Województwo katowickie (1975–1998)


Na mapach: 50°15′20,1600″N 19°01′13,4400″E/50,255600 19,020400

Województwo katowickie (1975–1998) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Województwo katowickie – dawne województwo w południowej Polsce, istniejące w latach 1975–1998 jako jedno z 49 ówcześnie funkcjonujących. Obejmowało centralną część wcześniejszego dużego województwa katowickiego oraz północno-zachodnią część województwa krakowskiego i rejon Raciborza z województwa opolskiego. Powierzchnia województwa wynosiła 6650 km², ludność w 1998 3894,9 tys. osób (ponad 86% w miastach). Od 1999 obszar dawnego województwa, z wyjątkiem rejonu Olkusza i Chrzanowa oraz miasta i gminy Brzeszcze, stanowi trzon województwa śląskiego.

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Województwo katowickie leżało w południowej części Polski[3]. Obejmując w granicach z lat 1975–1998 obszar 6650 km², zaliczało się do województw średniej wielkości[4][5].

Długość granic województwa katowickiego wynosiła w 1998 723 km[5]. Województwo graniczyło z województwami bielskim, częstochowskim, kieleckim, krakowskim i opolskim oraz z Czechosłowacją, a następnie Czechami[5][6]. Rozciągało się między 49°50' i 50°36' N (rozciągłość z południa na północ – 87 km) oraz między 18°03' i 19°57' E (rozciągłość z zachodu na wschód – 136 km)[5].

Najwyżej i najniżej położonymi punktami województwa katowickiego były[5]:

  • najwyższym położonym – Góra Zamkowa k. Ogrodzieńca (504 m. n. p. m.);
  • najwyżej położoną miejscowością – Ogrodzieniec (430 m. n. p. m.);
  • najniżej położonym – Turze k. Kuźni Raciborskiej (178 m. n. p. m);
  • najniżej położoną miejscowością – Kuźnia Raciborska (180 m. n. p. m).

Województwo rozciągało się na obszarze Wyżyny Śląskiej, Kotliny Oświęcimskiej i Raciborskiej oraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Na obszarze województwa przeważały mało urodzajne gleby bielicowe i brunatne, jedynie w części południowej i wschodniej występowały żyźniejsze gleby lessowe. Głównymi rzekami były Wisła, Odra i Przemsza; na obszarze województwa zaczynały swój bieg Warta i Pilica. Województwo leżało na dziale wodnym Wisły i Odry, co przy wielkiej koncentracji ludności i przemysłu powodowało deficyt wody; w celu zaopatrzenia Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w wodę wybudowano szereg sztucznych zbiorników wodnych (największym było Jezioro Goczałkowickie na Wiśle, o powierzchni 32 km²)[1].

Historia | edytuj kod

W efekcie reformy administracyjnej z 1975, tworzącej 49 województw i likwidującej powiaty, województwo katowickie otrzymało nowy kształt terytorialny[4][7][8]:

Reformę z 1975 poprzedziła (już od 1973) akcja łączenia mniejszych miast i gmin z jednostkami większymi[4]. Było to spowodowane zapewne przez obawę, czy władze wojewódzkie będą w stanie efektywnie zarządzać ponad setką jednostek stopnia podstawowego[4]. W przeddzień wejścia w życie reformy, 27 maja 1975, w województwie katowickim zniesiono 22 miasta i 17 gmin[9][10]:

W chwili wejścia w życie reformy (1 czerwca 1975) województwo katowickie dzieliło się na 47 miast i 61 gmin[8]:

Już w 1977 przeprowadzono pierwszą zmianę podziału administracyjnego województwa; zniesiono wówczas cztery miasta i dziewięć gmin, kolejnych osiemnaście gmin scalono (w ramach dziewięciu dotychczas istniejących), trzem zmieniono nazwy i siedziby władz, utworzono też trzy nowe gminy, wreszcie zmieniono granice dwóch gmin[11][12][13]. Liczba jednostek stopnia podstawowego w województwie zmniejszyła się do 89: 43 miast i 46 gmin, przy czym 16 miast posiadało wspólne z gminami władze[4].

Odtwarzanie jednostek rozpoczęło się już od 1982. W 1990 województwo dzieliło się na 93 podstawowe jednostki administracyjne (45 miast i 48 gmin, w tym 15 miast i gmin ze wspólnymi władzami)[4].

Sztucznie wyznaczone granice miast i gmin nie przetrwały długo po upadku komunizmu. Dążąc do redukcji liczby jednostek administracyjnych, często łączono miejscowości sobie obce, o odmiennej historii i kulturze. Po wyborach samorządowych z 1990 dążenia odśrodkowe przybrały na sile, doprowadzając do przywrócenia samodzielności wielu miejscowościom przymusowo połączonym z większymi jednostkami. Powołano też urzędy rejonowe, namiastki powiatów[4].

1 stycznia 1999, w następstwie kolejnej reformy administracyjnej, województwo katowickie zostało zlikwidowane, stając się rdzeniem nowego województwa śląskiego; z ziem małopolskich w województwie śląskim pozostało jedynie Jaworzno[4][14].

Ważniejsze zmiany administracyjne | edytuj kod

  • 1 lutego 1977:
    • zniesiono miasta[11][13]:
    • połączono gminy[12]:
      • Bestwina i Ligota w gminę Czechowice-Dziedzice z siedzibą w Czechowicach-Dziedzicach,
      • Kamieniec i Zbrosławice w gminę Zbrosławice z siedzibą w Zbrosławicach,
      • Kornowac i Lyski w gminę Lyski z siedzibą w Lyskach,
      • Krupski Młyn i Tworóg w gminę Tworóg z siedzibą w Tworogu,
      • Miedźna i Jawiszowice w gminę Brzeszcze z siedzibą w Brzeszczach,
      • Myślachowice i Trzebinia-Siersza w gminę Trzebinia z siedzibą w Trzebini[c],
      • Nakło i Świerklaniec w gminę Świerklaniec z siedzibą w Świerklańcu,
      • Poniszowice i Rudziniec w gminę Rudziniec z siedzibą w Rudzińcu,
      • Rudy i Kuźnia Raciborska w gminę Kuźnia Raciborska z siedzibą w Kuźni Raciborskiej,
    • zmieniono nazwy gmin[12]:
      • Bełk na Leszczyny z przeniesieniem siedziby władz do Leszczyn,
      • Bolesław na Bukowno z przeniesieniem siedziby władz do Bukowna,
      • Suszec na Żory z przeniesieniem siedziby władz do Żor,
    • zniesiono gminy Bojszowy (włączając Bojszowy do Tychów[13]), Byczyna (włączoną do Jaworzna[13]), Chwałęcice (włączając Chwałęcice do Rybnika[13]), Kobiór (włączając Kobiór do Tychów[13]), Kromołów (włączoną do Zawiercia[13]), Ochojec, Ornontowice, Przyszowice i Żernica[12],
    • utworzono gminy[12][13]:
  • 1 października 1982[15][16][17]:
    • odtworzono miasto Poręba oraz gminy Bestwina i Miedźna,
    • nazwę gminy Żory zmieniono z powrotem na Suszec z powtórnym przeniesieniem siedziby władz do Suszca;
  • 15 marca 1984 odtworzono miasto Sławków[18];
  • 2 kwietnia 1991:
    • odtworzono miasta Bieruń i Lędziny oraz gminy Bojszowy, Kobiór, Krupski Młyn, Ornontowice i Wyry[19],
    • nazwę gminy Bukowno zmieniono z powrotem na Bolesław z powtórnym przeniesieniem siedziby władz do Bolesławia[20];
  • 1 stycznia 1992:
    • odtworzono miasta Rydułtowy i Wojkowice oraz gminę Goczałkowice-Zdrój[21],
    • połączono w gminy wiejsko-miejskie jednoimienne miasta i gminy ze wspólnymi władzami: Brzeszcze, Chrzanów, Czechowice-Dziedzice, Kuźnia Raciborska, Leszczyny (zmieniając nazwę miasta i gminy na Czerwionka-Leszczyny), Libiąż, Łazy, Ogrodzieniec, Olkusz, Pszczyna, Siewierz, Toszek, Trzebinia i Wolbrom[22];
  • 1 stycznia 1993 utworzono gminę Jejkowice z części gminy Gaszowice oraz odtworzono gminę Kornowac[23];
  • 30 grudnia 1994[24]:
    • utworzono gminę Chełm Śląski z części Mysłowic,
    • odtworzono miasta Imielin, Miasteczko Śląskie i Pszów oraz gminę Marklowice;
  • 1 stycznia 1997 odtworzono miasto Radlin oraz zmieniono nazwę gminy Tąpkowice na Ożarowice[25];
  • 1 stycznia 1998 odtworzono miasto Radzionków[26].

Podział administracyjny | edytuj kod

Urzędy rejonowe | edytuj kod

W 1990 w całym kraju utworzono sieć urzędów rejonowych[28][29]. Pod koniec 1998 w województwie katowickim działały następujące urzędy rejonowe[30][31][32]:

  • w Będzinie dla gmin Bobrowniki i Psary oraz miast Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec i Wojkowice;
  • w Chrzanowie dla gmin Babice, Chrzanów, Libiąż i Trzebinia oraz miasta Jaworzno;
  • w Gliwicach dla gmin Gierałtowice, Ornontowice, Pilchowice, Rudziniec, Sośnicowice, Toszek i Wielowieś oraz miast Gliwice, Knurów, Pyskowice i Zabrze;
  • w Katowicach dla gminy Chełm Śląski oraz miast Bytom, Chorzów, Imielin, Katowice, Mysłowice, Radzionków, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie i Świętochłowice;
  • w Olkuszu dla gmin Bolesław, Klucze, Olkusz i Wolbrom oraz miast Bukowno i Sławków;
  • w Pszczynie dla gmin Bestwina, Brzeszcze, Czechowice-Dziedzice, Goczałkowice-Zdrój, Miedźna, Pawłowice, Pszczyna i Suszec;
  • w Raciborzu dla gmin Krzanowice, Krzyżanowice, Kuźnia Raciborska, Nędza, Pietrowice Wielkie i Rudnik oraz miasta Racibórz;
  • w Rybniku dla gmin Czerwionka-Leszczyny, Gaszowice, Jejkowice, Kornowac, Lyski i Świerklany oraz miast Rybnik i Żory;
  • w Tarnowskich Górach dla gmin Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg i Zbrosławice oraz miast Miasteczko Śląskie, Piekary Śląskie i Tarnowskie Góry;
  • w Tychach dla gmin Bojszowy, Kobiór i Wyry oraz miast Bieruń, Lędziny, Łaziska Górne, Mikołów, Orzesze i Tychy;
  • w Wodzisławiu Śląskim dla gmin Godów, Gorzyce, Lubomia, Marklowice, Mszana i Zebrzydowice oraz miast Jastrzębie-Zdrój, Pszów, Radlin, Rydułtowy i Wodzisław Śląski;
  • w Zawierciu dla gmin Łazy, Mierzęcice, Ogrodzieniec, Pilica, Siewierz i Żarnowiec oraz miast Poręba i Zawiercie.

Ludność | edytuj kod

Województwo katowickie było najludniejsze w Polsce[1]. Pod względem gęstości zaludnienia zajmowało trzecie miejsce w kraju, po łódzkim i warszawskim[33]. Reforma administracyjna spowodowała wzrost poziomu urbanizacji, zarówno dzięki wcieleniu niektórych gmin do miast, jak i dzięki odłączeniu słabo zurbanizowanych północnych i południowych terenów województwa oraz przyłączeniu zurbanizowanej i uprzemysłowionej części województwa krakowskiego[33]. Przyrost naturalny niezmiennie należał do najniższych w Polsce i pod koniec lat 80. spadł do 2‰[33], a w latach 90. stał się on ujemny i w 1997 wyniósł -0,48‰[34]. Najwięcej mieszkańców województwo katowickie miało w 1992 – według stanu na 30 czerwca tego roku liczba ludności województwa wyniosła 4009,1 tys. osób[35].

Gospodarka | edytuj kod

Reforma administracyjna wzmocniła wybitnie przemysłowy charakter województwa. W połowie lat 70. skupiało ono ponad 17% ogółu zatrudnionych w przemyśle Polski (1975) i wytwarzało 16% produkcji przemysłowej kraju (1976). W 1990 region dostarczał 97,6% krajowego wydobycia węgla kamiennego, 39,6% produkcji koksu, 100% cynku i ołowiu (1989), 56,6% stali, 53,2% wyrobów walcowanych, 48,7% samochodów osobowych orz 23,3% energii elektrycznej[60][1].

Po 1989 wiele zakładów przemysłowych Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego zostało zamkniętych. Restrukturyzacja przemysłu spowodowała zmiany w strukturze zatrudnienia regionu i w 1998 roku liczba zatrudnionych w przemyśle oraz usługach zrównała się[61].

Rolnictwo odgrywało w gospodarce regionu rolę drugoplanową[62]. W 1975 użytki rolne zajmowały 51,4% obszaru województwa, w tym grunty orne 38,6%; dekadę później odpowiednio 48,7% i 37,8%[62][63]. Według spisu powszechnego z 1988 ludność rolnicza stanowiła jedynie niecały procent populacji województwa[33].

Władze | edytuj kod

Pierwsi sekretarze Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[64]:

Wojewodowie katowiccy[65]:

Herb | edytuj kod

Herb województwa katowickiego

Od 9 maja 1997 województwo katowickie posiadało herb, nadany rozporządzeniem wojewody katowickiego Eugeniusza Ciszaka z dnia 22 kwietnia 1997. Przedstawiał on orła złotego w błękitnym polu[66].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Imielin został następnie z dniem 1 lutego 1977 włączony do Mysłowic (Dz.U. z 1977 r. nr 3, poz. 15).
  2. Z dniem 1 stycznia 1993 Trzebiesławice przyłączono do Dąbrowy Górniczej (Dz.U. z 1992 r. nr 100, poz. 500).
  3. Nazwa miasta Trzebinia-Siersza została z dniem 1 lutego 1977 zmieniona na Trzebinia (M.P. z 1977 r. nr 2, poz. 16).
  4. a b Spis powszechny.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d EP PWN ↓, t. 4, s. 685.
  2. Dz.U. z 1993 r. nr 37, poz. 164
  3. EP PWN ↓, t. 5 (suplement), s. 178.
  4. a b c d e f g h Dziuba ↓, § Terytorium i podziały administracyjne województwa katowickiego.
  5. a b c d e RS WK 1998 ↓, s. 88.
  6. RS WK 1977 ↓, s. 29.
  7. Dz.U. z 1975 r. nr 16, poz. 91
  8. a b Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  9. Dz.U. z 1975 r. nr 15, poz. 87
  10. Dz.U. z 1975 r. nr 15, poz. 88
  11. a b Dz.U. z 1977 r. nr 3, poz. 13
  12. a b c d e Dz.U. z 1977 r. nr 3, poz. 14
  13. a b c d e f g h Dz.U. z 1977 r. nr 3, poz. 15
  14. Dz.U. z 1998 r. nr 96, poz. 603
  15. Dz.U. z 1981 r. nr 26, poz. 139
  16. Dz.U. z 1982 r. nr 23, poz. 164
  17. Dz.U. z 1982 r. nr 23, poz. 165
  18. Dz.U. z 1984 r. nr 14, poz. 62
  19. Dz.U. z 1991 r. nr 2, poz. 8
  20. Dz.U. z 1991 r. nr 2, poz. 9
  21. Dz.U. z 1991 r. nr 115, poz. 497
  22. Dz.U. z 1991 r. nr 87, poz. 397
  23. Dz.U. z 1992 r. nr 100, poz. 500
  24. Dz.U. z 1994 r. nr 132, poz. 671
  25. Dz.U. z 1996 r. nr 155, poz. 761
  26. Dz.U. z 1997 r. nr 109, poz. 705
  27. RS WK 1998 ↓, s. 52-59.
  28. Dz.U. z 1990 r. nr 21, poz. 123
  29. Dz.U. z 1990 r. nr 54, poz. 316
  30. Dz.U. z 1995 r. nr 66, poz. 341
  31. Dz.U. z 1997 r. nr 102, poz. 649
  32. Dz.U. z 1998 r. nr 74, poz. 484
  33. a b c d Dziuba ↓, § Ludność województwa katowickiego.
  34. RS WK 1998 ↓, s. 102.
  35. a b RS WK 1993 ↓, s. 62.
  36. a b RS WK 1977 ↓, s. 34, 37.
  37. RS WK 1978 ↓, s. 48, 51.
  38. Narodowy Spis Powszechny z dnia 7 XII 1978 r. Ludność, gospodarstwa domowe, warunki mieszkaniowe, Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny w Katowicach, 1981, s. 52, 56 .
  39. RS WK 1979 ↓, s. 46, 50.
  40. RS WK 1980 ↓, s. 48.
  41. RS WK 1981 ↓, s. 24, 27.
  42. RS WK 1982 ↓, s. 29, 31.
  43. RS WK 1983 ↓, s. 32, 34.
  44. RS WK 1984 ↓, s. 44.
  45. RS WK 1985 ↓, s. 44.
  46. RS WK 1986 ↓, s. 48.
  47. RS WK 1987 ↓, s. 46.
  48. RS WK 1988 ↓, s. 48.
  49. RS WK 1993 ↓, s. 61.
  50. a b Informacja o zmianach demograficzno-społecznych ludności i warunków mieszkaniowych w województwie katowickim w latach 1979–1988 (na podstawie spisów powszechnych), Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny w Katowicach, czerwiec 1990, s. 14 .
  51. RS WK 1989 ↓, s. 48.
  52. a b RS WK 1991 ↓, s. 32, 34.
  53. RS WK 1992 ↓, s. 21.
  54. RS WK 1994 ↓, s. 61.
  55. RS WK 1995 ↓, s. 73-74.
  56. RS WK 1996 ↓, s. 72-73.
  57. RS WK 1997 ↓, s. 79-80.
  58. RS WK 1998 ↓, s. 99-100.
  59. Podstawowe informacje... ↓, s. 57.
  60. Dziuba ↓, § Gospodarka województwa katowickiego.
  61. Spórna i Dragan ↓, § Górnośląski Okręg Przemysłowy po 1989 roku.
  62. a b EP PWN ↓, t. 4, s. 686.
  63. EP PWN ↓, t. 5 (suplement), s. 179.
  64. Dziuba ↓, § Władze partyjne i administracyjne województwa katowickiego.
  65. Poczet Wojewodów. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach. [dostęp 2020-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-18)].
  66. Rozporządzenie Nr 82/97 Wojewody Katowickiego z dnia 22 kwietnia 1997 roku w sprawie ustanowienia herbu województwa katowickiego (Dziennik Urzędowy Województwa Katowickiego z 1997 r., Nr 15, poz. 103).

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Województwo katowickie (1975–1998)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy