Wojciech Trąmpczyński


Wojciech Trąmpczyński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Akt urodzenia Wojciecha Trąmpczyńskiego

Wojciech Trąmpczyński (właśc. Stefan Wojciech, ur. 8 lutego 1860 w Dębłowie k. Gniezna, zm. 2 marca[1] lub 2 września[2] lub 19 października[3] 1953 w Poznaniu) – polski polityk, prawnik, działacz Narodowej Demokracji, marszałek Sejmu i Senatu. Stał na czele władz administracyjnych podczas powstania wielkopolskiego. Był marszałkiem Sejmu Ustawodawczego (1919–1922), następnie w latach 1922–1927 marszałkiem Senatu I kadencji. Został członkiem dożywotnim Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość | edytuj kod

Był synem właściciela majątku ziemskiego, Aleksego i Emilii z Biedermannów[4]. Oboje jego rodzice osierocili go, gdy był jeszcze dzieckiem[5], ale wychowywał się w atmosferze patriotycznej. Początkowo uczył się w szkole ludowej w Trzemesznie. Później uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Podczas nauki w tej szkole wstąpił do Towarzystwa Tomasza Zana, w którym zdobywał wiadomości o polskiej literaturze i historii, które nie były mu przekazywane w trakcie edukacji w instytucji będącej narzędziem germanizacji. W 1877 roku zdał maturę. Następnie zdał na prawo na Uniwersytecie Berlińskim. Po pierwszym roku studiów przeniósł się jednak na Uniwersytet Wrocławski, pod wpływem antypolskich nastrojów panujących w stolicy Niemiec. Tam prowadził działalność w nielegalnym polskim młodzieżowym ruchu narodowym, jak również w legalnych organizacjach zrzeszających Polaków. Studia ukończył w 1881 roku, uzyskując stopień doktora praw[6].

Kariera prawnicza | edytuj kod

Po zakończeniu studiów, powrócił do Dębłowa. Próbował podjąć praktykę w Sądzie Okręgowym w Gnieźnie, jednak nie udało mu się to. Z tego powodu rozpoczął praktykę zawodową w Poznaniu jako referendariusz służby przygotowawczej na aplikacjach sędziowskiej i adwokackiej. Udało mu się zdać egzamin referendarski, dzięki czemu został mianowany asesorem sądowym, a później otrzymał nominację na adwokata i w 1886 roku otworzył w stolicy Wielkopolski własną kancelarię adwokacką[7]. Specjalizował się w sprawach związanych z obrotem nieruchomościami, pomagając często Polakom, których władze niemieckie często zmuszały do sprzedawania ziemi pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. Angażował się także w sprawach politycznych, takich jak obrona osób oskarżonych o posługiwanie się zabronionym przez ustawę o zgromadzeniach językiem polskim. W tym czasie brał także udział w tajnym nauczaniu języka polskiego. W 1892 roku otworzył swą kancelarię notarialną[6].

W 1901 został wybrany do rady miejskiej Poznania. W organie tym był jednym z głównych reprezentantów polskich mieszkańców miasta. Brał m.in. udział i zabierał głos w demonstracjach poparcia dla strajku dzieci wrzesińskich, jak również tych odbywających się podczas procesu ich rodziców w Gnieźnie. Radnym poznańskim był do 1911 roku[8].

Był także doradcą prawnym Banku Ziemskiego i dyrektorem poznańskiego Hotelu Bazar[4].

W 1907 rząd pruski wniósł ustawę wywłaszczającą Polaków. W odpowiedzi na nią Trąmpczyński napisał broszurę Recht muss Recht bleiben (niem. Prawo musi pozostać prawem), w której dowodził bezprawności uchwalenia wspomnianego aktu prawnego[5].

Działalność polityczna w zaborze pruskim | edytuj kod

W 1910 roku Trąmpczyński został posłem Sejmu Pruskiego z prowincji poznańskiej. W 1911 roku trafił do Reichstagu[5].

Podczas swej działalności parlamentarnej związał się ze Związkiem Ludowo-Narodowym. W 1914 roku Trąmpczyński znalazł się w składzie tajnego Koła Międzypartyjnego (przekształconego w 1916 r. w Tajny Komitet Międzypartyjny), którego celem była współpraca z podobnymi polskimi organizacjami w innych zaborach i za granicą. W swych wypowiedziach parlamentarnych opowiadał się za jednością wszystkich ziem polskich i włączeniem zaboru pruskiego do przyszłego państwa polskiego.

Był członkiem Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce[9].

W lipcu 1918 roku wszedł w skład Centralnego Komitetu Obywatelskiego (CKO), utworzonego na podstawie Tajnego Komitetu Międzypartyjnego. CKO był kierownictwem politycznym współdziałającym z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu, który był uznawany przez państwa Ententy za polskie przedstawicielstwo. 7 października 1918 roku wraz z innymi członkami Koła Polskiego w parlamencie niemieckim, m.in. Władysławem Seydą i Wojciechem Korfantym, uznał się za obywatela polskiego i zażądał włączenia Wielkopolski do powstającego państwa polskiego. 11 listopada został wybrany na przewodniczącego Rady Ludowej miasta Poznania, w którą przekształcił się CKO. Pod jego kierownictwem prowadzono przygotowania do zwołanego 3 grudnia 1918 roku w Poznaniu Polskiego Sejmu Dzielnicowego.

8 grudnia 1918 roku, na posiedzeniu plenarnym Polskiego Sejmu Dzielnicowego, Trąmpczyński został wybrany na prezesa 80-osobowej Naczelnej Rady Ludowej. Później, w połowie grudnia, został wybrany naczelnym prezesem prowincji i rejencji poznańskiej[4]. Jako wysoki urzędnik przyjmował w Poznaniu premiera pruskiego z SPD, Paula Hirscha.

28 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego. Wybory odbyły się 26 stycznia 1919 roku; ich przeprowadzenie w dzielnicy pruskiej nie było możliwe, do Sejmu Ustawodawczego kolejny dekret dokonał kooptacji polskich posłów do Reichstagu; wśród nich był również Trąmpczyński.

Marszałek Sejmu Ustawodawczego | edytuj kod

Portret z 1919 r., autorstwa Stanisława Lentza  Osobny artykuł: Sejm Ustawodawczy (1919–1922).

W pierwszym dniu urzędowania Sejmu Ustawodawczego odbył się wybór marszałka izby. Na stanowisko to kandydowali, poza Trąmpczyńskim, także Wincenty Witos i Władysław Seyda. Ostatecznie 14 lutego 1919 roku ten pierwszy otrzymał 155 głosów, a kandydat ludowców – 149[6].

Tuż po wyborze Trąmpczyński zrezygnował z przynależności do partii politycznej. Już w pierwszym swoim wystąpieniu jako marszałek izby miał szansę udowodnić swoją bezstronność – sprzeciwił się powieszeniu w sali obrad Sejmu krzyża, co postulowali posłowie prawicowi, a sprzeciwiali się lewicowcy. Trąmpczyński organizował od podstaw Kancelarię Sejmową. Przewodniczył także Obywatelskiemu Komitetowi Obrony Państwa podczas wojny z bolszewicką Rosją w 1920 roku[7]. Po powrocie Józefa Piłsudskiego z wyprawy kijowskiej wygłosił przed kościołem św. Aleksandra w Warszawie na cześć Naczelnego Wodza entuzjastyczne przemówienie, porównując jego czyny do dokonań Bolesława Chrobrego, Jana Karola Chodkiewicza i Jana III Sobieskiego[10]:

Stwierdził także, że wojska Piłsudskiego

Jako prawnik szczególną uwagę poświęcał pracom nad uchwaleniem konstytucji oraz unifikacji i kodyfikacji prawa. W czerwcu 1919 roku Sejm Ustawodawczy powołał Komisję Kodyfikacyjną RP i Komisję Konstytucyjną (pod przewodnictwem posła Edwarda Dubanowicza). Podczas prac nad ustawą zasadniczą Trąmpczyński postulował zawarcie kompromisu pomiędzy największymi ugrupowaniami sejmowymi. Marszałkiem Sejmu pozostawał także po uchwaleniu konstytucji marcowej - od marca 1921 do września 1922 roku. Z racji swoich uprawnień konstytucyjnych pełnił rolę rozjemcy pomiędzy Naczelnikiem Państwa a Sejmem przy tworzeniu kolejnych rządów[7].

Marszałek Senatu | edytuj kod

Trąmpczyński jako marszałek Senatu Trąmpczyński podczas powitania wojsk garnizonu poznańskiego, wracających do stolicy Wielkopolski po zamachu majowym

W 1922 roku kandydował w wyborach do Senatu z listy Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej[13] i uzyskał mandat. Kandydaturę Trąmpczyńskiego zgłoszono w wyborach na marszałka izby. Jego konkurentem był Ksawery Prauss z Polskiej Partii Socjalistycznej. Ostatecznie kandydaturę Trąmpczyńskiego poparło (poza ugrupowaniami endeckimi) także PSL "Piast", co dało mu 1 grudnia 1922 roku[5] stanowisko marszałka Senatu. Sprawował tę funkcję przez 5 lat. W tym czasie, obserwując zmieniające się szybko rządy i spadek poparcia dla parlamentu pośród wyborców, opowiadał się za wzmocnieniem władzy prezydenta i zmianą ordynacji wyborczej[6]. Krytykował także Piłsudskiego. W 1926 roku mówił m.in.

Trąmpczyński był zdecydowanym przeciwnikiem przewrotu majowego. Pomimo tego nie był zwolennikiem sprowadzenia wojsk wiernych rządowi z Wielkopolski do walki z siłami Piłsudskiego. Uspokajał także bojowe nastroje po prawej stronie polskiej sceny politycznej, podejmując się roli mediatora – m.in. przywiózł do Poznania list nowego premiera, Kazimierza Bartla, w którym szef gabinetu gwarantował rządy prawa[7].

Po przejęciu władzy przez sanację był w opozycji do rządów marszałka Piłsudskiego i jego współpracowników. Zarzucał mu autorytaryzm, nadużycia i nieprzestrzeganie zasad państwa prawa. W 1927 roku został odznaczony Orderem Orła Białego[6].

Poseł | edytuj kod

4 marca 1928 roku został posłem na Sejm II kadencji z okręgu nr 33 Gniezno[15] z listy Związku Ludowo-Narodowego. Jako członek izby prowadził parlamentarną działalność skierowaną przeciwko obozowi rządzącemu – szczególnie głośne były jego wystąpienia z mównicy sejmowej, w których piętnował naruszanie praworządności przez władze sanacyjne.

30 sierpnia 1930 roku prezydent Ignacy Mościcki rozwiązał obie izby parlamentu. 9 września aresztowano wielu polityków Centrolewu i wtrącono ich do twierdzy brzeskiej. Trąmpczyński i Władysław Seyda również znaleźli się na liście osób przeznaczonych do aresztowania, ale - zgodnie z niepotwierdzonymi informacjami - prywatna interwencja, być może u samego Piłsudskiego, uchroniła ich przed zamknięciem w więzieniu[6].

W listopadzie 1930 roku ponownie został posłem (z okręgu nr 33 Gniezno), uzyskując 45 596 głosów[16]. Zeznawał także w procesie brzeskim jako świadek obrony. O jego wystąpieniu podczas procesu pisał Andrzej Garlicki:

W swych wystąpieniach sejmowych Trąmpczyński piętnował ograniczanie przez władze autonomii uniwersytetów, niezawisłości sędziowskiej, krytykował także utworzenie obozu w Berezie Kartuskiej. Był również przeciwnikiem konstytucji kwietniowej, kwestionując legalność jej uchwalenia. Mówił o niej m.in.:

Nie kandydował w 1935 roku z powodu bojkotu wyborów, zorganizowanego przez endecję. W tym czasie sympatyzował z Frontem Morges, ale ze względu na podeszły wiek ograniczał swą działalność polityczną.

Ostatnie lata | edytuj kod

Grób Wojciecha Trąmpczyńskiego na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu

1 września 1939 roku przebywał w Poznaniu. Po zakończeniu kampanii wrześniowej i rozpoczęciu hitlerowskiej okupacji Polski został wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa. Znalazł się w Warszawie. Tam utrzymywał kontakty polityczne m.in. z Cyrylem Ratajskim, Delegatem Rządu RP na Kraj[8]. Po wybuchu powstania warszawskiego przez kilka miesięcy mieszkał w Milanówku. Wiosną 1945 roku wrócił do Poznania. Tam zmarł w wieku 93 lat. Został pochowany na cmentarzu Jeżyckim[4]. 29 października 1987 roku jego prochy zostały ekshumowane i pochowane na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha w Poznaniu[6]. Na jego grobie wyryto maksymę: Święta miłości kochanej ojczyzny / Czują cię tylko umysły poczciwe pochodzącą z Hymnu do miłości Ojczyzny Ignacego Krasickiego.

Rodzina | edytuj kod

Wojciech Trąmpczyński był mężem Antoniny Jankowskiej[4] (23 grudnia 1872 - 12 grudnia 1956).

Wywód genealogiczny | edytuj kod

Źródło: M.J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego

Odznaczenia i upamiętnienie | edytuj kod

Sala im. Wojciecha Trąmpczyńskiego w Sejmie RP

Odznaczenia | edytuj kod

Upamiętnienie | edytuj kod

  • 15 czerwca 1919 Poczta Polska wydała serię 7 znaczków dla upamiętnienia pierwszej sesji Sejmu Ustawodawczego. Na dwóch znaczkach, każdy o wartości 20 fenigów (numery katalogowe 109 i 110), znajduje się wizerunek Marszałka Sejmu Wojciecha Trąmpczyńskiego[19].
  • 5 września 2013 wmurowano na ścianie budynku Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu tablicę pamiątkową upamiętniającą Wojciecha Trąmpczyńskiego[20].
  • jedna z sal posiedzeń komisji, w Korytarzu Marszałkowskim Sejmu RP, nosi nazwę „Sala im. Wojciecha Trąmpczyńskiego”[21]
  • w listopadzie 2013 w budynku Starostwa Powiatu Gnieźnieńskiego odsłonięto pamiątkową tablicę a sali sesyjnej Rady Powiatu nadano nazwę „Sala im. Stefana Wojciecha Trąmpczyńskiego”[22]

Przypisy | edytuj kod

  1. Notka biblioteki sejmowej, Wielkopolski Słownik Biograficzny.
  2. Kronika Miasta Poznania 1993 nr 1/2, s.186, Słownik biograficzny Europy środkowo-wschodniej XX wieku, wyd. Warszawa 2004, s. 1311.
  3. Encyklopedia PWN
  4. a b c d e Nikodem Kowalski: Wojciech Trąmpczyński 1860–1953 prawnik – społecznik – polityk (pol.). [dostęp 25 stycznia 2009].
  5. a b c d Henryk Mościcki, Włodzimierz Dzwonkowski: Parlament Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1927. Warszawa: Lucjan Złotnicki, 1928, s. 349.
  6. a b c d e f g h i Krzysztof Pol: Wojciech Trąmpczyński (1860–1953). W 50. rocznicę śmierci (pol.). [dostęp 25 stycznia 2009].
  7. a b c d Senat RP: Marszałkowie Senatu II Rzeczypospolitej (pol.). [dostęp 4 grudnia 2012].
  8. a b Kto był kim w drugiej Rzeczypospolitej. Jacek Majchrowski (red.). Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza "BGW", 1994, s. 555. ISBN 83-7066-569-1.
  9. Jerzy Holzer, Jan Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1967, s. 355
  10. Andrzej Ajnenkiel: Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918–1926. Wiedza Powszechna, 1986, s. 144. ISBN 83-214-0581-9.
  11. Stefan Rayski: Genjusz niepodległości: rocznik 1935. Lwów: Straż Polska, 1935, s. 41.
  12. Paweł Wieczorkiewicz: Klęska i triumf – rok 1920 (pol.). [dostęp 25 stycznia 2009].
  13. Obywatelu! [Inc.:] Chcesz praworządnego sejmu... ...głosuj za wyborem Marszałka Trąmpczyńskiego [...] Chrześcijański Związek Jedności Narodowej, Związek Ludowo Narodowy, druk ulotny, 1922, polona.pl [dostęp 2018-10-17] .
  14. Cyt za: Antoni Czubiński: Przewrót majowy 1926 roku. Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 154. ISBN 83-203-2478-5.
  15. Orędownik Urzędowy powiatu gnieźnieńskiego 28 marca 1928 nr 26. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.[dostęp 2013-12-22]
  16. "LECH" gazeta gnieźnieńska 22 listopada 1930 nr 271 s.6. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.[dostęp 2013-12-22]
  17. Andrzej Garlicki: Od Brześcia do maja. Warszawa: Czytelnik, 1986, s. 148. ISBN 83-07-01603-7.
  18. Wojciech Trąmpczyński (1860–1953) (pol.). Wszechnica Sejmowa: II Rzeczpospolita. [dostęp 17 lutego 2010].
  19. AndrzejA. Fischer AndrzejA., JerzyJ. Walocha JerzyJ., Katalog Polskich Znaków Pocztowych. Tom I, str. 61., 2006 .
  20. sza, Uczcijmy pamięć marszałka Trąmpczyńskiego, w: Poznań – Informator Samorządowy Metropolii Poznań, wrzesień 2013, s.5, ISSN 2080-315X
  21. Budynki Sejmowe. Wszechnica Sejmowa.[dostęp 26-03-2014]
  22. Marszałek Trąmpczyński godnym patronem. Piastowskakorona.pl.[dostęp 26-03-2014]

Bibliografia | edytuj kod

  • Andrzej Ajnenkiel: Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918–1926. Wiedza Powszechna, 1986. ISBN 83-214-0581-9.
  • Andrzej Garlicki: Od Brześcia do maja. Warszawa: Czytelnik, 1986. ISBN 83-07-01603-7.
  • Henryk Mościcki, Włodzimierz Dzwonkowski: Parlament Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1927. Warszawa: Lucjan Złotnicki, 1928.
  • Stefan Rayski: Genjusz niepodległości: rocznik 1935. Lwów: Straż Polska, 1935.
  • Paweł Fiktus, Wojciech Trąmpczyński i jego parlamentarna krytyka obozu rządowego w latach 1928 - 1935, (red.) Maciej Marszał, Jacek Przygodzki, Prawnicy na Uniwersytecie Wrocławskim, Wrocław 2012, ​ISBN 978-83-229-3312-1

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Wojciech Trąmpczyński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy