiak 2019 ↓, s. 18.
  52. Bienz 2007 ↓, s. 351.
  53. Zaremba i Borowski 2001 ↓, s. 483.
  54. Józefiak 2019 ↓, s. 25.
  55. a b c d e Clare L.C.L. Jolly Clare L.C.L., Quentin J.Q.J. Sattentau Quentin J.Q.J., Attachment Factors, [w:] StefanS. Pöhlmann, GrahamG. Simmons (red.), Viral Entry into Host Cells, Springer, 2006, s. 1–3, DOI10.1007/978-1-4614-7651-1_1, ISBN 978-1-4614-7651-1 .
  56. a b c d e Józefiak 2019 ↓, s. 19.
  57. a b Bienz 2007 ↓, s. 354.
  58. a b Józefiak 2019 ↓, s. 21.
  59. a b c Józefiak 2019 ↓, s. 21–22.
  60. a b VanMeter i Hubert 2016 ↓, s. 115–116.
  61. Zaremba i Borowski 2001 ↓, s. 547.
  62. a b Józefiak 2019 ↓, s. 24.
  63. Dimmock 2007 ↓, s. 26.
  64. Józefiak 2019 ↓, s. 2.
  65. Dimmock 2007 ↓, s. 214–215.
  66. a b c d e Bienz 2007 ↓, s. 361–365.
  67. Dimmock 2007 ↓, s. 215–216.
  68. Dimmock 2007 ↓, s. 215–217.
  69. a b c d Dimmock 2007 ↓, s. 219–221.
  70. Dimmock 2007 ↓, s. 221–222.
  71. Dimmock 2007 ↓, s. 341.
  72. Dimmock 2007 ↓, s. 344.
  73. Dimmock 2007 ↓, s. 219–222.
  74. Józefiak 2019 ↓, s. 155–156.
  75. Dimmock 2007 ↓, s. 222–223.
  76. Zaremba i Borowski 2001 ↓, s. 500.
  77. a b Kańtoch 1998 ↓, s. 101–102.
  78. a b Kańtoch 1998 ↓, s. 104–107.
  79. a b c d Bienz 2007 ↓, s. 365–366.
  80. a b c Józefiak 2019 ↓, s. 26.
  81. Kańtoch 1998 ↓, s. 99.
  82. a b Józefiak 2019 ↓, s. 26–27.
  83. a b c d Józefiak 2019 ↓, s. 209–211.
  84. Bienz 2007 ↓, s. 368–369.
  85. a b c Jabłoński 2002 ↓, s. 274–276.
  86. a b c WojciechW. Kostowski WojciechW., Leki przeciwwirusowe, [w:] WojciechW. Kostowski, Zbigniew S.Z.S. Herman (red.), Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. Tom 2, wyd. III, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008, s. 250–251, ISBN 978-83-200-3726-5 .
  87. a b SylwiaS. Gajewska-Mészáros SylwiaS., Leki przeciwwirusowe, [w:] JózefJ. Mészáros, SylwiaS. Gajewska-Mészáros (red.), Podstawy farmakologii, wyd. III, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 1999, s. 221, ISBN 83-200-2323-8 .
  88. a b c ErnstE. Mutschler ErnstE. i inni, Farmakologia i toksykologia, Wrocław: Medpharm, 2009, s. 904, 907, ISBN 978-83-60466-81-0 .
  89. Józefiak 2019 ↓, s. 259.
  90. a b SaraS. Imanpour SaraS. i inni, Factors associated with antibiotic prescriptions for the viral origin diseases in office-based practices, 2006–2012, „JRSM Open”, 8 (8), 2017, DOI10.1177/2054270417717668 .
  91. Józefiak 2019 ↓, s. 267.
  92. Józefiak 2019 ↓, s. 274.
  93. Jabłoński 2002 ↓, s. 270–272.
  94. Jabłoński 2002 ↓, s. 277–279.
  95. Jabłoński 2002 ↓, s. 280.
  96. Dimmock 2007 ↓, s. 66–67.
  97. Jabłoński 2002 ↓, s. 284–285.
  98. Dimmock 2007 ↓, s. 67–68.
  99. Józefiak 2019 ↓, s. 246.
  100. ZbigniewZ. Krzemiński ZbigniewZ., Zarys wirusologii lekarskiej, Łódź: Dział Wydawnictw i Poligrafii Akademii Medycznej w Łodzi, 1997, s. 90 .
  101. Novel Coronavirus (2019-nCoV). World Health Organization. [dostęp 2020-02-24].
  102. Kryczyński 2010 ↓, s. 122–123.
  103. Kryczyński 2010 ↓, s. 123–125.
  104. Kryczyński 2010 ↓, s. 129.
  105. Kryczyński 2010 ↓, s. 134–135.
  106. a b c Collier i Oxford 2001 ↓, s. 47–48.
  107. a b c d Prescott 2002 ↓, s. 364.
  108. Collier i Oxford 2001 ↓, s. 52–53.
  109. Bienz 2007 ↓, s. 373–379.
  110. a b Prescott 2002 ↓, s. 378.
  111. a b c d Józefiak 2019 ↓, s. 223–224.
  112. a b c d e f g h Prescott 2002 ↓, s. 362–363.
  113. a b c d e Cann 2005 ↓, s. 3–4.
  114. a b c d Cann 2005 ↓, s. 3–5.
  115. Dimmock 2007 ↓, s. 5.
  116. Schlegel 2005 ↓, s. 171.
  117. David R.D.R. Harper David R.D.R., Viruses: Biology, Applications, and Control, Garland Science, 2012, s. 3, ISBN 978-0-8153-4150-5 .
  118. ErlingE. Norrby ErlingE., Nobel Prizes and the emerging virus concept, „Archives of Virology” (153), 2008, s. 1109–1123, DOI10.1007/s00705-008-0088-8 .
  119. Józefiak 2019 ↓, s. 277–282.
  120. Józefiak 2019 ↓, s. 283.
  121. VanMeter i Hubert 2016 ↓, s. 121.
  122. a b Hull 2009 ↓, s. 4–5.

Bibliografia | edytuj kod

  • K.A.K.A. Bienz K.A.K.A., Wirusologia ogólna, [w:] Piotr B.P.B. Heczko, AgataA. Pietrzyk (red.), Mikrobiologia lekarska, wyd. I, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, ISBN 978-83-200-3154-6 .
  • Alan J.A.J. Cann Alan J.A.J., Principles of Molecular Virology, wyd. IV, Elsevier, 2005, ISBN 0-12-088787-8 .
  • LeslieL. Collier LeslieL., JohnJ. Oxford JohnJ., Wirusologia, wyd. II, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2001, ISBN 83-200-2600-8 .
  • LeslieL. Collier LeslieL., JohnJ. Oxford JohnJ., Human Virology, wyd. III, Oxford University Press, 2006, ISBN 978-0-19-856660-1 .
  • N.J.N.J. Dimmock N.J.N.J., A.J.A.J. Easton A.J.A.J., K.N.K.N. Leppard K.N.K.N., Introduction to Modern Virology, Blackwell Publishing, 2007, ISBN 978-1-4051-3645-7 .
  • AnnaA. Goździcka-Józefiak AnnaA. (red.), Wirusologia, wyd. I, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2019, ISBN 978-83-01-20471-6 .
  • RogerR. Hull RogerR., Comparative Plant Virology, wyd. II, Academic Press, 2009, ISBN 978-0-12-374154-7 .
  • W.W. Irving W.W., T.T. Boswell T.T., D. AlaD.A. Aldeen D. AlaD.A., Mikrobiologia medyczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, ISBN 978-83-01-15476-9 .
  • LeonL. Jabłoński LeonL., Epidemiologia zakażeń i chorób wirusowych, [w:] LeonL. Jabłoński, Irena DorotaI.D. Karwat (red.), Podstawy epidemiologii ogólnej, epidemiologia chorób zakaźnych, wyd. I, Lublin: Wydawnictwo Czelej, 2002, ISBN 83-88063-76-6 .
  • MirosławM. Kańtoch MirosławM., Wirusologia lekarska, wyd. I, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 1998, ISBN 83-200-2218-5 .
  • SelimS. Kryczyński SelimS., Wirusologia roślinna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010, ISBN 978-83-01-16195-8 .
  • Lansing M.L.M. Prescott Lansing M.L.M., Microbiology, wyd. V, The McGraw–Hill Companies, 2002, ISBN 0-07-282905-2 .
  • Hans G.H.G. Schlegel Hans G.H.G., Mikrobiologia ogólna, wyd. II, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-13999-4 .
  • Karin C.K.C. VanMeter Karin C.K.C., Robert J.R.J. Hubert Robert J.R.J., Microbiology for the Healthcare Professional, wyd. II, Elsevier, 2016, ISBN 978-0-323-32092-4 .
  • Maria LucynaM.L. Zaremba Maria LucynaM.L., JerzyJ. Borowski JerzyJ., Mikrobiologia lekarska, wyd. III, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2001, ISBN 83-200-2485-4 .

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

Kontrola autorytatywna (takson):
Na podstawie artykułu: "Wirusy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy