Województwo lubelskie


Na mapach: 51°13′N 22°54′E/51,216667 22,900000

Województwo lubelskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Województwo lubelskiejednostka samorządu terytorialnego i podziału administracyjnego we wschodniej Polsce, o powierzchni 25 122,46 km². Obejmuje głównie południową połowę Niziny Południowopodlaskiej, Polesie Zachodnie i Wołyńskie (po Bug) oraz Wyżynę Lubelską, mały obszar Wyżyny Wołyńskiej, większość polskiego Roztocza i skraj Kotliny Sandomierskiej. Według danych GUS w 2017 roku zamieszkiwało je 2,126 mln osób[1]. Siedzibą władz wojewódzkich jest Lublin. Jest najdalej wysuniętym na wschód województwem w Polsce.

Współczesne województwo lubelskie obejmuje kilka głównych krain historycznych. Z regionu Małopolski należą do niego prawie w całości ziemia lubelska[2] i większa część ziemi łukowskiej[3], a ponadto część ziemi stężyckiej i fragment ziemi sandomierskiej[4]. Obejmuje również części Rusi Czerwonej i Polesia leżące przy lewym brzegu Bugu. Od 1809 r. północna część obszaru między Wisłą a Bugiem znajdowała się w siedleckim regionie administracyjnym, nazywanym Podlasiem, obecnie Podlasiem Południowym.

W 2010 r. województwo lubelskie miało najmniejszy spośród innych województw odsetek ludności w wieku produkcyjnym.[potrzebny przypis]

Spis treści

Historia | edytuj kod

Mappa jeneralna województwa lubelskiego, 1826 Województwo lubelskie w latach 1944–1950 Województwo lubelskie w latach 1950–1975 Województwa z lat 1975–1998 z granicą obecnego województwa lubelskiego

Historia obszaru | edytuj kod

Obecne ziemie woj. lubelskiego należały w I Rzeczypospolitej do województw: lubelskiego, ruskiego (ziemia chełmska) i bełskiego. Część powiatu radzyńskiego, powiat bialski oraz powiat włodawski należał do województwa brzeskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Województwo lubelskie w latach 1474–1795 | edytuj kod

 Osobny artykuł: województwo lubelskie (I Rzeczpospolita).

Województwo lubelskie w latach 1816–1837 | edytuj kod

 Osobny artykuł: województwo lubelskie (Królestwo Polskie).

Województwo lubelskie Królestwa Polskiego utworzono w 1816 w miejsce departamentu lubelskiego Księstwa Warszawskiego; dzieliło się na 4 obwody i 10 powiatów; w 1837 województwo lubelskie zostało przekształcone w gubernię lubelską.

Województwo lubelskie w okresie II RP | edytuj kod

 Osobny artykuł: Województwo lubelskie (II Rzeczpospolita).

Województwo lubelskie w latach 1944–1975 | edytuj kod

 Osobny artykuł: Województwo lubelskie (1944–1975).
Po zmianach w 1950

Województwo lubelskie w latach 1975–1998 | edytuj kod

 Osobny artykuł: województwo lubelskie (1975–1998).

Województwo lubelskie od 1999 | edytuj kod

 Osobny artykuł: Podział administracyjny województwa lubelskiego.

W 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej powstało nowe województwo rządowo-samorządowe z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

W 2006 r. Eurostat posługując się tzw. standardem siły nabywczej, który pozwala porównywać dane ekonomiczne z różnych krajów, uwzględniając różnice cen podał dane za 2003 r., gdzie województwo lubelskie zostało uznane za najbiedniejszy region Unii Europejskiej. Dokładnie w 2003 r. PKB na mieszkańca woj. lubelskiego wyniósł 3538 euro (najmniej w całej UE), co stanowiło 33,2% średniej unijnej[5].

Geografia | edytuj kod

Mapa fizyczna województwa lubelskiego Średnia roczna temperatura

Według danych z 1 stycznia 2014 r. powierzchnia województwa wynosiła 25 122,49 km², co stanowi 8% powierzchni Polski (3. miejsce w kraju pod względem powierzchni)[6].

Położenie administracyjne | edytuj kod

Województwo jest położone we wschodniej części Polski, między Wisłą a Bugiem (jedynie część powiatu puławskiego leży po zachodniej stronie Wisły). Graniczy z[7]:

oraz z województwami:

Łączna długość granic województwa wynosi 1144,7 km.

Współrzędne geograficzne i rozciągłość terytorium | edytuj kod

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

W wymiarze północ–południe województwo rozciąga się na długości 226 km, to jest 2°02′10″ rozciągłości południkowej.

W wymiarze wschód–zachód rozpiętość województwa wynosi 177 km, co w mierze kątowej daje 2°31′48″ rozciągłości równoleżnikowej.

Położenie fizycznogeograficzne | edytuj kod

Terytorium województwa lubelskiego zajmuje części czterech jednostek najwyższego rzędu regionalizacji fizycznogeograficznej Europy. Większa jego część należy do megaregionu Pozaalpejskiej Europy Środkowej. Są to: makroregion Nizina Południowopodlaska (318.9), znajdujący się w granicach prowincji Niż Środkowoeuropejski oraz Wyżyna Lubelska (343.1) i Roztocze (343.2) – makroregiony prowincji Wyżyny Polskie. Polesie Zachodnie (845.1) i Polesie Wołyńskie (845.3) są makroregionami prowincji Polesie należącej do megaregionu Niżu Wschodnioeuropejskiego. Kotlina Sandomierska (512.4-5) jest częścią megaregionu karpackiego.

Spośród wymienionych makroregionów największą powierzchnię województwa zajmują: Wyżyna Lubelska, Nizina Południowopodlaska i Polesie Zachodnie.

Rzeźba terenu | edytuj kod

Krainy geograficzne województwa lubelskiego należą do trzech pasów rzeźby powierzchni Polski:

Najwyżej położony punkt znajduje się na Roztoczu Wschodnim – jest nim wierzchołek Krągłego Goraju – 388,7 m n.p.m. (okolice wsi Huta Lubycka, pow. tomaszowski), natomiast najniższe miejsce, 106,7 m n.p.m., leży w Dolinie Środkowej Wisły koło wsi Piotrowice w powiecie ryckim[8].

Stosunki wodne | edytuj kod

Wody powierzchniowe. Całe województwo znajduje się w dorzeczu Wisły. Rzeka główna i jej małe bezpośrednie dopływy odprowadzają wody z zachodniej części terytorium. Środkowa część województwa znajduje się w dorzeczu (drugiego stopnia) Wieprza, wschodnia – Bugu (Narwi), na południu usytuowana jest zlewnia Sanu a najmniejszy teren należy do bezpośredniej zlewni Wisły. Największą rzeką w lubelskiej części dorzecza Bugu jest Krzna, której zlewnia zajmuje północno-wschodnią część województwa. Na Lubelszczyźnie po południowej stronie Roztocza największą rzeką jest Tanew. W południowej części Polesia Zachodniego znajduje się zespół jezior krasowych.

Podział administracyjny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Podział administracyjny województwa lubelskiego.

Na terenie województwo znajdują się 4 miasta na prawach powiatu, 20 powiatów, 213 gmin.

Dane z 31 grudnia 2017 r.[1]

Podregiony statystyczne | edytuj kod

Województwo lubelskie składa się z 4 podregionów statystycznych (GUS)[9] – zgodnych ze standardem NUTS Unii Europejskiej:

Miasta | edytuj kod

LublinZamek Królewski, obecnie Muzeum Lubelskie ZamośćRynek Wielki z Ratuszem Lubartów – Pałac Sanguszków Hrubieszówcerkiew prawosławna, posiada 13 kopuł Nałęczów – Sanatorium „Książę Józef” nad stawem w Parku Zdrojowym Kazimierz Dolnykamienice Przybyłów pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem ZwierzyniecPlenipotentówka. Dyrekcja Roztoczańskiego Parku Narodowego Pałac Czartoryskich w Puławach

W województwie lubelskim jest 48 miast, w tym 4 miasta na prawach powiatu[1]. Podkreślone zostały siedziby powiatów ziemskich, a pogrubione miasta na prawach powiatu. Dane z 31 grudnia 2017 r.[1]

 Zobacz też: Miasta w Polsce (statystyki).

Demografia | edytuj kod

Dane o ludności z dnia 30 czerwca 2014:

Według danych z 30 czerwca 2014 r. województwo miało 2 151 836 mieszkańców, co stanowiło 5,6% ludności Polski[14].

  • Piramida wieku mieszkańców woj. lubelskiego w 2014 roku[15].


Religia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Religia w województwie lubelskim.

Gospodarka | edytuj kod

Główne przedsiębiorstwa w Lublinie PGE Elektrociepłownia Lublin-Wrotków Sp. z o.o. przy ul. Inżynierskiej (widok od ul. Diamentowej) Lubella SA przy ul. Wrotkowskiej Herbapol Lublin SA przy ul. Diamentowej (widok od ul. Romera)

Wskaźniki gospodarcze | edytuj kod

W 2012 r. produkt krajowy brutto woj. lubelskiego wynosił 63,9 mld zł, co stanowiło 4,0% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 29,5 tys. zł (70,3% średniej krajowej), co plasowało lubelskie na 15. miejscu względem innych województw[16].

W 2010 r. produkcja sprzedana przemysłu w woj. lubelskim wynosiła 24,5 mld zł, co stanowiło 2,5% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w lubelskim wynosiła 5,2 mld zł, co stanowiło 3,2% tej sprzedaży Polski[17].

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. lubelskiego w 3. kwartale 2011 r. wynosiło 3272,35 zł, co lokowało je na 10. miejscu względem wszystkich województw[18].

W końcu marca 2012 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 132,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 14,1% do aktywnych zawodowo[19].

Według danych z 2011 r. 10,9% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. lubelskiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji)[20].

Przemysł | edytuj kod

Część województwa obejmuje Lubelskie Zagłębie Węglowe.

Zasoby surowców mineralnych:

Transport | edytuj kod

 Osobny artykuł: Port lotniczy Lublin. Port lotniczy Lublin EN57AL-3010 na stacji Lublin Airport w Świdniku

Port lotniczy Lublin zlokalizowany jest w Świdniku, około 10 km od centrum Lublina. Lotnisko zajmuje 250 ha, a pas startowy ma 2,5 km długości i jest ono skomunikowane szynobusem z Dworcem PKP Lublin. Około 12 km na południowy zachód od miasta leży lotnisko Lublin-Radawiec w Radawcu Dużym.

Województwo lubelskie jest właścicielem 13 autobusów szynowych, kupionych przez Urząd Marszałkowski oraz leasinguje 5 jednostek elektrycznych.

Środowisko i jego ochrona | edytuj kod

Wawóz lessowy w lesie między Pniakami a Kraśniczynem

Duże kompleksy leśne: Lasy Janowskie i Puszcza Solska tworzące zwarty ciąg w południowej części regionu, Lasy Sobiborskie, Włodawskie i Parczewskie na wschodzie oraz Lasy Kozłowieckie i Łukowskie na północ od Lublina. Mają tu granice zasięgów takie gatunki drzew jak np.: buk pospolity, jodła pospolita, dąb bezszypułkowy.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. w woj. lubelskim lasy obejmowały powierzchnię 580,1 tys. ha, co stanowiło 23,1% jego powierzchni. 12,0 tys. ha lasów znajdowało się w obrębie parków narodowych[25].

Obok Roztoczańskiego Parku Narodowego jest obszar Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego – jedynego pojezierza w Polsce znajdującego się poza zasięgiem ostatniego zlodowacenia. W 2002 r. obszarowi temu UNESCO nadało status Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Polesie Zachodnie”. W centralnej części tego rezerwatu znajduje się Poleski Park Narodowy. Docelowo będzie to jeden z nielicznych na świecie trójpaństwowych rezerwatów biosfery: polsko-ukraińsko-białoruski.

Poleski Park Narodowyścieżka przyrodnicza „Dąb Dominik”

Na terenie województwa lubelskiego znajdują się dwa parki narodowe:

  1. Poleski Park Narodowy
  2. Roztoczański Park Narodowy

17 parków krajobrazowych:

  1. Chełmski Park Krajobrazowy
  2. Kazimierski Park Krajobrazowy
  3. Kozłowiecki Park Krajobrazowy
  4. Krasnobrodzki Park Krajobrazowy
  5. Krzczonowski Park Krajobrazowy
  6. Nadwieprzański Park Krajobrazowy
  7. Park Krajobrazowy Lasy Janowskie
  8. Park Krajobrazowy Podlaski Przełom Bugu
  9. Park Krajobrazowy Pojezierze Łęczyńskie
  10. Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej
  11. Poleski Park Krajobrazowy
  12. Południoworoztoczański Park Krajobrazowy
  13. Skierbieszowski Park Krajobrazowy
  14. Sobiborski Park Krajobrazowy
  15. Strzelecki Park Krajobrazowy
  16. Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy
  17. Wrzelowiecki Park Krajobrazowy

Według stanu na 2012 w województwie było 87 rezerwatów przyrody[26]. W 2012 r. na obszarze województwa znajdowało się 1513 pomników przyrody. Wśród nich najliczniejszą grupę stanowiły pojedyncze drzewa (1177), grupy drzew (177), głazy narzutowe (39), aleje przydrożne (47), jaskinie (5) i 68 innych obiektów[27]. W 2012 r. na obszarze województwa znajdowało się 7 stanowisk dokumentacyjnych, 267 użytków ekologicznych oraz 7 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych[27].

Nauka i oświata | edytuj kod

Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Rektorat Wyższej Szkoły Oficerskiej Sił Powietrznych w Dęblinie

Centrum naukowym województwa lubelskiego jest Lublin, w którym siedziby mają cztery uniwersytety oraz kilka innych uczelni wyższych. W pozostałych największych miastach województwa znajdują się ośrodki zamiejscowe oraz uczelnie niepubliczne.

 Zobacz też kategorie: Uczelnie w województwie lubelskim, Oświata w województwie lubelskim.

Bezpieczeństwo publiczne | edytuj kod

W województwie lubelskim działa centrum powiadamiania ratunkowego, które znajduje się w Lublinie i które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[28].

Administracja | edytuj kod

Samorząd wojewódzki | edytuj kod

Organem uchwałodawczym jest Sejmik Województwa Lubelskiego, składający się z 33 radnych[29]. Sejmik wybiera organ wykonawczy województwa, którym jest Zarząd Województwa Lubelskiego, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem. Siedzibą sejmiku województwa jest Lublin[30]. Obecnie Marszałkiem Województwa Lubelskiego jest Jarosław Stawiarski. [31]

 Osobne artykuły: Sejmik Województwa LubelskiegoZarząd Województwa Lubelskiego.  Zobacz więcej w artykule Marszałek województwa, w sekcji Województwo lubelskie.

Administracja rządowa | edytuj kod

Organem administracji rządowej jest wojewoda lubelski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Lublin[30].

 Osobny artykuł: wojewodowie lubelscy.

Architektura | edytuj kod

Pałac w Kozłówce

Obiekty sakralne | edytuj kod

Najwięcej obiektów o charakterze sakralnym znajduje się w Lublinie.

Protestancką architekturę sakralną reprezentuje luterański kościół św. Trójcy w Lublinie, a także ruiny zboru kalwińskiego w Piaskach oraz Wieża Ariańska w Wojciechowie. Prawosławie jest reprezentowane przez cerkiew Przemienienia Pańskiego w Lublinie, zaś grekokatolicyzm – przez drewnianą cerkiew Narodzenia NMP na terenie Muzeum Wsi Lubelskiej.

Żydowską architekturę reprezentuje w Lublinie talmudyczna uczelnia Jeszywas Chachmej Lublin, natomiast poza Lublinem synagogi, m.in. w Łęcznej, Kraśniku, Kazimierzu Dolnym i Zamościu.

Zamki i ich ruiny | edytuj kod

W Lublinie mieści się Zamek przy Starym Mieście, z romańskim donżonem. W obrębie Lublina znajdują się również ruiny zamku w Jakubowicach Murowanych. W Kazimierzu Dolnym mieszczą się ruiny zamku z XVI w. oraz baszta obronna z XIV w. W pobliskiej Bochotnicy znajdują się pozostałości niewielkiego zamku Firlejów, zwanego potocznie „zamkiem Esterki”. Ruiny zamku mieszczą się również w Zawieprzycach. Także Wieża Ariańska w Wojciechowie i zespół zamkowo-pałacowy w Czemiernikach miały charakter obronny.

Zalew Zemborzycki – miejsce sportu i rekreacji

Turystyka | edytuj kod

W lubelskim znajdują się dwie trasy podziemne. W Lublinie funkcjonuje ok. 300-metrowa Lubelska Trasa Podziemna, wiodąca przez piwnice kamienic Starego Miasta.

Regiony turystyczne: Roztocza, Puszczy Solskiej i Lasów Janowskich oraz Polesia Lubelskiego.

Uwagi | edytuj kod

  1. Leasing od BRE Banku.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e Rocznik Demograficzny 2018. GUS. [dostęp 2018-11-21].
  2. Bez terenu na prawym brzegu Sanu przy jego ujściu.
  3. Bez okolic Siedlec.
  4. Przy lewym brzegu Wisły koło Puław.
  5. Michał Kot: UE: Lubelskie – najbiedniejszy region UE. Money.pl za PAP, 2006-05-18. [dostęp 2011-08-21].
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r., „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 24 lipca 2014, ISSN 1505-5507 .
  7. geoportal.gov.pl. geoportal.gov.pl. [dostęp 2013-07-27].
  8. Tabl. 3: Układ pionowy powierzchni. W: „Rocznik Statystyczny Województwa Lubelskiego” 2015 [on-line]. Urząd Statystyczny w Lublinie, 2015-12-29. [dostęp 2016-06-25]. W publikacji nie podano nazw mezoregionów fizycznogeograficznych i miejscowości położonej najbliżej wzniesienia, a obok wysokości zapisano tylko nazwy gmin w której leży kulminacja i najniższe miejsce.
  9. Mapa subregionów województwa lubelskiego (GUS).
  10. Mapa subregionu lubelskiego (GUS).
  11. Mapa subregionu bialskiego (GUS).
  12. Mapa subregionu chełmsko – zamojskiego (GUS).
  13. Mapa subregionu puławskiego (GUS).
  14. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 10 czerwca 2011, ISSN 1734-6118 .
  15. polskawliczbach.pl/lubelskie, w oparciu o dane GUS.
  16. Rocznik Statystyczny Województw 2014, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 12 stycznia 2015, s. 625, ISSN 1230-5820 .
  17. Rocznik Statystyczny Województw 2011 (wybrane tablice), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 24 stycznia 2012, s. 58–59, ISSN 1230-5820 .
  18. Obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 28 listopada 2011 r. (M.P. z 2011 r. nr 108, poz. 1099).
  19. Bezrobotni oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów (Stan na koniec marca 2012 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2012-04-26. [dostęp 2012-05-20].
  20. Ubóstwo w Polsce w 2011r.. Główny Urząd Statystyczny, 2012-05-31. s. 15. [dostęp 2012-06-08].
  21. Strona spółki Lubelski Węgiel Bogdanka S.A. (pol.). [dostęp 2015-04-13].
  22. a b c Marek Graff. Pojazdy z napędem spalinowym dla ruchu regionalnego w Polsce. „Technika Transportu Szynowego”. 4/2014, s. 28. Emi-press. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  23. Lubelskie: Przekazano pięć zmodernizowanych EN57 (pol.). 2012-01-23. [dostęp 2012-07-28].
  24. Lubelski Zakład PR ma 5 EN57 AL (pol.). 2012-01-20. [dostęp 2012-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-24)].
  25. Raport o stanie lasów w Polsce 2012. , s. 78, 2013. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych. ISSN 1641-3229
  26. Rejestr rezerwatów przyrody województwa lubelskiego, RDOŚ Lublin stan na 4 czerwca 2012. [dostęp 2014-02-28].
  27. a b GUS Ochrona Środowiska 2013, kierujący zespołem Dariusz Bochenek, Warszawa s. 310, ISSN 0867-3217. [dostęp 2014-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-13)].
  28. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  29. Zarządzenie Nr 109 Wojewody Lubelskiego z dnia 30 marca 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Lubelskiego z 2010 r., Nr 41, poz. 898).
  30. a b (Art. 3.) Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz.U. z 1998 r. nr 96, poz. 603).
  31. https://www.lubelskie.pl/zarzad-wojewodztwa/sklad-zarzadu/

Bibliografia | edytuj kod

  • Tadeusz Mencel: Galicja Zachodnia 1795-1809, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976
  • Władysław Ćwik, Jerzy Reder: Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1977
  • Tadeusz Mencel (red.): Dzieje Lubelszczyzny. Tom I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974
  • Aleksander Kierek (red.): Dzieje Lubelszczyzny. Tom II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (województwo):
Na podstawie artykułu: "Województwo lubelskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy