Województwo lubelskie (II Rzeczpospolita)


Na mapach: 51°13′59,8800″N 22°34′00,1200″E/51,233300 22,566700

Województwo lubelskie (II Rzeczpospolita) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest wersja przejrzana, która została oznaczona 27 lut 2019. Na przejrzenie oczekują zmiany w szablonach lub plikach, które są zawarte na tej stronie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Województwo lubelskie w szczegółowych danych statystycznych spisu powszechnego z 30.IX.1921 i spisu powszechnego z 9. XII. 1931 r. Województwo lubelskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921 Skorowidz miejscowości 1921 – szczegółowe dane GUS spisu powszechnego 1921 – województwo lubelskie Województwo lubelskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1931 Polska, gęstość zaludnienia, 1931

Województwo lubelskiewojewództwo II Rzeczypospolitej istniejące w latach 19191939 ze stolicą w Lublinie.

Województwo zostało utworzone 14 sierpnia 1919 roku[2]. Województwo miało centralne położenie i – jako jedyne województwo II RP – nie graniczyło z państwami ościennymi. Województwo obejmowało w przybliżeniu obszar współczesnego województwa lubelskiego wraz z powiatami garwolińskim, siedleckim, sokołowskim i węgrowskim (obecnie w woj. mazowieckim), a także okolice Krzeszowa i Zaklikowa (obecnie w woj. podkarpackim); nie obejmowało natomiast południowego pasa BełżecLubycza KrólewskaUlhówekChłopiatyn, należącego do woj. lwowskiego. Głównymi miastami województwa poza Lublinem były Siedlce, Chełm, Zamość, Biała Podlaska, Międzyrzec Podlaski, Łuków i Hrubieszów. W 1939 r. województwo liczyło 15 powiatów ziemskich i 1 grodzki.

Spis treści

Podział administracyjny | edytuj kod

Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

Ludność | edytuj kod

W roku 1921 województwo było zamieszkane przez 2 087 951 osób[3].

Podział ludności według narodowości[3]:

Podział ludności według wyznania[3]:

Wojewodowie lubelscy w II RP | edytuj kod

Wicewojewodowie

Miejscowości o charakterze miejskim | edytuj kod

Definicje | edytuj kod

W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim: miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. lubelskiego występowały dwie formy – miasta i osady miejskie.

Określenie miasto miało trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka, a niektóre miasta (np. Nisko) były de facto wsiami[5]. Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich[5]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich. Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Waręż Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Waręż-Wieś)[5].

Na terenach byłego Królestwa Kongresowego istniały dodatkowo tzw. osady miejskie. Była to kategoria osiedli o charakterze miejskim utworzona przez zaborcze władze rosyjskie z miejscowości „które chociaż nazywały się miastami, jednakże z powodu nieznacznej liczby mieszkańców, małego rozwoju przemysłu i niedostateczności dochodów, w rzeczywistości nie miały znaczenia miast”[6]. W praktyce były to miejscowości (338 z 452 istniejących wówczas miast), którym odebrano prawa miejskie[7], w zamian obdarzając je czysto honorowym mianem osady, pozwalającym lokalnej społeczności na wyróżnianie się spośród wsi, lecz nie dającym żadnych dodatkowych praw[8]. Osady miejskie były w wielu przypadkach dużymi miejscowościami, przekraczającymi liczbą ludności wiele miast (np. osady Opole, Tarnogród i Tyszowce). Zdecydowana większość osad miejskich posiadała prawa miejskie do przemian 1870 roku. Niektóre utraciły je wcześniej pod zaborem rosyjskim (Ryki, Siedliszcze, Sosnowica, Świerze i Wysokie), a niektóre nigdy ich nie posiadały (Irena, Komarówka i Sobienie-Jeziory). W przeciwieństwie do istniejących na ziemiach wschodnich i w Galicji miasteczek, które miały swój własny ustrój miasteczkowy[a], osady miejskie, zostały poddane mocy obowiązującej ukazu z dnia 19 lutego 1864 o urządzeniu gmin wiejskich[9]. Tak więc zarówno miasteczka jak i osady miejskie stanowiły kategorię pośrednią między miastem a wsią, lecz według prawa osady były formalnie wsiami, natomiast miasteczka posiadały odrębny status.

Charakter prawny miast | edytuj kod

Za II Rzeczypospolitej w poczet miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały.

Charakter prawny miejscowości położnych na terenie tzw. województw centralnych został uregulowany dekretem Naczelnika Państwa z 4 lutego 1919 o samorządzie miejskim, według którego za miasta prawne uznano 150 miejscowości (w tym 19 w woj. lubelskim, z których 4 – Kraśnik, Kock, Stoczek i Mordy automatycznie odzyskały utracone wcześniej prawa miejskie)[10]. Dekret ten nie objął początkowo powiatów byłej guberni suwalskiej i czterech powiatów z byłej guberni siedleckiej (bialskiego, konstantynowskiego, radzyńskiego i włodawskiego), podlegających do końca 1918 roku pod Ober-Ost, na których obszarze do miast zaliczono dodatkowo 9 miast woj. lubelskiego, w tym 3 odzyskujące prawa miejskie – Janów Podlaski, Łosice i Ostrów. Dekret nie objął też trzech powiatów byłej guberni suwalskiej (augustowskiego, sejneńskiego i suwalskiego) oraz też trzech powiatów byłej guberni grodzieńskiej (białostockiego, bielskiego i sokólskiego), które w 1919 roku przyłączono do województwa białostockiego[11]. Działanie dekretu o samorządzie miejskim na miejscowości w wymienionych powiatach rozciągnięto trzema osobnymi rozporządzeniami: z 25 września 1919[12], 13 października 1919[13] i 22 października 1919[14] (brak rozporządzenia dotyczącego b. guberni suwalskiej); łącznie za miasta uznano 31 miejscowości, a jednemu – Orli – odebrano prawa miejskie z dniem 22 października 1919. Podczas przeprowadzania spisu ludności w 1921 roku istniało na terenie województw centralnych kilkanaście miejscowości o nieuregulowanym charakterze prawnym. Były to miejscowości, którym samorząd miejski został nadany przez okupanta, a które nie zostały wymienione w dekrecie z 4 lutego 1919. Dla wszystkich (oprócz czterech) sprawa charakteru prawno-administracyjnego została zadecydowana[11], albo przez skasowanie ustroju miejskiego, albo przez zaliczenie do miast na mocy indywidualnych rozporządzeń wydanych na podstawie ustawy z 20 lutego 1920 roku[15][16].

W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszystkie miasta i osady miejskie województwa lubelskiego (stan na 1924 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/osady miejskie).

Wykaz | edytuj kod

Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom IV - Województwo Lubelskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach

Uwagi | edytuj kod

  1. Nadany przez Generalnego Komisarza Ziem Wschodnich
  2. Obecnie: Janów Lubelski
  3. Obecna nazwa: Józefów nad Wisłą
  4. Później jako Kazimierz Dolny
  5. Wówczas gmina Kodeń składała się z samego Kodnia
  6. Obecnie: Komarów-Osada
  7. Obecnie: Komarówka Podlaska
  8. Obecnie: Kosów Lacki
  9. Dawniej gmina Podklasztor
  10. Wówczas gmina Łomazy składała się z samych Łomaz
  11. Obecnie: Jeziorzany
  12. Obecnie: Międzyrzec Podlaski
  13. Obecna nazwa: Opole Lubelskie
  14. Obecnie: Ostrów Lubelski
  15. Obencie: Piaski
  16. Obecnie: Radzyń Podlaski
  17. Liczba mieszkańców łącznie z osadą młyńską Rudka
  18. Obecnie: Sokołów Podlaski
  19. Dawniej gmina Pawłowice
  20. Obecna nazwa: Świerże
  21. Wówczas gmina Kodeń składała się z samego Tarnogrodu
  22. Obecnie: Tomaszów Lubelski

Przypisy | edytuj kod

  1. M.P. z 1920 r. nr 48, poz. brak
  2. Dz.U. z 1919 r. nr 65, poz. 395
  3. a b c Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom IV - Województwo Lubelskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  4. Ordery Odrodzenia Polski i Krzyże Zasługi. Odznaczani zasłużonych osób w Lublinie i Lubelszczyźnie. „Express Lubelski i Wołyński”, s. 4, Nr 316 z 15 listopada 1933. 
  5. a b c Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XIII - Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  6. Motywy do Ukazu do rządzącego Senatu z dnia 1 (13) czerwca 1869 roku (Dziennik Praw Nr 235, tom 69 str. 245)
  7. Zarówno polska i rosyjska nauka przyznaje niemałą w tym rolę poparciu udzielonemu powstaniu styczniowemu. Por. К. Е Ливанцев, Правовой статус городского населения Королевства Польского в XIX в. (до реформы 1866 г. ), Правоведение, Министерство высшего и среднего специального образования СССР, Правоведение.N 4, июль-август. -Л. :Изд-во Ленинградского университета, 1979 (ros.)
  8. Dzieje Końskowoli, (red.) Ryszard Szczygieł, Końskowolskie Towarzystwo Regionalne, Lublin 1988, ss. 97-98.
  9. Dziennik Praw z 1864, Nr 187, tom 62
  10. Dz.U. z 1919 r. nr 13, poz. 40
  11. a b Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom V - Województwo Białostockie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  12. M.P. z 1919 r. nr 220, poz. 0
  13. M.P. z 1919 r. nr 229, poz. 0
  14. M.P. z 1919 r. nr 234, poz. 0
  15. Dz.U. z 1920 r. nr 19, poz. 91
  16. Dz.U. z 1920 r. nr 19, poz. 92
  17. 2 stycznia 1933 gminę przemianowano na gmina Baranów nad Wieprzem (M.P. z 1933 r. nr 1, poz. 1)
  18. a b c d e f g h i j k l m n o p q 1 kwietnia 1939 powiaty garwoliński, sokołowski, węgrowski oraz gminę Irena z powiatu puławskiego (ta ostatnia włączona do powiatu garwolińskiego) przyłączono do woj. warszawskie go (Dz.U. z 1938 r. nr 27, poz. 240, Dz.U. z 1939 r. nr 14, poz. 82)
  19. a b Od 1 stycznia 1923 w powiecie biłgorajskim (Dz.U. z 1922 r. nr 77, poz. 695)
  20. 1 kwietnia 1930 zniesiono gminę Goraj, a jej obszar włączono do gminy Frampol (Dz.U. z 1930 r. nr 23, poz. 215). Rozporządzenie to uchylono kolejnym rozporządzeniem z 29 lipca 1939 (Dz.U. z 1939 r. nr 66, poz. 449); w efekcie zniesienie gminy Goraj zostało mocą wsteczną uchylone
  21. a b 24 lipca 1928 gminę przemianowano na gmina Wisznice (M.P. z 1928 r. nr 168, poz. 325)
  22. a b c Miejscowość nigdy nie posiadała praw miejskich
  23. a b c d Prawa miejskie (utracone po powstaniu styczniowym przywrócone 22 października 1919, do tego dnia była to osada miejska (M.P. z 1919 r. nr 234, poz. 0)
  24. a b Po zniesieniu powiatu konstantynowskiego z dniem 1 kwietnia 1932 miejscowość przyłączono do powiatu bialskiego w woj. lubelskim (Dz.U. z 1932 r. nr 6, poz. 33)
  25. a b c 31 października 1927 w związku z nadaniem praw miejskich Kazimierzowi (przekształceniu w gminę miejską) i równoczesnym włączeniu do niego pozostałych miejscowości dotychczasowej gminy Kazimierz (oraz dwóch z sąsiedniej gminy Celejów) gmina przestała istnieć (Dz.U. z 1927 r. nr 94, poz. 840)
  26. a b c d e f g h Prawa miejskie (utracone po powstaniu styczniowym przywrócone 7 lutego 1919, do tego dnia była to osada miejska (Dz.U. z 1919 r. nr 13, poz. 140)
  27. 6 czerwca 1929 gminę przemianowano na gmina Komarówka Podlaska (M.P. z 1929 r. nr 128, poz. 318)
  28. Do 9 lipca 1925 (do momentu przyłączenia kilku miejscowości z gminy Puławy) gmina Końskowola składała się z samej Końskowoli (Dz.U. z 1925 r. nr 67, poz. 474)
  29. Od 1 kwietnia 1927 utworzył odrębną gminę w granicach samej osady o nazwiegmina Łaskarzew-Osada (Dz.U. z 1926 r. nr 127, poz. 748)
  30. a b Po zniesieniu powiatu konstantynowskiego z dniem 1 kwietnia 1932 miejscowość przyłączono do powiatu siedleckiego w woj. lubelskim (Dz.U. z 1932 r. nr 6, poz. 33)
  31. 5 czerwca 1929 gminę przemianowano na gmina Michów-Lubartowski (M.P. z 1929 r. nr 127, poz. 315), następnie gmina Michów
  32. a b Prawa miejskie (utracone po powstaniu styczniowym przywrócone 13 października 1919, do tego dnia była to osada miejska (M.P. z 1919 r. nr 229, poz. 0)
  33. Od 1 stycznia 1923 w powiecie włodawskim (Dz.U. z 1922 r. nr 99, poz. 912)
  34. 20 sierpnia 1927 gminę przemianowano na gmina Wołoskowola (M.P. z 1927 r. nr 189, poz. 479)
  35. group="uwaga"Obecnie: Stoczek Łukowski
  36. 1 kwietnia 1929 weszła w skład nowo utworzonej gminy Tarnogóra (Dz.U. z 1929 r. nr 11, poz. 89)
  37. 18 grudnia 1925 gminę przemianowano na gmina Uchanie (M.P. z 1925 r. nr 293, poz. 1240)
  38. 9 kwietnia 1929 gminę przemianowano na gmina Wąwolnica (M.P. z 1929 r. nr 82, poz. 182)
Na podstawie artykułu: "Województwo lubelskie (II Rzeczpospolita)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy