Zarzyczka górska


Zarzyczka górska w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Morfologia Liście Kwiatostan Pokrój

Zarzyczka górska, kortusa górska[3] (Primula matthioli (L.) K.Richt. = Cortusa mathili L.) – gatunek byliny należący do rodziny pierwiosnkowatych. Pochodzi ze środkowej i południowo-zachodniej Europy[4]. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, na terenie sąsiedniej Słowacji występuje dość licznie, w niektórych miejscach masowo. W Polsce objęty ochroną[5].

Spis treści

Rozmieszczenie geograficzne | edytuj kod

Zarzyczka górska jest gatunkiem o występowaniu wybitnie dysjunktywnym, w tym wypadku podzielonym na dwa odrębne, odległe obszary. Obszar zachodni obejmuje góry środkowej Europy: Alpy, Karpaty i grupy górskie Półwyspu Bałkańskiego. Obszar wschodni obejmuje środkowy i północny Ural oraz szereg rozproszonych stanowisk w dorzeczach Dwiny i Peczory aż po północne koło podbiegunowe. Poza tym rośnie na jednym izolowanym stanowisku w okolicach Moskwy[6][7].

W Europie występuje głównie w górach: w Alpach na wysokości 1080-1870 m, w Karpatach na wysokości 500-2154 m, na Półwyspie Bałkańskim i na Uralu. W Karpatach Zachodnich występuje w Beskidach, Tatrach, na Wielkim Choczu, w Małej Fatrze, Wielkiej Fatrze, Niżnych Tatrach. Występuje także w niektórych pasmach Karpat Wschodnich i Południowych. Poza górami występuje tylko w północno-wschodnich rejonach Europy, dochodząc tam po 70° szerokości geograficznej[5].

W Polsce zlokalizowano około 15 stanowisk, rozrzuconych w kilku grupach górskich Karpat: w Beskidzie Żywieckim (masyw Pilska), w pasmie Policy, w Gorcach oraz w Tatrach i na Podhalu. Spośród nich siedem znajduje się na obszarach chronionych: w Tatrzańskim i Gorczańskim Parku Narodowym oraz w rezerwacie im. prof. Z. Klemensiewicza na Policy. Jak dotychczas nie udało się odnaleźć zarzyczki w masywie Babiej Góry, podczas gdy występuje ona w obu sąsiednich, wyraźnie niższych masywach (Pilsko i Polica)[5].

Najdalej wysunięte na zachód stanowisko zarzyczki znajduje się na północnych stokach Pilska. Najniższe znane stanowiska w Beskidach znajdują się na północnych stokach Policy (810 m n.pm.), a w dolinie Białki na Podhalu nawet niżej (740 m n.p.m.). Najliczniejsze stanowiska znajdują się na Policy, w dolinach potoków Łopuszanka, Kamienica Gorczańska i Koninka w Gorcach oraz w Dolinie Małej Łąki w Tatrach. Inne stanowiska tatrzańskie znajdują się w Dolinie Waksmundzkiej (pojedyncze okazy), w Dolinie Białego, w Dolinie Kościeliskiej w rejonie Polany Pisanej, w Dolinie Chochołowskiej w rejonie Siwiańskich Turni oraz (nieliczne) w Stanikowym Żlebie, a także nad Cichą Wodą pod Karpielówką[5].

Systematyka i nazewnictwo | edytuj kod

  • Nazwę rodzajową Cortusa nadał roślinie włoski naturalista XVI stulecia, Pierandrea Matthioli. Uczynił to dla uczczenia pamięci swego przyjaciela Giacomo Antonio Cortuso, botanika z Padwy, który jako pierwszy zwrócił uwagę na zarzyczkę w dolinie Stagna w Alpach. Nazwę gatunkową Matthioli wprowadził z kolei w XVIII w. twórca współczesnego systemu klasyfikacji organizmów, Karol Linneusz, uwieczniając w ten sposób samego Matthioliego. Według nowszych ujęć taksonomicznych prawidłowa nazwa naukowa tego gatunku to Primula matthioli (L.) A. Richter[4].
  • Synonimy[2]:
    • Cortusa gradissima Schur
    • Cortusa matthioli L.
    • Cortusa matthioli f. moravica Podp.
    • Cortusa matthioli subsp. moravica (Podp.) Soják
    • Cortusa matthioli f. pubens (Schott, Nyman & Kotschy) Schur
    • Cortusa pekinensis (A.G.Richt.) Losinsk.
    • Cortusa pubens Schott, Nyman & Kotschy

Morfologia | edytuj kod

Łodyga
Bezlistny głąbik o wysokości do 40 cm. Roślina jest cała pokryta miękkimi, gęstymi włosami[8].
Liście
Wyrastają na długich ogonkach w różyczce i podobnie jak łodyga są miękko owłosione. Mają okrągławy kształt z głębokosercowatą nasadą i są klapowane mniej więcej do ¼ długości, przy czym łatki z każdej strony mają 2–3 ząbki z krótką ością[9][8].
Kwiaty
Zebrane po 3–19 w baldaszek. Kielich o długości 3–5 mm, wolny, o zielonych działkach z zaokrąglonymi wcięciami między nimi. Korona dzwonkowatego kształtu, ok. trzykrotnie dłuższa od kielicha, purpurowofioletowa. Pręciki przyrośnięte do pierścieniowatego zgrubienia u nasady rurki korony. Ich pylniki mają zaostrzone łączniki[9][8].
Owoc
Pękająca 5 klapami na szczycie torebka[8].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Rozwój
Bylina. Rozmnaża się wyłącznie przez nasiona. Kwitnie od maja do lipca, jest owadopylna. Nasiona rozsiewane są przez wodę (hydrochoria)[8]. Owoce dojrzewają od maja do połowy lipca, a wysiewają się do końca września. Badania w populacjach tatrzańskich wykazały, że jeden osobnik wytwarza od 117 do 227 nasion[5].
Siedlisko
Występuje w piętrze regla dolnego, górnego, w piętrze kosodrzewiny[10] i tylko w miejscach stale wilgotnych, obfitujących w dobrze natlenioną, czystą wodę – w dolinach potoków górskich, na wilgotnych skałach lub w runie cienistych lasów. Wybiera najczęściej stanowiska „chłodne”, a więc zbocza wystawione ku północy lub zachodowi, głębokie doliny i osłonięte szczeliny skalne. Jest rośliną umiarkowanie wapieniolubną – spotyka się ją głównie na podłożu utworzonym przez wapienie, dolomity oraz łupki bogate węglan wapnia. W Beskidach spotkamy ją na podłożu fliszowym, byle tylko tworzyły je skały w miarę zasobne w węglan wapnia[5].
Genetyka
Liczba chromosomów: 2n = 24[5].
Zmienność
Tworzy kilka odmian, w Polsce występuje tylko jedna – Cortusa matthioli L. var. sibirica (Andrz.) Sag. et Sch. zwana zarzyczką syberyjską[5].

Zagrożenia i ochrona | edytuj kod

Roślina została objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową w 2001 roku[11]. Od 2014 roku podlega ochronie częściowej[12].

Została wpisana na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski (2006)[13] w kategorii R, czyli wśród gatunków rzadkich, potencjalnie zagrożonych. W wydaniu z 2016 roku otrzymała kategorię NT (bliski zagrożenia)[14]. Znalazła się także w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin (2001) w kategorii LR – gatunków niskiego ryzyka. W wydaniu z 2014 roku otrzymała kategorię NT – bliska zagrożeniu[15].

Duża liczebność populacji występujących w Gorcach, oraz występowanie ich w miejscach odległych od szlaków turystycznych, a nawet dróg i ścieżek powoduje, że wydają się one niezagrożone. W niewielkim stopniu zagrożone są populacje tatrzańskie – w niektórych miejscach grozi im zarastanie przez las. Na niektórych stanowiskach roślina ta jednak wyginęła wskutek zniszczenia nadrzecznych kamieńców. Z powodu małej liczby osobników silnie zagrożone są natomiast stanowiska w Dolinie Waksmundzkiej i na Pilsku (o ile jeszcze istnieją)[5].

Zastosowanie | edytuj kod

Roślina ozdobna. Bywa uprawiana jako roślina ozdobna. Szczególnie nadaje się do ogródków skalnych. Może rosnąć w zacienionym miejscu. Wymaga wilgotnej, próchnicznej i żyznej gleby o odczynie zasadowym[16]. Mrozoodporność wystarczająca. Można ją rozmnażać wiosną lub w sierpniu przez podział kęp, najlepiej jednak przez nasiona, na ogół zresztą rozsiewa się sama[16].

Przypisy | edytuj kod

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-12].
  2. a b The Plant List. [dostęp 2017-03-01].
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  4. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-08-25].
  5. a b c d e f g h i Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  6. Anna Łobarzewska, Halina Piękoś-Mirkowa. Warunki występowania i biologia zarzyczki górskiej (Cortusa matthioli) w Polsce. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. R. XL (1984), nr 4. 
  7. Mirosław J. Barański. Zarzyczka górska (Cortusa Matthioli L.). „Harnaś 15”, 1995. Gliwice: Studenckie Koło Przewodników Górskich „Harnasie”. 
  8. a b c d e Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  9. a b Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  10. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Kwiaty Tatr. Przewodnik kieszonkowy. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2003. ISBN 83-7073-385-9.
  11. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2001 r. w sprawie listy gatunków roślin rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą częściową oraz zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów (Dz.U. z 2001 r. nr 106, poz. 1167).
  12. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409)
  13. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  14. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  15. Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014. ISBN 978-83-61191-72-8.
  16. a b Eugeniusz Radziul: Skalniaki. Warszawa: PWRiL, 2007. ISBN 978-83-09-01013-5.
Identyfikatory zewnętrzne (takson):
Na podstawie artykułu: "Zarzyczka górska" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy