Zbójnicy


Zbójnicy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Władysław Skoczylas Pochód zbójników, drzeworyt, 1916

Zbójnik, zbójnicy – tradycyjne określenie członków góralskich band rozbójniczych, składających się głównie z chłopów i działających na terenach Karpat, przez folklor uznanych za bohaterów ludowych[1].

Termin zbójnika jest mniej negatywny niż pokrewne: rabuś, bandyta, rozbójnik. Czasem zbójnik może być przedstawiany jednocześnie jako pozytywny bohater (czego przykładem jest legenda Janosika, którego pierwowzorem był Juraj Jánošík). W ludowych opowieściach zbójnicy byli obrońcami wyzyskiwanych górali. Działalność zbójnika określana jest terminem: zbójnictwo i dotyczyła ona głównie rabowania szlachty, czyli bogatych[2]. Dzisiaj mylnie określa się tym terminem obrabowywanie bogatych i obdarowywanie biednych.

Zbójnicy z reguły działali w grupach liczących od kilku do kilkunastu osób, nazywanych „towarzystwami”, „kompaniami”, „bursami” lub „kupami zbójnickimi”[3]. Na czele tak zorganizowanych grup stali przywódcy, których nazywano hetmanami, harnasiami, kapitanami, starszymi, a w Karpatach Wschodnich watażkami[3]. Słynni przywódcy zbójniccy z terenów Karpat Zachodnich: Juraj Jánošík, Ondraszek, Marcin Portasz, Sebastian Bury oraz Jerzy Proćpak. W Karpatach zbójnictwo rozpowszechniło się w połowie XVI wieku, a zaczęło zanikać w początkach XIX wieku ze względu na poprawę ekonomicznej sytuacji chłopów. „Złoty” okres zbójnictwa przypada na XVII–XVIII wiek[4].

W Karpatach Wschodnich zbójnicy nazywani byli opryszkami, zaś na terenach południowokarpackich i bałkańskich Imperium Osmańskiego hajdukami[5].

Zbójnicy byli bohaterami wielu polskich utworów literackich (np. Karpaccy górale (1843) Józefa Korzeniowskiego, Na przełęczy (1889-1890) Stanisława Witkiewicza, Ballada o Janosiku i Szalamonównie Jadwidze (1904), Turniej Janosikowy (1904), Orlice (1904), Jak Janosik tańczył z cesarzową (1909) – Kazimierza Tetmajera)[6].

Kultura | edytuj kod

Do tamtych wydarzeń nawiązują liczne nazwy geograficzne:

a także nazwy współczesne (zwykle związane z turystyką):

oraz nazwa tańca zbójnickiego

Niektórzy zbójnicy mieli ogromny wpływ na opowiadania i legendy ludowe. Istnieje też wiele innych mniej ważnych miejsc związanych ze zbójnictwem np. Zbójnicki Skok.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Bohdan Baranowski, Ludzie gościńca w XVII-XVIII w., Łódź 1986, s. 191.
  2. Dariusz Łukasiewicz, Niemieckie psy i polskie świnie oraz inne eseje z historii kultury. Gdynia 1997, s. 131.
  3. a b Janicka-Krzywda Urszula: Poczet harnasi karpackich. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1988. ISBN 83-7005-204-5.
  4. Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2008-12-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-03)].
  5. Janicka-Krzywda Urszula: Niespokojne Karpaty, czyli rzecz o zbójnictwie. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1986. ISBN 83-7005-112-X.
  6. ZdzisławZ. Piasecki ZdzisławZ., Zbójnictwo karpackie w literaturze polskiej. Próba syntetycznego oglądu., „Rocznik Podhalański”, t. VII, Zakopane: Muzeum Tatrzańskie, 1997, ISSN 0208-4155 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Zbójnicy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy