Wojna polsko-czechosłowacka


Wojna polsko-czechosłowacka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wojna polsko-czechosłowacka (cz. Sedmidenní válka, w tłumaczeniu wojna siedmiodniowa) – konflikt zbrojny o teren wysoce uprzemysłowionego Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Czechosłowacją a II Rzeczpospolitą, który wybuchł pod koniec stycznia 1919 roku.

Konflikt był kulminacją napięcia wynikającego ze sprzecznego interesu obydwu państw. Strona czechosłowacka opierając się na argumentacji przynależności historycznej regionu dążyła do opanowania całego śląskiego (cieszyńskiego) przemysłu ciężkiego i strategicznego odcinka kolei koszycko-bogumińskiej[1][2], zapewniającej prawidłowe skomunikowanie Czech ze Słowacją w spodziewanym konflikcie z Węgrami. Równocześnie podobne roszczenia zgłaszała Polska w oparciu o granicę językowo-etniczną.

Nie na długo sytuację uspokoiła tymczasowa umowa lokalnych organów władzy z 5 listopada 1918, którą strona polska przyjęła ze względnym zadowoleniem i stanowiła podstawę dla podtrzymania roszczeń i utrzymania status quo, nie została uznana przez rząd czechosłowacki, który cały teren uznała za swój obszar suwerenności[3]. Pobór do wojska miejscowej ludności „słowiańskiej“ przez Polskę i rozpisanie wyborów do Sejmu na 26 stycznia 1919 oznaczałyby utrwalanie władzy przez Polskę na spornym obszarze Śląska Cieszyńskiego i stanowiły dla Czechosłowacji bezpośrednie casus belli przygotowywanej wcześniej wojny. Po bezskutecznym proteście czechosłowackiego rządu i próbie oszukania miejscowego polskiego organu władzy o alianckim nakazie wycofania się, Czesi zaatakowali część Śląska Cieszyńskiego kontrolowaną przez Polaków.

Armia czechosłowacka poczyniła szybkie postępy, zajmując do końca stycznia 1919 roku większą część Śląska Cieszyńskiego. Oddziały polskie dowodzone przez brygadiera Franciszka Latinika, osłabione z uwagi na zaangażowanie polskiej armii w wojnę z Ukraińcami, stanęły wobec liczniejszych i lepiej wyposażonych wojsk czeskich. Po tym jak podczas bitwy pod Skoczowem siły wyrównały się, a Polska skuteczniej broniła się na linii Wisły, głównodowodzący wojsk czechosłowackich, Josef Šnejdárek, wstrzymał pod wpływem napływających od kilku dni wzmożonych nacisków międzynarodowych działania wojenne.

Zbrojna interwencja Czechosłowacji doprowadziła do umiędzynarodowienia problemu rozgraniczenia Śląska Cieszyńskiego pomiędzy oba państwa na trwające od 18 stycznia konferencji pokojowej w Paryżu. Rezultatem wojny była określona w tzw. umowie paryskiej z dnia 3 lutego 1919[4] nowa linia demarkacyjna, która poszerzyła terytorium kontrolowane przez Czechosłowację. Ponad rok później granica ta została jeszcze bardziej przesunięta na korzyść Czechosłowacji, a powstałe w ten sposób Zaolzie, zamieszkane w większości przez Polaków, zostało wcielone do Czechosłowacji. Taki podział Śląska Cieszyńskiego był niesatysfakcjonujący przede wszystkim dla Polski, która przy najbliższej dogodnej okazji do jego odwrócenia i wykorzystała tragiczną sytuację Czechosłowacji po układzie monachijskim i dokonała aneksji Zaolzia w 1938 roku.

Spis treści

Przyczyny i przygotowania do konfliktu | edytuj kod

 Osobny artykuł: Czechosłowacko-polski konflikt o Śląsk Cieszyński.

Po zakończeniu I wojny światowej zarówno Polska, jak i Czechy oraz Słowacja rozpoczęły proces kształtowania swoich państwowości. Polacy zorganizowali się politycznie i przejęli komendę wojskową w wyniku zamachu w austriackich koszarach w Cieszynie pod koniec października. 5 listopada 1918 roku w wyniku uzgodnień lokalnych rad: polskiej Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego (na jej czele stali przywódcy miejscowych frakcji politycznych Józef Londzin, Tadeusz Reger, Jan Michejda) i czeskiej Krajowej Rady Narodowej dla Śląska (Zemský národní výbor pro Slezsko)[5] teren Śląska Cieszyńskiego został tymczasowo podzielony głównie według kryterium etnicznego z zastrzeżeniem, że ostateczne rozgraniczenie terytorialne pozostawia się do rozstrzygnięcia przez rządy Polski i Czech[a][6]. Umowa ta wydzielała polskiej administracji powiaty, które zamieszkałe były w większości przez ludność polskojęzyczną: bielski, cieszyński oraz większą część powiatu frysztackiego, a czechosłowackiej powiat frydecki i pozostałą częścią powiatu frysztackiego[7]. Porozumienie nie miało rozwiązać konfliktu, po tymczasowym rozdzieleniu strefy wpływów o ostatecznym rozgraniczeniu miały zdecydować poszczególne rządy. Strona polska nie ukrywała jednak, że podział taki ją zadowala i dążyła do utrwalenia status quo. Etniczne kryterium podziału nie zostało jednak zaakceptowane przez rząd w Pradze, który przedstawiciele już wcześniej przedstawiali pretensje historyczne wobec całego regionu.[8] W obu państwach występowały mocarstwowe ambicje do stworzenia możliwie największych obszarowo krajów i w tym celu używano wszelakich możliwych argumentów. Przedwojennymi celami politycznymi postawionymi Czechosłowacji przez Karla Kramářa, pierwszego czeskiego premiera, było dążenie do utworzenia silnego i rozległego państwa czeskiego w granicach historycznych, połączonego wspólną granicą z Rosją (jego ambicje obejmowały zajęcie południowej Polski, zachodniej Ukrainy, Śląska, Słowacji, Łużyc i północnej Austrii)[9][10]. Oprócz złóż węgla kamiennego w zagłębiu karwińskim i dobrze rozwiniętego przemysłu ciężkiego Śląska Cieszyńskiego (huta w Trzyńcu, zakłady przemysłowe w Boguminie), który czyniły region bardzo atrakcyjny dla obu państwo, dla Czechów w przeciwieństwie do Polski ogromne strategiczne znaczenie miała również przecinająca strefę polską Kolej Koszycko-Bogumińska: najbardziej wydajna linia kolejowa łącząca Czechy ze Słowacją, która byłaby absolutnie niezbędna przy ewentualnym konflikcie z Węgrami[11]. W miesiącach prowadzących do wojny strona czechosłowacka zaczęła prowadzić politykę kwestionowania umowy 5 listopada.[12] Czechosłowacja zaczęła również rozważać zbrojne rozwiązanie konfliktu[13][14] i szukała w tym celu poparcia Francji. W publicznej retoryce komunikowała potrzebę zbrojnej interwencji w polskiej części regionu z powodu obserwowanego przez nich chaosu i bolszewizacji.[15]

W strefie polskiej Polacy zaczęli m.in. od prześladowania zwolenników Śląskiej Partii Ludowej, aresztując ich aktywistów i zakazując działalności prasowej itd. których przywódca po zwolnieniu z aresztu zaczął współpracować z Czechosłowacją. Siłowym naciskiem zmuszała również Niemców do akceptacji polskich rządów. Niepokój wzmacniał trwający od czasów wojny niedobór dóbr i żywności. 28 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski wydał dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego na dzień 26 stycznia 1919 roku (Dz.U. z 1918 nr 18, poz. 47) [11]. Ustanowiony dekretem okręg wyborczy nr 35 obejmował na Śląsku Cieszyńskim obszar zgodny z granicą z porozumienia z 5 listopada: miasto Bielsko, powiat bielski, cieszyński i frysztacki bez gmin: Orłowa, Dziećmorowice, Pietwałd, Łazy, Sucha Średnia i Dolna[16]. W połowie grudnia 1918 Józef Piłsudski wysłał do prezydenta Czech Tomáša Masaryka oficjalny list z prośbą o rozwiązanie konfliktu drogą negocjacji, który nie doczekał się odpowiedzi. Czesi obsadzili wojskiem Spisz i Orawę. Przez stronę polską zostało to odebrane jako wzrost napięcia i skłoniło ją to do obsadzenia linii demarkacyjnej z 5 listopada wojskiem i milicją 17 grudnia. Dzień później armia czechosłowacka zajęła dawną stolicę Śląska Austriackiego, Opawę, po czym czeska Rada Narodowa została zredukowana do roli doradczej[17] Władze czeskie w Pradze rozpoczęły przygotowania do konfliktu zbrojnego, m.in. koncentrację wojsk nad Ostrawicą, złożonych z żołnierzy rekrutujących się z legionów czechosłowackich walczących w czasie I wojny światowej na terenie Włoch i Francji, którzy powracali do kraju. 30 grudnia na naradzie w Orłowej przygotowywano urzędników do przejęcia kontroli w pozostałej części regionu. 7 stycznia członkowie ZNV i Rządu Krajowego otrzymali informację o zbliżającym się ataku. Starano się uzyskać akceptację interwencji przez Francję, najlepiej jej przywództwo, jednak bez odpowiedzi. Jednocześnie ZNV oznajmił w swym piśmie urzędowym do RNKC z 12 stycznia 1919 r., że uważa umowę listopadową za nieważną, ponieważ nie była zatwierdzona przez władzę centralną i obowiązywała ZNV, nie posiadającą obecnie mocy wykonawczej, tylko do momentu powstania Rządu Krajowego.[18] 17 stycznia rząd Republiki jednomyślnie zaakceptował plan siłowego obsadzenia regionu, po czym odesłał do rządu w Warszawie skargę o niedotrzymywaniu umowy z 5 listopada. W tym czasie jednak odbywała się rekonstrukcja polskiego rządu, więc Czesi tymczasowo wstrzymali swoje plany. W sporządzonej 21 stycznia dla Polski nocie zażądali wycofania się polskiej administracji oraz oddziałów polskich z tego terenu. Nie została jednak Polsce przekazana[19].

Konflikt zbrojny | edytuj kod

Mapa działań zbrojnych Czescy legioniści podczas walk o Cieszyn Czescy legioniści podczas walk w 1919

Wykorzystując chaos panujący w Polsce w związku z organizowaniem się struktur państwowo-wojskowych, wojną polsko-ukraińską i powstaniem wielkopolskim, 23 stycznia 1919 roku, 3 dni przed polskimi wyborami parlamentarnymi, na rozkaz premiera Karla Kramářa i prezydenta Tomáša Masaryka, wojska czeskie w liczbie 16 tys. żołnierzy, z pociągiem pancernym i artylerią (pod dowództwem płk. Josefa Šnejdarka), wkroczyły na Śląsk Cieszyński[20][21]. W pierwszym dniu ofensywy Czesi zdobyli Bogumin oraz kopalnie w polskiej części Zagłębia Karwińskiego. Naprzeciw regularnej armii czechosłowackiej stanęły improwizowane oddziały ochotnicze złożone z miejscowych górników i polskiej młodzieży szkolnej, dowodzonej przez pułkownika Franciszka Latinika. Pomimo oporu, wobec ogromnej przewagi przeciwnika te nieliczne oddziały polskiej samoobrony liczące ok. 1,5 tys. Czesi zaczęli spychać w kierunku Cieszyna. Pomimo uzupełnień przez ochotników nadchodzących z terenów Polski oraz wzroście liczby obrońców do ok. 3 tys. oddziały polskie sukcesywnie spychane były w stronę Wisły.

24 stycznia Czesi zajęli Karwinę, Suchą i Jabłonków, a o świcie 26 stycznia natarli na znajdujący się między Zebrzydowicami i Kończycami Małymi 60-osobowy oddział kpt. Cezarego Hallera (brata gen. Józefa Hallera). Około godz. 8 czeskie natarcie powstrzymała dopiero polska kompania piechoty z Wadowic pod dowództwem por. Kowalskiego. Około południa wojska czeskie natarły na Stonawę, z której Polacy musieli się wycofać na skutek braku amunicji. Po uzupełnieniu jej podjęli nieskuteczną próbę odbicia miasta. W natarciu na czeskie pozycje zginęło ok. 75% polskiej kompanii. Pozostałych kilkunastu żołnierzy wziętych do niewoli Czesi wymordowali, zakłuwając ich bagnetami[22]. Z odsieczą w rejon walk przybyły polskie posiłki pchor. Królikowskiego, którzy kontratakiem spieszonych szwoleżerów odzyskali utracony teren i zatrzymali czeskie natarcie na tym odcinku frontu[23]. W związku z ponawianymi atakami czeskimi od strony lewej flanki w rejonie Suchej Górnej i Olbrachcic, bronionej przez 30 miejscowych milicjantów ppor. Pawlasa, pułkownik Latinik ok. godz. 17.00 wydał rozkaz wycofania wojsk na linię Wisły i opuszczenia oskrzydlonego Cieszyna. 27 stycznia Czesi posuwali się na wschód ostrożnie, po zajęciu Cieszyna wysłali patrole do Ogrodzonej[24].

Natychmiast po wejściu do miasta wywiesili Czesi na wieży ratuszowej chorągiew o czeskich kolorach narodowych. Zaraz też pozdzierano wszystkie orły polskie przyczem żołnierze czescy orły te deptali, pluli na nie i rzucali do Olzy”. – redaktor „Dziennika Cieszyńskiego”, Władysław Zabawski[25][26]

 Osobny artykuł: bitwa pod Skoczowem.

W dniach 28–30 stycznia doszło do kulminacji walk na linii Wisły w tak zwanej bitwie pod Skoczowem. Między innymi z powodu nacisku Ententy nastąpiło zawieszenie broni. Ostatecznie maksymalny zasięg ofensywy czeskiej sięgał mniej więcej linii Wisły począwszy od Strumienia na północy, nieudanie forsując Wisłę w rejonie Drogomyśla i Ochab. Po zajęciu Nierodzimia wkroczyli do Ustronia i krótkotrwale przekroczyli również Wisłę w Lipowcu[27], z których to miejscowości zostali przed końcem bitwy wyparci lub wycofali się. Do rzeki nie dotarli jedynie w Skoczowie, skąd polskie wojsko dokonywało ostrzału artyleryjnego. Czeskie wojska zatrzymały się na linii Wisły, co nie oznaczało że Czechosłowacja zrezygnowała z włączenia całego Śląska Cieszyńskiego. Czesi zgodzili się przystąpić do negocjacji. 3 lutego podpisano polsko-czeski układ o tymczasowej granicy na Śląsku Cieszyńskim, w myśl którego ustalono nową linię demarkacyjną mniej więcej wzdłuż linii kolei koszycko-bogumińskiej, w ten sposób że kontrolę nad jej odcinkiem na północ od Cieszyna otrzymała Czechosłowacja, a na południe Polska. Strona czeska uzyskała w ten sposób południowo-zachodnie części powiatów Frysztat i Cieszyn, kontrolowanych przed inwazją przez Polskę)[28]. Strona czeska ociągała się w realizacji postanowień tej umowy, m.in. pozostając obecna po polskiej stronie nowej linii demarkacyjnej. Przeciągające się negocjacje w sprawie wycofania się wojsk czeskich były kilkakrotnie przerywane ponownym otwarciem ognia przez żołnierzy czeskich na słabsze oddziały polskie (ostatnia taka wymiana ognia miała miejsce pomiędzy 21–24 lutego)[29]. Po wielokrotnych interwencjach mocarstw zachodnich Czesi wycofali się w końcu na nową (korzystniejszą dla nich od linii z 5 listopada) linię demarkacyjną. 25 lutego wojsko polskie ponownie wkroczyło do, jedynie wschodniego, Cieszyna. W następujących po tym rokowaniach do ich końcowej fazy strona czeska nie rezygnowała z granicy co najmniej na linii Wisły, w ten sposób uzyskując głębię strategiczną i obejmując miejscowości zdominowana przez wrogą Polsce i przez to bardziej przychylną Czechosłowacji ludność ślązakowską.

Walki żołnierzy polskich o Cieszyn i Skoczów zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1990 r. „CIESZYN – SKOCZÓW 23 – 26 I – 1919”.

Zbrodnie wojenne | edytuj kod

Podczas konfliktu wojsko czeskie dopuściło się zdaniem Polaków zbrodni na polskich jeńcach wojennych oraz na ludności cywilnej[30][31]. Najgłośniejszą z nich była zbrodnia w Stonawie dokonana 26 stycznia 1919 r., gdzie według wspomnień polskich żołnierzy Czesi zakłuli bagnetami kilkunastu wziętych do niewoli jeńców z 12 pułku piechoty[22][32], przy czym przynajmniej dla części domniemanych ofiar przeczą temu zachowane zdjęcia, na których nie widać śladów bagnetów. W sposób niewyjaśniony zginęli również jeńcy w Bystrzycy oraz cywile w Karwinie, o których zabójstwo strona polska oskarżyła wojsko czeskie. Bojówki uzbrojonych Czechów oraz czeskiej żandarmerii zamordowały również kilkudziesięciu polskich działaczy narodowych, a kilka tysięcy Polaków zostało zmuszonych do opuszczenia domów i ucieczki do Polski[33].

Czesi internowali ponad 250 osób, m.in. Zofię Kirkor-Kiedroniową z Grabskich, a Polacy 551, z których 39 zmarło w Dąbiu[34]

Dalszy rozwój konfliktu granicznego | edytuj kod

Pomnik ku czci poległych w obronie Śląska Cieszyńskiego 1918-1920 w Skoczowie autorstwa Jana Raszki Pomnik i mogiła Polaków poległych podczas starć polsko-czeskich w 1919 roku na cmentarzu w Zebrzydowicach Pomnik poległych Czechów i Słowaków w Orłowej  Osobny artykuł: plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie.

Czechosłowacji powiódł się plan umiędzynarodowiena konfliktu, który stał się przedmiotem rozpoczętej 18 stycznia konferencji paryskiej. Potępiono jednak Czechosłowację za atak i złamanie umowy z 5 listopada. 3 lutego 1919 podpisano tam umowę, na którą władze czeskie zgodziły się pod naciskiem przedstawicieli Ententy. Ustanowiła ona nową, korzystniejszą dla Czechosłowacji, linię demarkacyjną. W Paryżu podjęto później również decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu.[35] Nigdy się on jednak nie odbył a granicę przeprowadzono arbitrażowym wyrokiem Rady Ambasadorów w lipcu 1920 roku.

Skutkiem konfliktu o Śląsk Cieszyński pomiędzy Polską a Czechosłowacją w latach 1919–1920 było dalsze i trwałe pogorszenie stosunków między krajami. Gdy tylko nadarzyła się do tego okazja Polska zaanektowała w 1938 Zaolzie, jednak w towarzystwie III Rzeszy, co bardzo źle odbiło się na reputacji międzynarodowej Polski. Powracający w 1938 wygnani wcześniej Polacy dokonywali również aktów zemsty za wydarzenia sprzed blisko dwudziestu lat[36].

Cenzura komunistyczna w PRL | edytuj kod

 Osobny artykuł: Cenzura w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Tematyka związana z konfliktami polsko-czeskimi podlegała cenzurze komunistycznej w PRL, która usuwała wszelkie informacje na ten temat. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o peerelowskiej cenzurze publikuje informacje na ten temat. W biuletynie przeznaczonym dla cenzorów z lipca 1974 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk informowano o ingerencji we wspomnieniowej książce P. Bobki Wspomnienia i zapiski wydanej przez lubelskie wydawnictwo LWS. Cenzura komunistyczna usunęła z książki wszelkie treści dotyczące tej tematyki: „Usunięto z niej fragmenty traktujące o dawnych antagonizmach między ludnością polską i czeską na Śląsku Cieszyńskim.”[37].

Uczestnicy | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Uczestnicy wojny polsko-czechosłowackiej.

Uwagi | edytuj kod

  1. Umowa ta nie uwzględniała politycznych dążeń miejscowych Niemców, w dużej mierze popieranych przez około 20% ludności polskojęzycznej, tzw. ślązakowców, głoszących odrębność kulturową, jeśli nie językową, Ślązaków od Polaków.

Przypisy | edytuj kod

  1. Krzysztof Nowak: Lata 1918–1920. W: Krzysztof Nowak (red.): Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945. Cieszyn: 2015, s. 37, seria: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych.
  2. The Czechoslovak-Polish war of January 1919 – A brief clash with lasting consequences. Wywiad Toma McEnchroe z czeskim historykiem Jiřim Friedlem. Radio Prague International, 29 stycznia 2019. [dostęp 19 października 2019]. Cytat: „(...) Region cieszyński był bardzo bogaty w węgiel kamienny i musimy zdawać sobie sprawę, że węgiel kamienny odgrywał taką samą rolę pod względem znaczenia, jak ropa dzisiaj. To był pierwszy powód. Drugim powodem była linia kolejowa między Boguminem a Koszycami, która w tym czasie była jedynym skutecznym połączeniem kolejowym między ziemiami czeskimi a Słowacją”. „Ponadto Bogumin miał największy dworzec towarowy w Europie Środkowej. Dlatego, kto kontrolował stację Bogumin, mógł wpływać na międzynarodowy biznes przynajmniej w regionie Europy Środkowej. Z punktu widzenia gospodarki i transportu Śląsk Cieszyński był bardzo ważnym regionem, który odegrał znaczącą rolę w europejskiej gospodarce”.
  3. Jiři Friedl: Zemský národní výbor pro Slezsko. Cytat: „Krótkotrwały spokój został jednak przerwany mnożącymi się różnorodnymi problemami związanymi przede wszystkim z kompetencjami obu organów i problemami podporządkowania spornego terytorium. Obie strony oskarżały się wzajemnie o naruszanie umowy, jednocześnie dawała znać o sobie ostra propaganda i agitacja. Nie udało się również rozwiązać kłopotów związanych z zaopatrzeniem, gdyż obie strony bowiem starały się zaopatrywać głównie tylko tereny podlegające własnemu nadzorowi”.
  4. Ugoda paryska z 3. lutego 1919 r.. W: Kwestia cieszyńska. Zbiór dokumentów z okresu walki o Śląsk Cieszyński 1918–1920. Zestawił W. Dąbrowski. Katowice: 1923, s. 13.
  5. Zemský národní výbor pro Slezsko, www.cieszyn.pl [dostęp 2019-10-19]  (pol.).
  6. Zbigniew Gluza, Zaolzie 1918–1920, Karta 55, Fundacja Ośrodka Karta, 2008.
  7. Protokół z ugody zawartej 7 XI 1919 w Polskiej Ostrawie przez Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego i Zemský Národní Výbor pro Slezsko, Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego z 17 stycznia 1919, Nr 1 poz. 8, [1]
  8. (dostęp 19.10.2019) „Prawa historyczne tak, ale w tym czasie było jasne, że prawa historyczne nie miały tak dużego znaczenia, jak względy ekonomiczne i transportowe. Eduard Beneš, który wówczas negocjował dla swojego kraju we Francji, był w pełni świadomy, że dla Czechosłowacji nie można uzyskać całego Śląska Cieszyńskiego. Dlatego przedstawiał argumenty ekonomiczne i komunikacyjne. ” The Czechoslovak-Polish war of January 1919 – A brief clash with lasting consequences Wywiad Toma McEnchroe z czeskim historykiem Jiřim Friedlem z 29.01.2019.
  9. Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Warszawa: Neriton 2001.
  10. „(...) Przedstawiciele pięciu potęg państwowych wysłuchali sprawozdań Kramařa i Beneša. Czecho-Słowacy żądają, aby wolno im było utworzyć państwo w granicach dawnego królestwa czeskiego, z 13-a milionami ludności. Żądają przeto dla siebie całych Czech, Moraw, Śląska [Austriackiego] i Słowacji. Dalej żądają sprostowania granic w okolicy Kłodzka na Śląsku pruskim, koło Opawy, w okolicy Raciborza nad Odrą, oraz w okolicy Gmund i Thommenau w Dolnej Austrii. Czecho-Słowacy skłonni są do złączenia się z Rusinami, mieszkającymi nad górną Cisą, jeżeli ci sobie tego życzą, tak samo chętnie złączą się z obszarem południowych Słowian, gdyż w taki sposób Niemcy zostaliby na zawsze odcięci od Wschodu. Nowe państwa słowiańskie, nie posiadające dostępu do morza i Włoch, zyskałyby przez takie połączenie na zwartości i sile. Czecho-Słowacy proponują, aby umiędzynarodowiono drogi komunikacyjne państw Europy środkowej, nie nad (morzem leżących; w ten sposób ścieśniono by wiążące je ze sobą węzły polityczne i umożliwiono by im stawienie oporu przeciw wpływom niemieckim. Rząd czesko-słowacki żąda mianowicie umiędzynarodowienia Łaby (Elby), Wisły i Dunaju. To samo musiałoby się (stać z linią kolejową Pressburg — Tryest Fininie; z drugiej strony linia kolejowa Praga—Pilzno — Stuttgart — Strasburg — Paryż złamałaby dawną hegemonię Niemiec. (...)”, Przegląd polityczny. Żądania czeskie., „Gazeta Robotnicza” nr 15 z 13 II 1919, s. 3. [2]
  11. Mapa kolei na Węgrzech około 1900.
  12. Czeska ocena tej umowy, Kwestia cieszyńska. Zbiór dokumentów z okresu walki o Śląsk Cieszyński 1918-1920, zestawił W. Dąbrowski, Katowice 1923, s. 11; [3]
  13. [4] "(...) ZNV coraz częściej domagał się zajęcia terenów spornych (zwłaszcza kolei koszycko-bogumińskiej) przez wojska koalicji. Jeżeli takie rozwiązanie byłoby niemożliwe, w memorandum z 25 listopada ZNV sugerował, by praskie władze zezwoliły mu na własną akcję militarną. W tym też kierunku poszły przygotowania, np. zostali mianowani pełnomocnicy, którzy po zajęciu polskiej strefy mieli przejąć władzę. Dla urzędników przygotowano formularze przysięgi państwu czechosłowackiemu. Dalsze zaostrzanie się sytuacji spowodowało, że ZNV coraz bardziej się uaktywniał. Wyrazem tych starań stał się okólnik z 7 grudnia, w którym czeski organ podkreślał: „że cały Śląsk jest częścią czechosłowackiego państwa i podlega władzom (lub raczej ministrom) Republiki Czechosłowackiej w Pradze.”, Jiři Friedl,Zemský národní výbor pro Slezsko na www.cieszyn.pl (dostęp 19.10.2019)
  14. (dostęp 19.10.2019) „Po stronie czechosłowackiej już przed świętami Bożego Narodzenia 1918 r. dyskutowano o okupacji wojskowej Śląska Cieszyńskiego, więc nie sądzę, by ta wojna była przypadkowa. Nie powinniśmy zapominać, że 5 listopada 1918 r. Podpisano tymczasowe porozumienie. Zostały one jednak zawarte przez lokalne władze i rząd Czechosłowacji tego nie uznał. Krótko po podpisaniu umowy obie strony obwiniały się już nawzajem o zerwanie traktatu, który dał znaczną część pól węglowych i linii kolejowej stronie polskiej. ”The Czechoslovak-Polish war of January 1919 – A brief clash with lasting consequences Wywiad Toma McEnchroe z czeskim historykiem Jiřim Friedlem z 29.01.2019.
  15. [5] "Ostatnim działaniem podjętym przez ZNV przed rozpoczęciem akcji wojskowej było przyjęcie jego delegacji pod przewodnictwem F. Pelca przez prezydenta T. G. Masaryka w połowie stycznia 1919 r. Reprezentanci ZNV przedstawili sytuację na Śląsku Cieszyńskim i żądali od prezydenta interwencji militarnej. Prezydent zażądał więc pisemnego memorandum, w którym ZNV zwracał uwagę na niebezpieczeństwo bolszewizacji oraz anarchii szerzącej się z terytorium polskim i zagrożeń z tego powodu dla spokoju na terenie Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego.", Jiři Friedl,Zemský národní výbor pro Slezsko na www.cieszyn.pl (dostęp 19.10.2019)
  16. W Dz.U. z 1918 nr 18, poz. 46, [6] w sposób zamierzony lub nie, w części Spis okręgów wyborczych i ilość mandatów, znalazł się okręg wyborczy nr 35a, który obejmował: M. Frydek i pow. frydecki oraz gminy pow. frysztackiego: Orłowa, Dziećmorowice, Pietwałd, Łazy, Sucha Średnia i Dolna. W poz. 47, tego okręgu już nie ma. Błąd zapewne nie uszedł uwadze Czechów, którzy żądanie nie przeprowadzania przez Polskę wyborów rozciągnęli na cały teren kontrolowany przez Polaków. Sprawę polskich wyborów do Sejmu Ustawodawczego uznali jako złamanie Umowy z 5 XI 1918
  17. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 35.
  18. [7]"7 stycznia 1919 r. jego przedstawiciele wzięli udział w naradzie z reprezentantami policji, żandarmerii, wojska i Rządu Krajowego, na której omówiono niektóre warianty wojskowej aneksji polskiej strefy Śląska Cieszyńskiego. Udział ZNV polegał na mianowaniu swego pełnomocnika wojskowego, który miał „oddziaływać wszechstronnie na wojsko okupacyjne [...] by zabronić w przebieraniu miary i grabieżom”., Jiři Friedl,Zemský národní výbor pro Slezsko na www.cieszyn.pl (dostęp 19.10.2019)
  19. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 36.
  20. Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne. Wojna o Śląsk Cieszyński, Wydawnictwo Antyk, 2010, ​ISBN 978-83-89920-56-5​.
  21. mjr dypl. Adam Przybylski Walka o Śląsk Cieszyński w styczniu 1919 roku, Wojskowe Biuro Historyczne, Warszawa 1932 [8]
  22. a b Tomasz Maćkowiak, Dalekie Zaolzie, „Polityka”, 1 marca 2010.
  23. ZAOLZIE Polski Biuletyn Informacyjny dokumenty, artykuły, komentarze, aktualności Numer 1/2006 (25) CIESZYN, 23 stycznia 2006 dostęp 2009-12-27.
  24. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 42.
  25. Dziennik Cieszyński” 28.01.1919, art. „Czesi w Cieszynie”.
  26. Jarosław jot-Drużycki, „Zapomniana wojna. Czesi w Cieszynie 1919”, 26 stycznia 2010, www.polskiekresy.info.
  27. Śląsk Cieszyński..., 2015, s. 44.
  28. Grzegorz Gąsior, Zaolzie. Polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Ośrodek KARTA 2008, ​ISBN 978-83-612-8311-9​.
  29. Janik Wojciech, Bitwa pod Skoczowem 28–30 stycznia 1919 roku, Cieszyn 1999, s. 108.
  30. Dokument z archiwum T. Regera 1919[9]
  31. „Czeskie zbrodnie na Zaolziu”, Polski Biuletyn Informacyjny.
  32. Michał Wołłejko, Jak Czesi zrabowali Zaolzie. Zbrojna napaść na Śląsk Cieszyński 1919, „Uważam Rze”, 9 grudnia 2012, s. 36–38.
  33. Michał Wołłejko, Jak Czesi zrabowali Zaolzie. Zbrojna napaść na Śląsk Cieszyński 1919, „Uważam Rze” 9 grudnia 2012, s. 38.
  34. Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945, 2015, s. 45.
  35. Treść decyzji ustalającej plebiscyt z 27. września 1919 r., Kwestia cieszyńska. Zbiór dokumentów z okresu walki o Śląsk Cieszyński 1918-1920, zestawił W. Dąbrowski, Katowice 1923, s. 24;[10]
  36. Śląsk Cieszyński..., 2015, s. 122.
  37. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 367.

Bibliografia | edytuj kod

  • Grzegorz Gąsior, Zaolzie. Polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Ośrodek KARTA 2008, ​ISBN 978-83-612-8311-9​.
  • Grzegorz Wnętrzak: Stosunku polityczne i narodowościowe na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Galicji zachodniej w latach 1897–1920. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2014. ISBN 978-83-7780-882-5.
  • Śląsk Cieszyński w latach 1918–1945. Krzysztof Nowak (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2015. ISBN 978-83-935147-5-5.
  • Andrzej Leszek Szcześniak, Historia 1918–1939, Innowacja, Warszawa 1993.
  • Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne. Wojna o Śląsk Cieszyński, Wydawnictwo Antyk, 2010, ​ISBN 978-83-89920-56-5​.
  • J. Wiechowski, Spór o Zaolzie 1918–1920 i 1938, Warszawa 1990.
  • Jelínek Petr, Zahraničně-politické vztahy Československa a Polska 1918–1924, Opava: Matice Slezská, 2009, ​ISBN 978-80-86887-12-8​.
  • DanD. Gawrecki DanD., Politické a národnostní poměry v Těšínském Slezsku 1918–1938, Český Těšín: Muzeum Těšínska, 1999, ISBN 80-902355-4-9, OCLC 44148387 .
  • Stonawa pamięta: 1919–1999, Cieszyn: Interfon, 1999, ​ISBN 83-87308-18-8​.
  • Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Neriton 2001, ​ISBN 83-88973-05-3​.
  • Janik Wojciech, Bitwa pod Skoczowem 28–30 stycznia 1919 roku, Cieszyn 1999, ​ISBN 83-911784-0-4​.
  • Jerzy Szczurek, Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego V., O milicjach ludowych w latach 1918–1920, Cieszyn 1933.
  • Edward Buława, Robert Danel, Świt nad Olzą, Cieszyn 1988.
  • Janusz Gruchała, Droga Cieszyniaków do Polski odrodzonej 1914–1920, Katowice 1988.
  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 367. ISBN 978-83-61344-70-4.
  • Latinik F. K.: Walka o Śląsk Cieszyński w r. 1919, Cieszyn 1934, [12]
  • Szczurek J.: Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego, Cieszyn 1933, [13]
  • Dąbrowski W.: Kwestja cieszyńska. Zbiór dokumentów z okresu walki o Śląsk Cieszyński 1918-1920, Katowice 1923, [14]

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Wojna polsko-czechosłowacka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy