Województwo śląskie (II Rzeczpospolita)


Na mapach: 50°15′N 19°00′E/50,250000 19,000000

Województwo śląskie (II Rzeczpospolita) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Polska, gęstość zaludnienia, 1931 Katowice, gmach Sejmu Śląskiego, dziś Urząd Wojewódzki Wojsko Polskie wkracza do Katowic w 1922

Województwo śląskie[1] – jedyna autonomiczna jednostka administracyjna II Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą władz w Katowicach, powołana do życia w 1920 roku, faktycznie istniała w latach 1922–1939. W 1945 roku autonomia została formalnie zniesiona.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Podstawą prawną dla autonomii polskiej części Górnego Śląska i polskiej części Śląska Cieszyńskiego była ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego z dnia 15 lipca 1920 roku (Statut Organiczny Województwa Śląskiego). Obowiązywała do końca istnienia II Rzeczypospolitej. W literaturze zwraca się uwagę na to, że decyzja polskiego Sejmu Ustawodawczego była pewnego rodzaju odpowiedzią na podniesienie rejencji opolskiej do rangi prowincji przez pruski Sejm 14 października 1919 roku[2]. Statut gwarantował autonomię tej części Śląska Górnego oraz części Księstwa Cieszyńskiego, które znajdą się w granicach państwa polskiego[3].

Realnie egzystujące województwo powstało niespełna dwa lata później, w czerwcu 1922, po podpisaniu 15 maja 1922 traktatu w Genewie. W październiku 1938 roku do województwa śląskiego (do powiatu cieszyńskiego i do nowo powstałego powiatu frysztackiego) przyłączono część Zaolzia.

W wyniku rozpoczęcia II wojny światowej we wrześniu 1939 roku władze wojewódzkie ewakuowały się wraz z Prezydentem RP i Rządem na emigrację. Sejm Śląski, jako jedyny organ ustawodawczy w Polsce nie został rozwiązany dekretem Prezydenta[4]. Okupowane ziemie województwa śląskiego dekretem Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r. zostały bezpośrednio przyłączone do III Rzeszy, do Okręgu Rzeszy Śląsk (od 1941 r. do Okręgu Rzeszy Górny Śląsk), a następnie utworzono rejencję katowicką. Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk działała od 1942 w Warszawie, delegatem był do lata 1944 Ignacy Sikora.

W 1944 roku Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) zniósł okupacyjny podział administracyjny i przywrócił polski podział administracyjny przyłączając, niezgodnie ze Statutem Organicznym, powiaty Zagłębia Dąbrowskiego[5]. W 1945 roku Krajowa Rada Narodowa (KRN) ustawą konstytucyjną zniosła, niezgodnie ze swoimi kompetencjami, Statut Organiczny Województwa Śląskiego, będący podstawą prawną autonomii[6]. Od 9 maja 1945 roku administracja polska na Zaolziu została zlikwidowana przez Armię Czerwoną, a władza przekazana została Czechosłowacji. Po wojnie województwo, mimo że formalnie nazwa nie została zmieniona, nazywano śląsko-dąbrowskim. Na emigracji pozostał nierozwiązany Sejm Śląski IV kadencji, który z racji śmierci posłów pozostaje wakujący.

Autonomia | edytuj kod

Województwo śląskie posiadało własny parlament (Sejm Śląski) oraz własny skarb (Skarb Śląski), a jego autonomia była bardzo szeroka, nie mając precedensu w ustawodawstwie polskim, niemieckim czy austriackim[7].

Do ustawodawstwa Sejmu Śląskiego zastrzeżone były następujące sprawy:

  • używanie języka polskiego i niemieckiego w służbie zewnętrznej wszystkich cywilnych władz i urzędów na obszarze województwa
  • ustrój śląskich władz administracyjnych, samorząd powiatowy i gminny oraz podział administracyjny województwa,
  • sanitarne
  • organizacja policji i żandarmerii
  • policja budowlana, ogniowa, drogowa, utrzymywanie dróg lądowych
  • szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe
  • wyznaniowe z wyłączeniem tych związanych z polityką zagraniczną państwa (konkordat)
  • zaopatrzenie ubogich oraz zwalczanie żebractwa i włóczęgostwa
  • związane z rolnictwem
  • związane z tzw. „ustawodawstwem wodnym” z wyłączeniem ustawodawstwa o sztucznych drogach wodnych
  • energia elektryczna
  • koleje drugo- i trzeciorzędne (lokalne) oraz komunikacja elektryczna i motorowa
  • zwalczanie lichwy

W sprawach gospodarczych władze centralne zastrzegły sobie wyrażanie zgody na emisję obligacji wojewódzkich poza granice Śląska. Organami wykonawczymi województwa był wojewoda powoływany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Prezesa Rady Ministrów, a także 7-osobowa Rada Wojewódzka. W skład Rady Wojewódzkiej wchodziło 5 członków wybranych przez Sejm Śląski, a także wojewoda i wicewojewoda. Według statutu organicznego Prezydent Rzeczypospolitej miał prawo rozwiązać Sejm Śląski[8] przed upływem kadencji oraz miał wyłączną kompetencję jego zwoływania (art. 21). Według statutu organicznego wszystkie sądy wydawały wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a nadzór nad wszystkimi sądami zwyczajnymi przysługiwało Ministrowi Sprawiedliwości RP (art.37).

Autonomia Śląska wynikająca z odmienności narodowościowej, kulturowej i gospodarczej regionu, w zamyśle rządu polskiego miała wspierać walkę propagandową, toczoną pomiędzy Polską a Niemcami w związku z plebiscytem, który miał zdecydować o przynależności Górnego Śląska do któregoś z tych państw.

Autonomia była bardzo szeroka (np. województwo śląskie zaciągnęło w 1931 roku kredyt od Stanów Zjednoczonych w wysokości 11 milionów dolarów bez pośrednictwa Polski). Od reszty ziem II Rzeczypospolitej dzieliły ich także różnice kulturowe oraz językowe uwarunkowane historią tego regionu.

Polityka | edytuj kod

Do kompetencji Sejmu Śląskiego należały wszystkie ustawy związane z polską, autonomiczną częścią Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego, oprócz polityki zagranicznej i wojskowości.

W Autonomii Śląskiej organem władzy ustawodawczej był Sejm Śląski, natomiast organem wykonawczym była Śląska Rada Wojewódzka, na czele której stał wojewoda. Sprawy m.in. administracji szkolnej i skarbowej podlegały wojewodzie. Śląska Rada Wojewódzka pełniła funkcje kolegialnego organu wojewódzkiego, współdziałającego z wojewodą w sprawowaniu administracji.

Geografia | edytuj kod

Województwo śląskie było najmniejszym obszarowo województwem międzywojennej Polski. W skład województwa weszły części Górnego Śląska oraz części Śląska Cieszyńskiego. Powierzchnia górnośląska była trzy razy większa od części cieszyńskiej[9].

W 1921 roku miało obszar 4216 km². W 1938 roku, po włączeniu Zaolzia, powiększyło się o 805 km².

Dzieliło się na 8 powiatów (oraz jeden okręg miejski), 414 gmin wiejskich, 19 gmin miejskich oraz 9 miast.

Gospodarka | edytuj kod

Straż Graniczna uzbrojona w kbk wz. 91/98/25 eskortuje grupę przemytników na Górnym Śląsku

Województwo śląskie było najlepiej rozwiniętym i najbogatszym województwem w przedwojennej Polsce. Jego gospodarka opierała się głównie na przemyśle górniczym i hutniczym. Z jego terenów w 1923 roku pochodziło 73% węgla wydobywanego na terenie Polski, 87,7% cynku, 71% stali i 99,7% ołowiu[10].

Duży udział w gospodarce województwa śląskiego posiadał kapitał niemiecki. Później pojawił się także kapitał francuski (m.in. polsko-francuska spółka Polskie Kopalnie Skarbowe „Skarboferm”), belgijski, a od 1926 roku także amerykański.

Z budżetu państwowego finansowano budowę niektórych linii kolejowych m.in. trasę Chorzów – Szarlej, Kalety – Podzamcze, budowę urzędów celnych i placówek straży granicznej, a także z budżetu państwa przeprowadzono regulację Odry, Olzy, Białki i Wisły do ujścia Przemszy[11] Ze Skarbu Śląskiego nie przekazywano środków na nakłady na rzecz obronności państwa (które pochłaniały ok. 1/3 budżetu Polski)[12]. Zgodnie ze Statutem Organicznym, Skarb Śląski przekazywał do budżetu centralnego środki w wysokości obliczanej według wzoru:

S S P O = D O S S 2 D O S P 2 L C W S L C R P , {\displaystyle \mathrm {SSPO={\frac {DOSS}{2}}-{\frac {DOSP}{2}}\cdot {\frac {LCWS}{LCRP}}} ,}

gdzie:

  • SSPO – środki, które Skarb Śląski oddaje na potrzeby ogólnopaństwowe,
  • DOSS – dochód ogólny Skarbu Śląskiego z podatków i opłat, z wyjątkiem dodatków do podatków,
  • DOSP – dochód ogólny Skarbu Państwa i Skarbu Śląskiego z podatków i opłat, z wyjątkiem dodatków do podatków,
  • LCWS – ludność cywilna województwa śląskiego,
  • LCRP – ludność cywilna państwa wraz z województwem śląskim.

Wydatki Skarbu Śląskiego kształtowały się następująco (lata budżetowe)

  • 1926/27 – 79,06 mln zł[13]
  • 1927/28 – 95,05 mln zł[13]
  • 1928/29 – 91,91 mln zł[13]
  • 1932/33 – 82,464 mln zł
  • 1934/35 – 66,401 mln
  • 1935/36 – 77,805 mln
  • 1936/37 – 82,017
  • 1937/38 – 78,065 mln[14]
  • 1938/39 – 86,334 mln[14]

Dla porównania wydatki budżetowe państwa polskiego wyniosły w latach 1931/32 – 2467 mln zł; 1932/33 – 2245 mln zł; 1933/34 – 2231 mln[15].

Dochody Skarbu Śląskiego w roku budżetowym 1928/29 wyniosły 131 mln zł, a dla porównania dochody skarbu państwa polskiego (bez dochodów Skarbu Śląskiego) wyniosły w tym samym roku 2627 mln zł[16].

Zadłużenie Skarbu Śląskiego w 1938 r. wynosiło ponad 72 mln zł (w tym pożyczka amerykańska z 1.06.1928 r. w wysokości 11.200.000 dolarów wynosiła w 1938 roku 9.772.900 dolarów[17]), zadłużenie polskiego budżetu centralnego w 1937 roku wyniosło 4762 mln zł (wewnętrzne 2130 i zagraniczne 2632[18]).

Demografia | edytuj kod

Według danych ze spisu powszechnego przeprowadzonego w 1931 roku województwo śląskie miało 1 295 027 mieszkańców, co stanowiło wzrost o 169 499 osób w stosunku do poprzedniego spisu przeprowadzonego dziesięć lat wcześniej (wtedy było to 1 125 528 osób[19]). Na kilometr kwadratowy przypadało 307,2 osób, czyli ponad trzykrotnie więcej niż średnio w kraju. Na 100 mężczyzn przypadały 104,3 kobiety. Wyznaniowo przeważali katolicy (stanowili 92,3% mieszkańców), choć na Śląsku Cieszyńskim i w większych miastach stosunkowo dużo było także ewangelików. Podobnie jak w Wielkopolsce i na Pomorzu, również i na Śląsku mieszkało stosunkowo mało Żydów (18 938 – zaledwie 1,5%)[20].

Spis z 1931 roku nie pytał o przynależność narodową badanego. Zamiast tego badano język ojczysty populacji i tak w województwie śląskim zdecydowana większość, bo aż 1 195 635 osób przyznawało się do języka polskiego. Po niemiecku mówiło 90 545 osób, natomiast inne języki były ojczystymi dla znaczniej mniejszych grup mieszkańców. W przekroju powiatów tylko jeden powiat województwa śląskiego miał inną niż polskojęzyczna większość – był to powiat miejski Bielsko, w którym jedynie 43,4% mieszkańców mówiło po polsku (więcej mówiło po niemiecku). Powiat miejski Bielsko nie istniał wprawdzie w czasie trwania spisu w 1931 roku, ale jego wyniki przedstawiono dopiero w 1935 roku, z uwzględnieniem zmian administracyjnych[21].

Województwo śląskie cechowało się bardzo młodym społeczeństwem. 42,2% mieszkańców było w wieku przedprodukcyjnym (0–19 lat), zaś zaledwie 4,3% było w wieku poprodukcyjnym (65 i więcej lat)[22].

W 1938 roku po przyłączeniu Zaolzia ludność województwa wzrosła o 227 400 mieszkańców.

Na Górnym Śląsku w momencie powstania województwa praktycznie nie było miejscowej polskiej inteligencji w przeciwieństwie do Śląska Cieszyńskiego. W efekcie to mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego zdominowali polską inteligencję województwa śląskiego[23].

Miasta | edytuj kod

Gminy wiejskie o miejskich uprawnieniach finansowych | edytuj kod

Powiaty | edytuj kod

1 – stan na 1929 rok. Dla Żor i Wodzisławia stan na rok 1931
2 – w 1934 przemianowano miasto i powiat Królewska Huta na Chorzów

Wojewodowie śląscy | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Ustawa Konstytucyjna z dnia 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego (Dz.U. z 1920 r. nr 73, poz. 497).
  2. K. Popiołek, Śląskie dzieje, Warszawa – Kraków 1976, s. 357.
  3. Część literatury uznaje Śląsk Cieszyński za część Górnego Śląska.
  4. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 2 listopada 1939 r. o rozwiązaniu Sejmu i Senatu (M. P. Nr 245–251 z dnia 9 listopada 1939 r.). Sejm Śląski nie został uwzględniony, a jego sesje nie były zwoływane.
  5. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944 r. o trybie powołania władz administracji ogólnej I-ej i II-ej instancji (Dz.U. z 1944 r. nr 2, poz. 8).
  6. Ustawa Konstytucyjna z dnia 6 maja 1945 r. o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego (Dz.U. z 1945 r. nr 17, poz. 92).
  7. Edward Wieczorek: Spacery po Katowicach. Katowice: Urząd Miasta Katowice, 2003, s. 3. ISBN 1-59184-138-0.
  8. Województwo Śląskie 1918–1928. Informator i Przewodnik, Katowice wyd. Śląska Rada Wojewódzka w Katowicach, 1929 s. 110.
  9. Marzena Bochnak, Rola cieszyniaków w województwie śląskim (1922–1939). Zarys problematyki, „Pamiętnik Cieszyński”, t. 17, 2002, s. 91.
  10. Popiołek, Śląskie dzieje, s. 376.
  11. Województwo Śląskie 1918–1928. Informator i Przewodnik, Katowice wyd. Śląska Rada Wojewódzka w Katowicach, 1929 s. 140–187.
  12. „Historia gospodarcza Polski”, A. Jezierski, C. Leszczyńska, Warszawa, KeyText 2003, s. 333.
  13. a b c Województwo Śląskie 1918–1928. Informator i Przewodnik, Katowice wyd. Śląska Rada Wojewódzka w Katowicach, 1929 s. 213.
  14. a b Planowane.
  15. Mały rocznik statystyczny, GUS 1938, s. 362, 374.
  16. Mały rocznik statystyczny 1939, wyd. GUS, s. 371.
  17. Exposé Wojewody Śląskiego dr. Grażyńskiego wygłoszone na 20 posiedzeniu IV Sejmu Śląskiego w dniu 18 stycznia 1938 r., Katowice 1938, s. 32.
  18. Mały rocznik statystyczny, GUS 1938, s. 374, 358.
  19. Popiołek, Śląskie dzieje, s. 375.
  20. „Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo śląskie.” – strona 20, tabela 10 (strona 54 w pliku PDF).
  21. Tamże, tabela 12.
  22. Tamże, tabela 13.
  23. Marzena Bochnak, Rola cieszyniaków w województwie śląskim (1922–1939). Zarys problematyki, „Pamiętnik Cieszyński”, t. 17, 2002, s. 92.

Bibliografia | edytuj kod

  • Czesław Brzoza, Polska w czasach niepodległości i drugiej wojny światowej (1918–1945), Kraków 2003, ​ISBN 83-85719-61-X​.
  • Józef Ciągwa, Autonomia Śląska (1922–1939), Katowice: Muzeum Śląskie, 1988. ​ISBN 83-85039-33-3​.
  • AndrzejA. Drogoń AndrzejA., Autonomia województwa śląskiego w pracach Klubu Chrześcijańskiej Demokracji w I Sejmie Śląskim, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2003, ISBN 83-226-1218-4, OCLC 830494239 .
  • JerzyJ. Malec JerzyJ., DorotaD. Malec DorotaD., Historia administracji i myśli administracyjnej, Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2000, ISBN 83-233-1353-9, OCLC 749747900 .
  • „Mały rocznik statystyczny” nakładem Głównego Urzędu Statystycznego – 1933 (Concise Statistical Year-Book of Poland, Warsaw 1939).
  • Kazimierz Popiołek, Śląskie dzieje, Warszawa – Kraków 1976
  • Danuta Sieradzka, Samorząd komunalny Województwa Śląskiego 1922–1939, Katowice: Muzeum Śląskie, 1991. ​ISBN 83-85039-82-1​.
  • Województwo Śląskie, pod. red. F. Serafina, Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1996 (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1555).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Województwo śląskie (II Rzeczpospolita)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy