Zmysł


Zmysł w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zmysł – zdolność odbierania bodźców zewnętrznych. Reagowanie na konkretny rodzaj bodźców umożliwiają odpowiednie narządy zmysłów, w których najważniejszą rolę odgrywają odpowiednie receptory. Każdy z narządów jest częścią układu newowego. Informacje o pobudzeniu receptorów są przekazywane do odpowiednich analizatorów w korze mózgu (np. kora wzrokowa, kora ruchowa).

Dzięki neuroplastyczności struktura i funkcje narządów mogą ulegać zmianom, co umożliwia substytucję sensoryczną, wykorzystywaną m.in. przez niewidomych (twórca pojęcia: Paul Bach-y-Rita)[1][2].

Spis treści

Zmysły u człowieka | edytuj kod

Dawniej u człowieka i większości innych zwierząt wyróżniano 5 podstawowych zmysłów; model ten wypracował Arystoteles. Niedawne badania dowodzą jednak, że tych zmysłów istnieje znacznie więcej, co najmniej dziewięć. "Brakujące" cztery (albo więcej) składają się z receptorów dawniej zaliczanych do zmysłu dotyku, jednakże ostatecznie będących zbyt złożonymi, aby nie być wyodrębnionymi. Można się spotkać nawet z teorią, wedle której istnieje 21 zmysłów.

Zmysły "tradycyjne" | edytuj kod

1. wzrok – związany z okiem, umożliwia rozpoznawanie fal elektromagnetycznych w widzialnym zakresie (światła). Ponieważ jedne receptory odpowiedzialne są za rozpoznawanie koloru (częstotliwość fali), a inne za rozpoznawanie jasności (zob. np. natężenie oświetlenia), można wzrok uważać za zmysł składający się z dwóch osobnych zmysłów (zob. widzenie fotopowe, widzenie skotopowe, widzenie mezopowe).

2. słuch – odbieranie dźwięków za pomocą ucha, w którym drgania powietrza (fale akustyczne) są zamieniane na wrażenia słuchowe. Jest rozpoznawane natężenie fali (głośność) i częstotliwość fali (wysokość dźwięku) .

3. smak – związany z językiem i jamą ustną. Rejestruje cząsteczki chemiczne. Istnieją co najmniej cztery rodzaje receptorów na języku, dlatego czasem są uważane za cztery różne zmysły, zwłaszcza że każdy z receptorów przekazuje informacje do innej części mózgu. Cztery znane receptory wykrywają smak słodki, słony, kwaśny i gorzki. Piąty receptor, "umami", został odkryty w 1908 i jego istnienie zostało potwierdzone w 2000. Receptor umami rozpoznaje kwas glutaminowy występujący w mięsie i będący przyprawą (jako glutaminian sodu). Istnieją także hipotezy, według których człowiek potrafi również rozpoznawać smak "metaliczny" i smak tłuszczu.

4. węch – związany z nosem, rejestruje cząsteczki chemiczne (odoranty). W przeciwieństwie do smaku, zapach rozpoznawany jest przez setki różnych receptorów, z których każdy rozpoznaje inne cząsteczki.

5. dotyk – dostarcza informacji o fakturze, kształcie i rozmiarze przedmiotów. Składa się z tysięcy receptorów znajdujących się na całej skórze. Najwięcej jest ich na opuszkach palców, a najmniej na plecach.

Zmysły "nowe", według różnych propozycji[3][4] | edytuj kod

6. nocycepcja – odpowiada za odczuwanie bólu skóry, stawów i narządów.

7. zmysł temperatury – odpowiada za odczuwanie temperatury wewnątrz i zewnątrz organizmu.

8. zmysł równowagi – zmysł odpowiedzialny za położenie ciała w przestrzeni. Jego narządem są kanaliki półkoliste w uchu.

9. propriocepcja – zmysł ułożenia części ciała względem siebie oraz napięcia mięśniowego. Dzięki niemu człowiek wie, gdzie znajdują się jego poszczególne części ciała, nawet bez ich widzenia.

10. percepcja czasu – zmysł odpowiadający za odmierzanie czasu przez mózg człowieka.

Zmysły innych zwierząt | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Paweł Gwiaździński. Inżynieria zmysłów. „Tygodnik Powszechny”, 29 września 2019. Tygodnik Powszechny spółka z o.o.. ISSN 0041-4808
  2. Wyniki wyszukiwania hasła: Bach-y-Rita (ang.). W: Baza PubMed [on-line]. NCBI. [dostęp 2019-10-03].
  3. Siedem Zmysłów AgnieszkaS.Z.A. Machocka Siedem Zmysłów AgnieszkaS.Z.A., Poznaj swoje zmysły - 7 zmysłów - poznaj siedem zmysłów, „Siedem Zmysłów - Gabinet Terapeutyczny”, 20 lipca 2017 [dostęp 2018-04-21]  (pol.).
  4. 5 zmysłów człowieka? - to mit!, reportal.pl [dostęp 2018-04-21]  (pol.).
  5. r, Człowiek nietoperz, www.national-geographic.pl [dostęp 2018-04-21]  (pol.).
  6. H. Burda, S. Begall, J. Cervený, J. Neef i inni. Extremely low-frequency electromagnetic fields disrupt magnetic alignment of ruminants. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 106 (14), s. 5708-5713, 2009. DOI: 10.1073/pnas.0811194106. PMID: 19299504
Kontrola autorytatywna (narząd):
Na podstawie artykułu: "Zmysł" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy