Wycinanka


Wycinanka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Tradycyjna, chińska wycinanka, wykonana z okazji Nowego Roku Ołtarzyk w kurpiowskiej chacie, ozdobiony wycinankami Wycinanki na wystawie w Muzeum w Łowiczu.

Wycinanka – ozdoba wycięta z papieru za pomocą ostrego narzędzia, najczęściej nożyc. W Polsce charakterystyczna szczególnie dla twórczości ludowej.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Wycinanki pojawiły się w Chinach ok. 200 p.n.e. – 200 n.e.

Wycinanka w Polsce | edytuj kod

Polski pawilon na World Expo 2010 o bryle inspirowanej kurpiowską wycinanką

Istnieje kilka hipotez dotyczących pojawienia się wycinanki w polskiej sztuce ludowej. Jedna z nich mówi o zapożyczeniu z kultury żydowskiej[1]. Wycinanka żydowska miała charakter rytualny. Różnokolorowe wycinanki naklejano na okna domów w święto Szawuot (Zielone Święta)[2]. Inna hipoteza wiąże ich genezę z pojawieniem się na wsi kolorowego papieru glansowanego masowej produkcji, a pochodzenie form wiąże bezpośrednio z materiałem i narzędziami[1]. Pierwsze historyczne zapiski o wycinankach ludowych w Polsce jako miejsce ich pochodzenia wymieniają okolice Warszawy. Były one charakterystyczną ozdobą wiejskich chat z przełomu XIX i XX wieku. Przed świętami Bożego Narodzenia, Wielkiej Nocy, przed ważnymi uroczystościami rodzinnymi, ściany oraz belki stropowe zdobiono kolorowymi wycinankami. Pełniły one funkcję zdobniczą. Najstarsze polskie wycinanki w zbiorach pochodzą z początku XX wieku z okolic Łowicza, Kołbieli oraz Kurpiowszczyzny. Pierwszą kolekcję polskich wycinanek w roku 1850 podczas etnograficznych poszukiwań zebrał pod Warszawą malarz i krytyk sztuki Wojciech Gerson[1].

Wygląd i tematyka | edytuj kod

Wycinanki wykorzystują różne rodzaje symetrii oraz łączenie i rytmiczne powtarzanie motywów w układach poziomych lub pionowych. Początkowo wykonywane były z białego papieru, dopiero kiedy w drugiej połowie XIX stulecia pojawił się papier kolorowy i bibułki, stały się kunsztownymi, tęczowymi ozdobami. Do wycinania używano narzędzi gospodarskich (np. nożyc do strzyżenia owiec). W zależności od przybieranych form (roślinnych, zwierzęcych, postaci ludzkich, a także figur) nazywane są: gwiazdami (okrągłymi lub rogowymi), kółkami, drzewkami, lelujami (na Kurpiach), lalkami, kogutkami, kodrami (długie wycinanki łowickie) itp.[3]

Wycinanka z Powiśla | edytuj kod

Powiśle to region obejmujący wsie położone nad prawym brzegiem Wisły między Maciejowicami a Otwockiem. Przed II wojną światową wycinanki z tego terenu nazywano podwarszawskimi lub garwolińskimi. Okres ich największego rozwoju to lata tuż przed I wojną światową. W latach 20. XX wieku zaczął się ich zanik, który trwał do wczesnych lat 30. XX w. Odrodzenie tradycji nastąpiło po II wojnie światowej[4].

Wycinanki z tego terenu reprezentują najprostsze i najstarsze formy polskich wycinanek: rózgi, czyli stylizowane drzewka, lalki - uproszczone postaci kobiece, chłopaki - uproszczone postaci męskie, fryzy z lalek i kogutków, kółka - gwiazdy okrągłe oraz kwadraty - gwiazdy rogowe. Wycinanki są jednobarwne, mają ażurowe płaszczyzny uzyskiwane poprzez wycięcia w formie strzałek, oczek, linii lub gałązek z liśćmi.

Znane wycinankarki z tego regionu to:

Wycinanka kołbielska | edytuj kod

Wycinanki powstałe na terenach położonych na wschód i północ od Kołbieli są przeważnie jednobarwne. Podstawowe ich formy to drzewka, laki i koguty, podobne do tych z Powiśla. Czasem można napotkać również lalki dwubarwne i różnokolorowe koguty. Jednak najbardziej charakterystyczną formą wycinanek kołbielskich są lalki z uniesionymi rękami przechodzącymi w parę całujących się kogutów. Zdarza się też, że figury ludzkie mają po dwie pary rąk i podwójną liczbę kogutów. Istnieją również lalki z dwoma lub trzema kogutami po bokach spódnic. Popularne są również fryzy, czyli pasy z powtarzającym się motywem lalek i kogutów[5].

Wycinankarki z tego regionu to:

  • Marianna Zgutka , Maria Żurawska, Marianna Zgutka młodsza i Halina Przyborowska z Rudzienka;
  • Maria Święch i Stefania Jedynak z Gadki;
  • Marianna Kubajek i Zofia Kubajek z Rudna Małego;
  • Maria Piętka i Agnieszka Zduńczyk z Woli Sufczyńskiej;
  • Józefa Mazek z Sufczyna;
  • Janina Krupa, Helena Szopa, Halina Młot i Anna Matosek z Kątów;
  • Maria Floriańczyk z Głupianki[5].

Wycinanka kurpiowska z Puszczy Białej | edytuj kod

Wycinanki z Puszczy Białej, czyli okolic Pułtuska i Wyszkowa wyróżnia wielobarwność. Są to w większości tzw. naklejanki. Najbardziej typową formą jest zielko, czyli wielokolorowe drzewko o odrealnionym kształcie, łączone z kogutkami. Inna spotykana forma to zielko jednobarwne z finezyjnie wygiętymi gałęziami przedstawione w doniczce. Spotkać można też wielobarwne wstążki, zwane portkami. Są to dwie opadające wstęgi spięte kolorową gwiazdą - kółkiem. Kolejna forma to kółka jednobarwne, czasem naklejane na kontrastujące tło[6].

Znani artyści z regionu to:

  • Katarzyna Rudnicka, Anna Pudlis i Aleksandra Liwska z Dąbrowy w gminie Rząśnik;
  • Maria Świadkowska z Wypych w gminie Somianka;
  • Wiesława Archacka, Katarzyna Osowiecka, Teresa Włodarczyk, Genowefa Łada i Władysław Kamińska z Rząśnika[6].

Wycinanka kurpiowska z Puszczy Zielonej | edytuj kod

Wycinanki z Puszczy Zielonej, czyli okolic Myszyńca i Kadzidła, to jedne z najpopularniejszych wycinanek w Polsce. Główne motywy to monochromatyczne leluje i gwiazdy zwane kółkami. Inne formy to wielobarwne drzewka, indory, gołąbki, pawie i kogutki.

Za początek wycinankarstwa z kolorowego papieru na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej przyjmuje się połowę XIX wieku, początkowo w okolicach Kadzidła i Myszyńca, najpóźniej w okolicach Kolna. Zwyczaj zaczął zanikać ok. 1930[7].

Ożywienie wycinankarstwa w tym regionie nastąpiło po II wojnie światowej i było efektem konkursu i wystawy mających miejsce w Kadzidle w 1948. Nowe formy wycinanek pojawiły się w latach 60. XX w., kiedy zaczęto wkomponowywać ludzkie postaci w tradycyjny kształt gwiazdy. Kolejną nową formą stał się tzw. las – duża prostokątna jednobarwna wycinanka tematyczna[8].

Najważniejsi artyści zajmujący się wycinankarstwem w tym regionie to:

  • Anna Kordecka z Myszyńca;
  • Rozalia Skrodzka ze Świdwiborka;
  • Florentyna Śmietka, Anna Majewska, Czesława Marchewka, Wiesława Bogdańska, Halina Pajka i Piotr Puławski z Kadzidła;
  • Władysława Warych z Wachu;
  • Stanisława Bakuła, Stanisława Olender, Henryka Olender, Stanisława Staśkiewicz i Stanisława Dawid ze Strzałek;
  • Antonina Kuliś z Jazgarki;
  • Stefania Konopka, Maria Chrostek, Rozalia Jeziorkowska i Czesława Konopka z Tatar;
  • Czesława Kaczyńska z Dylewa;
  • Eugenia Pabich z Krobi[8].

W marcu 2020 roku[9] tradycja wycinankarska na Kurpiowszczyźnie w regionie Puszczy Zielonej została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego pod nazwą „Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Zielonej”[10].

Wycinanka sannicka | edytuj kod

Wycinanki sannickie wielobarwne naklejanki. Mają dwie podstawowe formy: klapoki, czyli dwie zwisające wstęgi złączone u góry krążkiem oraz różnokolorowe ptaki – koguty, gołąbki, indory, indory i bażanty. Można znaleźć tu również wycinanki tematyczne podobne do łowickich kodr. Sannicki ośrodek wycinankarski został reaktywowany w 1951 dzięki zorganizowanej wówczas w Sannikach wystawie.

Artystki z tego terenu to:

  • Maria Siedlarek, Zofia Makowska z Sannik (aktywne w latach 50. XX w.)
  • Józefa Szafrańska (aktywna w latach 80. XX w.)
  • Maria Siedlarek młodsza i Krystyna Cieślak z Sannik (aktywne w latach 90. XX w.)[11].

Wycinanka łowicka | edytuj kod

Wycinanki łowickie to naklejanki wykonane z dużą precyzją cięcia. Składają się z drobnych elementów zdobniczych naklejonych na siebie. Cechuje je również bardzo bogata kolorystyka. Najpopularniejszymi formami tych wycinanek są ażurowe koła lub kwadraty z motywami kogutów lub pawi zwane gwiazdami oraz tzw. kodry, czyli podłużne pasy kwiatowe lub ze scenami rodzajowymi. Inna częsta forma to tasiomki, czyli dwie wstęgi spięte u góry różnokolorowym kołem.

Znane artystki z tego regionu to:

Wycinanka rawska i opoczyńska | edytuj kod

Wycinanki z okolic Rawy Mazowieckiej i Opoczna przypominają wyroby z Powiśla - popularne są wśród nich jednobarwne drzewka, lalki i kogutki. Wyróżniającymi się formami są jednak wielobarwne gwiazdy i kwadraty, charakterystyczne szczególnie dla wycinanki rawskiej. W tego typu formach efekt artystyczny osiąga się poprzez naklejanie na siebie coraz to mniejszych elementów.

Wycinankarki z tego ośrodka to m.in.:

Wycinanka sieradzka | edytuj kod

W okolicach Sieradza wycinanki znane były już w okresie międzywojennym. Były to wielokolorowe naklejanki, a ich najbardzej wyróżniająca się forma to tzw. mazury z kulosami – trzy jednobarwne wstęgi zakończone na dole różnokolorowymi kółkami i kwadratami, u góry zwieńczone dużym wielobarwnym kwadratem.

Wycinankarki z tego regionu to m.in.:

  • Józefa Chaładaj i Marianna Pawlak ze wsi Monice (obecnie w obrębie Sieradza) – aktywne w latach 90. XX w.

Obecnie tradycja tworzenia wycinanek na tym terenie zanikła[14].


Zobacz też | edytuj kod

Wycinanka żydowska

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Wirtualne Muzeum Konstancina - Wycinaki garwolińskie i kołbielskie wobec genezy polskiej wycinanki ludowej, www.muzeumkonstancina.pl [dostęp 2017-11-16] .
  2. Stefan Kozakiewicz. Słownik terminologiczny sztuk pięknych. 1976. wyd. II s. 495.
  3. MarianM. Pokropek MarianM., Atlas sztuki ludowej i folkloru w Polsce, 1978, s,23 .
  4. a b Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 37
  5. a b Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 79
  6. a b Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 111
  7. HalinaH. Olędzka HalinaH., Z badań nad wycinanką kurpiowską, „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty”, 18 (z. 3), Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1964, ISSN 6142 1230- 6142 .
  8. a b Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 127
  9. KRAJOWA LISTA NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO, niematerialne.nid.pl [dostęp 2020-03-26] .
  10. Wycinanki kurpiowskie wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, www.eostroleka.pl [dostęp 2020-03-26]  (pol.).
  11. Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 147
  12. Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 159
  13. Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 171
  14. Śledziewski i Demska 2015 ↓, s. 181

Bibliografia | edytuj kod

  • AntoniA. Śledziewski AntoniA., AnnaA. Demska AnnaA., Zaczęło się w Jeziornie... : o wycinance i jej obecności we współczesnym projektowaniu, HannaH. Kaniasta (red.), Konstancin-Jeziorna: Konstanciński Dom Kultury, 2015, ISBN 978-83-934704-3-3, OCLC 932207066 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Wycinanka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy