specjalna:diff/61384280


Na mapach: 49°34′35″N 22°08′33″E/49,576389 22,142500

Czerteż (powiat sanocki): Różnice pomiędzy wersjami w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Przeglądaj historię interaktywnie

Wersja z 08:24, 18 lis 2020

{{Polska miejscowość infobox}} Nieznane pola: "dopełniacz nazwy". Czerteżwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie wiejskiej Sanok[2]. Od zachodu granicę z Kostarowcami stanowi potok, od północnego zachodu z Jurowcami wąwóz oraz pola uprawne, od północy granicą ze Srogowem Dolnym jest czerteski las, ze wschodu graniczy potokiem i bezpośrednio z zabudową wsi Zabłotce, a od południa z Tuchorzem czyli odrębną częścią wsi Zabłotce i Sanoczkiem położonymi za Drogą Krajową 28. Całość leży na pograniczu Pogórza Bukowskiego i Pogórza Dynowskiego. Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 886 do Rzeszowa i Sanoka. Powierzchnia wsi liczy ok. 294 ha.

W latach 1340–1772 ziemia sanocka, województwo ruskie, do 1918 powiat sanocki, austriacka Prowincja Galicja, do 1939 powiat sanocki, województwo lwowskie.

Wieś królewska Czertez położona na przełomie XVI i XVII wieku w ziemi sanockiej województwa ruskiego[3], w drugiej połowie XVII wieku wieś Czertesz należała do tenuty Besko starostwa sanockiego[4].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Spis treści

Historia

Wieś lokowana przez księcia Jerzego II, jako wieś służebna grodu sanockiego Czerteżniki (gwarowo "rzemieślnicy") około 1339. W zapisach s-c-s w brzmieniu jako Чертежъ. Od 1340 była to wieś królewska, należąca do klucza beskiego, po 1772 przeszła na własność Urbańskich. W połowie XIX wieku właścicielem posiadłości tabularnej w Czereżu był Władysław Urbański[5].

Alternatywna etymologia: czerteż to słowo pochodzenia wołosko-ruskiego[6] związane z archaiczną gospodarką w Karpatach – wyrębem, wypalaniem i karczowaniem terenów zalesionych pod przyszłe osadnictwo. Wedle przekazu tradycyjnego we wsi tej znajdowała się duża ilość stawów, rozciągających się od wsi Nowosielce i Dudyńce aż po Trepczę, dzięki którym zawdzięcza się żyzność gleb.

Po 1848 nasiliły się procesy migracyjne ludności, 1848–1866 na Górne Węgry (dawna nazwa nieistniejącej wtedy Słowacji), w okolice Koszyc, Jasova), spowodowane rozwojem przemysłu hutniczego, pomiędzy 1866–1914 emigracja zarobkowa do USA.

W 1898 wieś liczyła 473 mieszkańców oraz 71 domów, pow. wsi wynosiła 3,35 km². We wsi znajdowała się również szkoła. Dziewięć lat później wieś liczyła już 351 mieszkańców (1907), wysoki odsetek emigrujących do USA.

W okresie od 1942 do 1943 wieś znalazła się w kręgu zainteresowań misji badawczej prowadzonej przez sekcję rasową i ludoznawczą Institut für Deutsche Ostarbeit z Krakowa. Badania prowadzono m.in. w miejscowościach Sanok, Nowotaniec, Mymoń, Besko i Czerteż[7].

Po II wojnie światowej mieszkańców przesiedlono na teren ówczesnego ZSRR (współcześnie Ukrainy) w ramach wymiany ludności. Przesiedleńcy z Czerteża trafili następnie do wsi pod Drohobyczem m.in. do wysiedlonej z Polaków wsi Rychcice. W latach 1977–1981 próbowano wsi narzucić nazwę Przedmieście, jednak przez brak logicznych podstaw do tego oraz sprzeciw mieszkańców wrócono do prawidłowej nazwy.

Z Czerteża pochodził ksiądz I. Pidharbi członek kapituły Administracji Apostolskiej Łemkowszczyzny. W Czerteżu urodził się ks. Szymon Fedorońko. Na cmentarzu we wsi został pochowany Mariusz Szmyd.

Poeta Janusz Szuber napisał wiersz pt. Czerteż, wydany w tomikach poezji pt. Czerteż z 2006[8] oraz pt. Pianie kogutów z 2008[9], zainspirowany urokliwym krajobrazem wsi i ponadczasową cerkwią na cmentarnym pagórku.

Rolnictwo i gospodarka

Gospodarka Czerteża ma charakter rolniczy determinowany przez sprzyjające warunki naturalne i dziedzictwo ludowe. Grunty rolne stanowią znaczącą większość obszaru sołectwa i należą do najlepszych klas bonitacyjnych w gminie pod względem przydatności rolnej[10], z czego ponad 25% wsi to gleby najwyższych klas I-III[11]. Obecnie produkcja rolna prowadzona jest głównie przez rolników indywidualnych. W przeważającej większości opiera się ekologicznych formach zagospodarowania gruntów takich jak programy rolnośrodowiskowe, jako forma ochrony przyrody i dobrej kultury rolnej w postaci ekologicznych łąk, z których pozyskuje się co roku siano przeznaczone dla bydła oraz na biomasę. Uprawia się przede wszystkim ziemniaki, pszenicę, owies, jęczmień, pszenżyto, kukurydzę, dynie, buraki i inne. Na hodowlę zwierząt obecnie składa się przede wszystkim drób, bydło oraz trzoda chlewna. Chów odbywa się zarówno w cyklu otwartym jak i zamkniętym (stajennym).

Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna "Jedność" to gospodarstwo o ponad 100 letniej historii utworzone wspólnie przez czerteżan o charakterze rolniczo produkcyjnym. W związku z przemianami gospodarczymi obecnie na terenie RSP działalność prowadzi kilka podmiotów m.in. związanych z produkcją plandek, produkcją rolniczą, a zarząd RSP udostępnia nieruchomości gospodarstwa na zasadzie dzierżaw, znaczna część jest gospodarowana prywatnie, przede wszystkim grunty rolne, jako majątki jej członków. Wcześniej w latach powojennych RSP działało pod nazwą Rolniczy Zespół Spółdzielczy "Konstanty Rokossowski", natomiast pierwotnie było to gospodarstwo przycerkiewne parafii grekokatolickiej w Czerteżu. Na jej terenie znajdowała się m.in. Ochotnicza Straż Pożarna, sala, biblioteka, sklep GS, Poczta Polska, siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej

Kultura i religia

Kościół pw. św. Antoniego.

We wsi znajduje się zabytkowa cerkiew parafialna greckokatolicka pw. Przemienienia Pańskiego. Zbudowana w 1742 r. jako trójkopułowa, przekształcona ok. poł. XIX wieku. Dzwonnica wzniesiona w 1887 r. We wnętrzu zachowane pozostałości polichromii.

W połowie lat 90. XX wieku obok boiska sportowego wzniesiono kościół filialny pw. św. Antoniego z Padwy należący do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w sanockiej Dąbrówce[12].

W pobliżu cerkwi znajdują się zabudowania należące do miejscowej RSP.

Ludność

Nazwiska mieszkańców XIX wiek : Bojko, Chłopik, Czerepuła, Dalak, Dziaczek, Galik, Jarosz, Kawarda, Kikta, Kitka, Drybak, Galik, Holiniak, Hryczyszyn, Husak, Huśka, Kaliniak, Kot, Krokosz, Kus, Litusiak, Mykita, Olenicz, Proc, Rytar, Tyszko, Trubko, Fedrońko, Car, Koćko, Krzywonos, Leśniak, Nilko, Pakis, Pasicznik, Sobota, Sokalski, Wajko, Wolański, Wysoczan, Zapotoczny, Halyk, Chrycyszyn, Drybak, Kit, Tyszko, Fecko, (...).

Zobacz też

Przypisy

  1. O gminie. gminasanok.pl [dostęp 2019-09-01]
  2. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  3. Atlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie , [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 4.
  4. Lustracja województwa ruskiego 1661-1665. Cz. 1, Ziemia Przemyska i Sanocka, wydali Kazimierz Arłamowski i Wanda Kaput, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 248.
  5. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 39.
  6. Wymienione w publikacji: Wojciech Krukar "Przyczynek nazewniczy do historii osadnictwa dorzecza górnego Sanu [1]"
  7. Beth Schuster: Records of the Institut für Deutsche Ostarbeit, Sektion für Rasse- und –Volkstumforschung 1940-1943 (ang.). National Anthropological Archives. Smithsonian Institution, 2007. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-21)].
  8. Janusz Szuber: Czerteż. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2006, s. 32-33. ISBN 83-08-03913-8.
  9. Janusz Szuber: Pianie kogutów. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2008, s. 100. ISBN 978-83-240-0941-1.
  10. GminaG. Sanok GminaG., Prognoza Oddziaływania na Środowisko „Programu Ochrony Środowiska dla Gminy Sanok na lata 2010-2013 z perspektywą do roku 2017”, 2010 .
  11. Małgorzata Puchyr – zakres planistyczny dr Agata Ćwik – zakresy: środowiskowy i krajobrazowy, Opinia dotycząca oceny stopnia ochrony przyrody na podstawie analizy dokumentów planistycznych Gminy Sanok, 2019 .
  12. Parafia na stronie archidiecezji

Linki zewnętrzne

Gmina Sanok

Na podstawie artykułu: "specjalna:diff/61384280" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy