Województwo poleskie


Na mapach: 52°07′05,5200″N 26°05′46,3200″E/52,118200 26,096200

Województwo poleskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Województwo poleskie w szczegółowych danych statystycznych spisu powszechnego z 30.IX.1921 i spisu powszechnego z 9. XII. 1931 r. Województwo poleskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921 Skorowidz miejscowości 1921 – szczegółowe dane GUS spisu powszechnego 1921 – województwo poleskie Województwo poleskie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1931 Polska, gęstość zaludnienia, 1930 Urząd Wojewódzki Poleski w Brześciu nad Bugiem (2006) Budynek kolonii urzędniczej w Brześciu Brześć - Willa funkcjonalistyczna z czasów II RP Bank Polski w Brześciu z czasów II RP

Województwo poleskiewojewództwo II Rzeczypospolitej utworzone 19 lutego 1921 z siedzibą w Pińsku[2]. Po pożarze miasta w sierpniu 1921 stolicę przeniesiono do Brześcia Litewskiego, przemianowanego 20 marca 1923 na Brześć nad Bugiem[3]. W 1921 województwo składało się z 10 powiatów, 17 miast i 113 gmin i zajmowało powierzchnię 42.280 km². Województwo istniało do 1939.

Spis treści

Charakterystyka | edytuj kod

Było to jedno z najbardziej zacofanych województw Polski międzywojennej, o wysokim stopniu analfabetyzmu, niskiej scholaryzacji[4]. W 1938 większość ludności przyznawała się do narodowości „tutejszej”, nie podając języka ojczystego[5].

1 stycznia 1923 z części gmin powiatów łuninieckiego, sarneńskiego i pińskiego utworzono nowy powiat stoliński[6]. 16 grudnia 1930 województwo zmieniło swoje granice – do województwa wołyńskiego przyłączono powiat sarneński[7]. 1 kwietnia 1935 powiat kosowski przemianowano na iwacewicki[8][9].

W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow województwo poleskie znalazło się w granicach ZSRR. Jego południowa część z Kamieniem Koszyrskim została włączona do Ukrainy radzieckiej, północna część zaś – jako obwody brzeski i piński – do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W czasie okupacji niemieckiej (1941–1944) teren województwa podzielono między obwód białostocki oraz Komisariaty Rzeszy: Wschód i Ukraina.

W wyniku układu polsko-radzieckiego z 1945 jedynie niewielkie fragmenty województwa poleskiego znajdują się obecnie w Polsce, stanowiąc część Podlasia. Reszta województwa została rozparcelowana między obwody brzeski i piński na Białorusi oraz wołyński i rówieński na Ukrainie. Po reformie administracyjnej w Białoruskiej SRR i likwidacji obwodu pińskiego tereny województwa znajdujące się na obszarze Białorusi prawie w całości należą do obwodu brzeskiego (poza m.in. wsią Lenin włączoną w skład obwodu homelskiego).

Podział administracyjny | edytuj kod

Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

Ludność | edytuj kod

Ludność województwa w 1921 wynosiła 880 898 osób[10].

Ludność województwa w 1931 wynosiła 1 132 200.

Główne miasta: Brześć nad Bugiem, Pińsk, Dawidgródek, Łuniniec, Kobryń, Prużana, Sarny[7] i Stolin.

Według drugiego powszechnego spisu ludności z 1931 roku województwo zamieszkiwało:

  • 124 951 (11,0%) osób rzymskokatolickiego wyznania[11]
  • 1780 – unickiego[11]
  • 875 803 (77,4%) – prawosławnego wyznania[11]
  • 3065 – augsburskiego, 415 – reformowanego, 79 – unijne ewangelickie, 1939 osób podało wyznanie ewangelickie bez bliższego określenia, 9329 – inne chrześcijańskie[11]
  • 113 988 (10,1%) – mojżeszowe[11]
  • 120 – inne niechrześcijańskie[11]
  • 191 osób nie zostało określonych (oraz bezwyznaniowi)[11]
  • 279 osób nie podało przynależności konfesyjnej[11].

W stosunku do pierwszego spisu liczba ludności polskiej była mniejsza o 10,8 tysięcy (164 163 osób) i stanowiła 14,5% a nie 24,3%, co sugerował pierwszy spis[12].

Wojewodowie polescy w II Rzeczypospolitej | edytuj kod

Miasta i miasteczka | edytuj kod

Synteza | edytuj kod

W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. poleskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).

Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że "miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami[13].

Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich[13]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).

Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)[13].

Za II Rzeczypospolitej w poczet miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały. W województwach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego (m.in. w woj. poleskim) po odzyskaniu niepodległości panowało zamieszanie co do charakteru prawnego miejscowości posiadających prawa miejskie/miasteczka. Sprawa ta została częściowo uregulowana różnymi rozporządzeniami[14][15][16][17], lecz przepisy były tylko częściowo wykonywane[18]. Ostatecznie w woj. poleskim za miasta uznano wszystkie miejscowości posiadające w 1924 roku prawa miejskie bądź te miejscowości o prawach miasteczka, które liczyły ponad 2.000 mieszkańców. Jednakże Główny Urząd Statystyczny (na którego danych poniższa tabela jest utworzona) oparł wykaz nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych (przez to są w nim niewielkie rozbieżności, np. Rokitno). Stąd:

  • Za miasta (gminy miejskie) uznano wszelkie miejscowości, które za czasów rosyjskich posiadały ustrój miejski, o ile liczą (w 1924 roku) więcej niż 4000 mieszkańców
  • Za miasteczka (gminy miejskie) uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców (w 1924 roku) od 2000[19] do 4000 mieszkańców
  • Za miasta/miasteczka (gminy miejskie) uznano także wszelkie inne miejscowości, na które ustawa miejska (względnie tymczasowa ustawa miejska) została rozciągnięta indywidualnymi rozporządzeniami Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich[10]

W poniższej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka województwa poleskiego obu typów (stan na 1924 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[20].

Wykaz | edytuj kod

Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VIII - Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach
► = status miejski utracony przed 1937 rokiem

Przypisy | edytuj kod

  1. M.P. z 1921 r. nr 55, poz. 97
  2. Tymczasową siedzibą województwa (do czasu przysposobienia gmachu dla urzędu wojewódzkiego) był Brześć Litewski (M.P. z 1921 r. nr 55, poz. 97)
  3. M.P. z 1923 r. nr 65, poz. 70
  4. Mały Rocznik Statystyczny 1938 Warszawa 1938 Wyd. GUS, s. 28, wyniki spisu powszechnego 1931. Tabela:Analfabetyzm wśród ludności w wieku 10 lat i więcej.
  5. Mały Rocznik Statystyczny 1938 Warszawa 1938 Wyd. GUS, s. 22, wyniki spisu powszechnego 1931. Tabela: Ludność według języka ojczystego 1931.
  6. a b c d e od 1 stycznia 1923 w nowo utworzonym powiecie stolińskimDz.U. z 1922 r. nr 116, poz. 1051
  7. a b c d e f g h i 16 grudnia 1930 roku powiat sarneński wyłączono z woj. poleskiego i przyłączono do województwa wołyńskiegoDz.U. z 1930 r. nr 82, poz. 649
  8. Dz.U. z 1929 r. nr 35, poz. 318
  9. Dz.U. z 1931 r. nr 111, poz. 867
  10. a b Według publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VIII - Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  11. a b c d e f g h Drugi Powszechny Spis Ludności z Dn. 9.XII 1931 r. Mieszkania i Gospodarstwa Domowe. Ludność. Stosunki /Zawodowe. Województwo Poleskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1931, s. 25.
  12. A. Krysiński: Ludność polska a mniejszości w Polsce w świetle spisów ludności 1921 i 1931. Warszawa: 1933, s. 27.
  13. a b c Według publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XIII - Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  14. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 27 czerwca 1919, Nr. 7, poz. 460
  15. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 14 sierpnia 1919, Nr. 12, poz. 99
  16. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 16 sierpnia 1919, Nr. 13, poz. 112
  17. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 7 listopada 1919, Nr. 32, poz. 345
  18. Dane z 1924 roku
  19. Dokładnie 1984 w przypadku Łohiszyna
  20. M.P. z 1937 r. nr 69, poz. 104
  21. Publikacja źródłowa podaje błędnie Bereza Kartuzka, w sprostowaniach poprawiono na Bereza Kartuska
  22. Początkowo była to gmina miejska, lecz miejscowość utraciła prawa miejskie z dniem 1 kwietnia 1927 roku, wchodząc w skład gminy Radczysk (Dz.U. z 1927 r. nr 38, poz. 338), a po jej zniesieniu z dniem 18 kwietnia 1928 roku Horodno weszło w skład gminy Stolin (Dz.U. z 1928 r. nr 46, poz. 452)
  23. Publikacja źródłowa podaje błędnie prawa miejskie, w sprostowaniach poprawiono na przywileje miasteczka
  24. 31 maja 1939 roku przemianowany na SosnkowiczeDz.U. z 1939 r. nr 123, poz. 292
  25. Status miejski zniesiony 1 kwietnia 1934 – Dz.U. z 1934 r. nr 7, poz. 149
  26. Publikacja źródłowa podaje błędnie przywileje miasteczka, w sprostowaniach poprawiono na prawa miejskie
  27. Od 1 stycznia 1923 w powiecie pińskimDz.U. z 1922 r. nr 116, poz. 1051
  28. Publikacja źródłowa podaje następujący przypis: Ustrój miejski miasteczka Rokitno winien być skasowany stosownie do art. 1 Rozporządzenia z dn. 16 sierpnia 1919 r. (Dz.U.Z.C.Z.W. Nr. 13 poz. 112). Wykazano w dziale miast, gdyż włączenie do gminy jeszcze nie nastąpiło. Ustroju miejskiego jednak nie skasowano, a Rokitno wybiło się nawet z grupy miasteczek i awansowało do rangi miast pod względem przywilejów z dniem 15 kwietnia 1927 (Dz.U. z 1927 r. nr 36, poz. 320)
  29. Prawa miejskie Rokitno otrzymało 15 kwietnia 1927 (Dz.U. z 1927 r. nr 36, poz. 320)
  30. Status miejski zniesiony 1 kwietnia 1934 – Dz.U. z 1934 r. nr 26, poz. 202

Zobacz też | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Województwo poleskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy