Wystawa Ziem Odzyskanych


Na mapach: 51°06′26″N 17°04′37″E/51,107222 17,076944

Wystawa Ziem Odzyskanych w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wystawa Ziem Odzyskanych (WZO; Wystawa Z.O.) – wystawa krajowa prezentująca osiągnięcia odbudowy Ziem Odzyskanych po II wojnie światowej, która miała miejsce we Wrocławiu od 21 lipca do 31 października 1948[1]. Zlokalizowana została na wystawowych terenach miasta, w okolicy Hali Ludowej i ogrodu zoologicznego. Odwiedziło ją ok. 1,5 miliona osób.

Józef Cyrankiewicz otwiera Wystawę Ziem Odzyskanych

Spis treści

Przygotowania | edytuj kod

Według pierwszych planów wystawa miała odbyć się rok wcześniej w Poznaniu[2], ale ostatecznie zdecydowano się wybrać Wrocław, głównie z powodów propagandowych[3]. Mimo, iż ostateczne decyzje zapadły w marcu 1948, prace przygotowawcze, w tym budowę pawilonów, rozpoczęto jesienią 1947[4]. W ramach przygotowań do imprezy oczyszczono teren pod przyszłą wystawę z zapór przeciwczołgowych i zniszczonego sprzętu, niezbędne również było usunięcie min[2]. Wyremontowano i poprawiono 147 km chodników i 209 km nawierzchni ulic[4]. Na samo przygotowanie miasta wydano 113 mln zł. Wybudowano 48 pawilonów wystawowych, położonych w nowej części obecnego ogrodu zoologicznego[2]. Na urządzenie małej architektury wystawy: trawników i skwerów zużyto 100 tys. kwiatów i 2 tony nasion trawy[5]. Na okoliczność wystawy usunięto niemieckie napisy, a także aresztowano prostytutki i politycznie podejrzanych[2].

Program wystawy i ekspozycja | edytuj kod

Uroczystego otwarcia 21 lipca 1948 dokonał prezydent RP Bolesław Bierut[6], w obecności m.in. Józefa Cyrankiewicza, Hilarego Minca i Stanisława Szwalbe[7]. Szereg wystaw i prelekcji miał za zadanie podsumowanie trzech lat działalności Ministerstwa Ziem Odzyskanych, kierowanego przez Władysława Gomułkę oraz potwierdzenie słuszności przekazania Polsce Ziem Odzyskanych. Z okazji wystawy przed Halą Ludową ustawiono, stojącą tam do dziś, stalową Iglicę o wysokości 106 m. zaprojektowana na tę okoliczność przez Stanisława Hempla[6], a także m.in. wysoką wieżę ze zwykłych ocynkowanych wiader, stanowiące symbole powojennej odbudowy przemysłu[4]. Oprawa plastyczna Wystawy była dziełem znanych plastyków, m.in. Jana Cybisa, Stanisława Dawskiego, Xawerego Dunikowskiego, Eryka Lipińskiego, Henryka Stażewskiego, Bohdana Urbanowicza, Jerzego Wolffa oraz Stanisława i Wojciecha Zameczników[6].

Jerzy Hryniewiecki, jeden z twórców programu wystawy, stwierdził: Wystawa Ziem Odzyskanych jest pierwszą na większą skalę próbą przemówienia do mas odbiorców językiem najbardziej treściwym, a jednocześnie najbardziej zrozumiałym. To co w zwykłych warunkach wymagałoby całych kolumn cyfr statystycznych lub wykresów – na wystawie [...] zostaje powiedziane ekspresją wnętrz, wymową dzieła sztuki lub autentyzmem wybranego i specjalnie pokazanego eksponatu. Od zgrozy zniszczeń – przez trud i wysiłek zaludnienia – do pracy człowieka, a dalej biegiem Odry do szerokiego oddechu morza prowadzą zwiedzającego sale Wystawy Problemowej[8].

Tereny wystawowe | edytuj kod

Teren ekspozycji podzielono na dwa sektory. W sektorze określanym jako „A”, który znajdował się w Hali Ludowej, Hali Czterech Kopuł i na terenie znajdującym się przed Halą prezentowano wystawy powiązane z kwestiami społecznymi, politycznymi oraz geograficznymi. Punktem centralnym tej części wystawy była Iglica. Celem tej części, w której prezentowane były wykresy, fotografie, projekty urbanistyczne było udowodnienie, że Ziemie Zachodnie były nierozerwalnie związane z państwem polskim[9]. W części tej położono szczególny nacisk na sukcesy władzy ludowej w odbudowie Wrocławia[6]. Jednym z elementów była wystawa 200 portretów przodowników pracy[6].

W drugiej części, zwanej „B”, znajdującej się po drugiej strony ul. Wróblewskiego, na terenach ogrodu zoologicznego i przyległych, znajdowały się ekspozycje dotyczące kwestii socjalnych i ekonomicznych. W części tej eksponowano m.in. urządzenia transportujące węgiel z wałbrzyskich kopalń, drewnianą wioskę rybacką z jeziorem i rybami, a także gospodarstwo rolne z krowami, owcami i końmi, jak również wylęgarnie drobiu. W pawilonach wystawienniczych znalazły się m.in. wyroby cukiernicze i wędliniarskie, tekstylia, meble biurowe, kajaki, jak też i płyty nagrobne i świece kościelne[6]. Wystawa połączona była ze sprzedażą towarów, zarówno przez przedsiębiorstwa państwowe jak i prywatne[1]. Sektor „C” to nieistniejący dziś Plac Młodzieżowy. Tu prezentowano 3 lata powojennej odbudowy Wrocławia pod hasłem „Wrocław twoje miasto”[4].

Sztuka | edytuj kod

Na wystawie istotną rolę odgrywały dzieła sztuki, zarówno eksponowane samodzielnie, jak i stanowiące tło dla innych elementów. W Rotundzie Zwycięstwa zaprezentowano miecze grunwaldzkie na tle lanc, symbolizujące zwycięstwo nad Niemcami w II wojnie światowej. Kompozycję tę uzupełniały cztery rzeźby Jerzego Bandury symbolizujące rok 1939, Polskę podziemną, "braterstwo broni z ZSRR" oraz zwycięstwo w 1945. W tym samym pawilonie umieszczono tzw. Ścianę ognia – wraz z malowidłem Henryka Tomaszewskiego ekspresywnie ukazującym postacie Czterech jeźdźców Apokalipsy[8].

Na dziedzińcu przy Iglicy ustawiono dwa zespoły dzieł malarskich w formie tryptyków. Pierwszy z nich był autorstwa Jerzego Wolffa. Przedstawiał symbolikę zniszczenia, odbudowę przemysłu i granicę na Odrze i Nysie. Drugi namalowany został przez Jana Cybisa, artystę autochtonicznego i przedstawiał polskiego osadnika odbudowującego swój dom, wznowienie pracy przez porty bałtyckie i pierwsze żniwa. Na tym samym dziedzińcu stały wielkowymiarowe obrazy na szkle Staszewskiego i Urbanowicza, jak również rzeźba Xawerego Dunikowskiego będąca miniaturą planowanego na Górze Świętej Anny pomnika Powstań Śląskich[8].

W salach wystawowych poświęconych tematyce zaludnienia Ziem Odzyskanych ustawiono tworzące wspólną kompozycję rzeźby piastowskiego kmiecia i współczesnego osadnika połączone napisem Byliśmy i jesteśmy. Tu też znajdowała się kompozycja rzeźbiarska symbolizująca przerwanie Drang nach Osten w formie płaskorzeźby z odciskami butów niemieckiego żołdaka. W jednej z rotund Pawilonu Czterech Kopuł zaprezentowana została alegoryczna rzeźba Wacława Kowalika przedstawiająca cztery postacie: robotnika, rolnika, osobę wolnego zawodu oraz Światowida przedstawionych na tle kominów fabrycznych, co miało obrazować proces zagospodarowania Ziem Zachodnich. Wyraz artystyczny miała też tzw. grota węglowa w Pawilonie Czterech Kopuł, gdzie przestrzeń urządzono z brykietów. Na tle jednej z węglowych ścian ustawiona była personifikacja rzeki Odry, jako kobiety z dzbanem, z którego wypływała struga wody. Jedna z rotund Pawilonu Czterech Kopuł zawierała wystawę poświęconą Szczecinowi, gdzie Franciszek Masiak pokazał gipsową rzeźbę "Polonia" z napisami: Polska państwem morskim. Salę zdobił artystyczny napis Bałtyk będzie morzem Słowian[8].

Przy Hali Przemysłowej znajdowała się monumentalna (2,5 metra wysokości) rzeźba św. Barbary autorstwa Szyndlera. Specjalną symbolikę nadano (poprzez odpowiedni wystrój) czterem łukom Hali Ludowej. Jerzy Hryniewiecki określał je jako personifikacje czterech reform: ziemia dla chłopa, przemysł dla narodu, władza dla ludu oraz oświata i kultura dla mas. Podobną symbolikę nadano czterem filarom wspierającym halę – miały one wyobrażać cztery partie tworzące system polityczny powojennej Polski[8].

Odbiór | edytuj kod

Trwającą 100 dni wystawę zwiedziło około dwóch milionów[1] lub, według innych źródeł, 1,5 miliona osób[6], w tym uczestnicy trwającego w dniach 25 – 28 sierpnia Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju reprezentujący 46 krajów świata. Bilety na wystawę kosztowały 200 zł, a dla członków związków zawodowych 150 zł[2]. Jadącym na WZO przysługiwały darmowe bilety kolejowe. W miastach tworzyły się komitety zajmujące się organizowaniem wycieczek do Wrocławia; 122 komitety powstały w województwie śląskim[2]. Wystawa stała się dużym sukcesem propagandowym władz, a dla Wrocławia była okazją do przyspieszenia procesu porządkowania miasta i oddania do użytku pewnej ilości odrestaurowanych obiektów. Koszt przedsięwzięcia to 715 milionów zł, który został pokryty w jednej trzeciej[1].

Tło polityczne | edytuj kod

Otwarcie wystawy Ziem Odzyskanych, od lewej Stanisław Szwalbe, Bolesław Bierut, Konstanty Rokosowski i Hilary Minc

Pomysł zorganizowania wystawy prawdopodobnie pochodził od Józefa Stalina[9]. Na wystawie zabrakło m.in. Władysława Gomułki, co było efektem zaostrzającej się walki politycznej w obozie władzy[6]. Wystawa była wydarzeniem politycznym zorganizowanym i ściśle kontrolowanym przez władze. Była zaplanowana jako antyniemiecka, choć zamieniono jej przesłanie w antyimperialistyczne. Pracownicy poddani byli kontroli Urzędu Bezpieczeństwa w nocy z 21 na 22 lipca aresztowano dziesięciu pracowników wystawy, w tym plastyków i architektów i przesłuchano ich; następnego dnia zostali zwolnieni[9]. Na kilka dni przed otwarciem władze państwowe zdecydowały o zamknięciu pawilonu żydowskiego, który miał przedstawiać wkład Żydów w powojenną odbudowę Śląska. Eksponaty z pawilonu zostały rozdysponowane po całej wystawie, a pawilon przekazany pod wystawę Związku Polaków w Niemczech[10]. Podczas samej wystawy nie brakowało elementów propagandowych, m.in. hasła „Odra szumi po polsku”. Część propagandy zwrócona była przeciwko Niemcom[2].

Zobacz też | edytuj kod


Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Wystawa Ziem Odzyskanych. W: Hala Stulecia [on-line]. [dostęp 2017-11-13].
  2. a b c d e f g Andrzej Adamski: Ziemie Odzyskane i miłośnicy pokoju. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 2008-09-18. [dostęp 2017-11-13].
  3. Wystawa Ziem Odzyskanych. W: Wielka Wyspa [on-line]. 2011-12-05. [dostęp 2017-11-13].
  4. a b c d Cezary Kaszewski: Półtora miliona ludzi odwiedziło Wrocław w sto dni. W: Dziennik Zachodni [on-line]. 2008-07-17. [dostęp 2017-11-13].
  5. Mariusz Urbanek: Wystawa Ziem Odzyskanych. W: Polityka [on-line]. 2016-09-13. [dostęp 2017-11-13].
  6. a b c d e f g h Wystawa Ziem Odzyskanych – Wrocław 1948. W: Dzieje.pl [on-line]. 2009-06-16. [dostęp 2017-11-13].
  7. WZO - Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu w dniach 21VII - 31 X 1948 roku. [dostęp 2017-11-13].
  8. a b c d e Konstanty Turowski, Wystawa Ziem Odzyskanych, w: Tygodnik Powszechny, nr 33(178)/1948, s. 3-5
  9. a b c Wystawa Ziem Odzyskanych i Kongres Pokoju. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. [dostęp 2017-11-13].
  10. Paweł Gawlik: Od "wielkiej trwogi" do odbudowy. Powojenna sztuka w Zachęcie. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 2015-10-02. [dostęp 2017-11-13].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Wystawa Ziem Odzyskanych" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy