Bielsk Podlaski


Na mapach: 52°46′06″N 23°11′31″E/52,768333 23,191944

Bielsk Podlaski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bielsk Podlaskimiasto w Polsce, w województwie podlaskim, siedziba powiatu bielskiego oraz gminy wiejskiej Bielsk Podlaski.

W 1929 r. liczyło 5567 mieszkańców. Miasto powiatowe. Siedziba powiatowej komendy policji, urzędu skarbowego podatków i opłat, Kasa Skarbowa, powiatowy zarząd drogowy, powiatowy urząd ziemski, inspektorat szkolny, wydział powiatowy. Były tu dwa kościoły katolickie obrządku łacińskiego, dwa greckokatolickie, kilka cerkwi prawosławnych i synagoga. Działało gimnazjum, prepranda nauczycielska, kursy handlowe. Był tu szpital powiatowy. Działały tu: Oddział Związku Kupców Żydowskich, Oddział Związku Kupców Polskich, Związek Ziemian, Okręgowe Towarzystwo Rolnicze, Koło Pszczelarzy, Związek Rzemieślników, Związek Masarzy. Istniała elektrownia[5].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[6], w starostwie bielskim w ziemi bielskiej województwa podlaskiego w 1795 roku[7].

Położone na Równinie Bielskiej, nad rzeką Białą, około 50 km na południe od Białegostoku.

Duży ośrodek przemysłu budowlanego; zakłady metalowe, włókiennicze, produkcji napojów gazowanych, przetwórstwa rybnego. Centrum edukacji na poziomie szkoły wyższej, jedyne w Polsce Policealne Studium Ikonograficzne; od lat 1992–1993 miejsce festiwali białoruskiej pieśni autorskiej „Jesień Bardów”, Piosenki Religijnej „Śpiewajmy Panu”, Kultury Ukraińskiej „Podlaska Jesień”.

Spis treści

Toponimia | edytuj kod

Nazwanie odrzeczne, od rzeki Biała nad którą miasto jest położone. Bielsk gród nad Białą. Na Mazowszu i Pomorzu bardzo często grody nadrzeczne nazywano z pomocą przymiotnikowego przyrostka -sk np. Płońsk od rz.Płoni. Jeszcze częściej nazywano tak grody w języku ruskim: Połock, Kursk, Smoleńsk. Dla odróżnienia od innych Bielsków dodano określnik Podlaski od Podlasie[8].

Struktura powierzchni | edytuj kod

Przyroda w Bielsku Podlaskim Most kolejowy na rzece Białej Park Miejski Skwer im. Izabeli Branickiej

Według danych z 2002[9] Bielsk Podlaski ma obszar 26,88 km², w tym:

  • użytki rolne: 72%
  • użytki leśne: 2%

Miasto stanowi 1,94% powierzchni powiatu.

Demografia | edytuj kod

Według spisu ludności z 30 września 1921 roku w Bielsku mieszkało 4759 osób w 648 domach, 2239 podało narodowość żydowską, 1904 – polską, 491 – białoruską, 120 – rosyjską, 2 – niemiecką, 1 – czeską, 1 – litewską, 1 – rusińską narodowość[10]. 2392 osób było wyznania mojżeszowego, 1331 rzymskokatolickiego, 1013 osób było wyznania prawosławnego, 14 ewangelickiego, 8 zadeklarowało przynależność do wyznania greckokatolickiego, 1 – bezwyznaniowiec[10].

Dane z 31 grudnia 2014[3][11]:

Piramida wieku mieszkańców Bielska Podlaskiego w 2014 roku[4].

Historia | edytuj kod

XIII wiek | edytuj kod

Góra Zamkowa – miejsce pierwotnego grodu bielskiego, którego początek przypada na XII/XIII wiek

XIV wiek | edytuj kod

XV wiek | edytuj kod

Zabytkowa kropielnica przy Kościele par. p.w. Narodzenia NMP i św. Mikołaja

XVI wiek | edytuj kod

Pieczęć miejska, wyciśnięta w 1574 r.
  • 1501
    • 9–18 września – w mieście odbył się zjazd rady litewskiej z udziałem króla
    • 3 listopada – zwolniono mieszczan spod sądowej władzy starosty
  • 14 listopada 1505 – w mieście nocuje król Aleksander Jagiellończyk w drodze do Grodna
  • 1506
  • 22–25 lutego 1509 – w mieście w drodze na sejm do Piotrkowa przebywa król Zygmunt Stary
  • 1513 – Bielsk zostaje stolicą nowo utworzonego województwa podlaskiego[16]
  • 1516 – powstaje cech rzeźników
  • 1530 – ziemia bielska zostaje kupiona od Gasztołdów przez królową Bonę
  • 1542 – wzmiankowana jest synagoga
  • 1549 – powstaje cech szewców
  • 1563 – według rejestru pomiary włócznej w mieście było 830 domów
  • 1564
Karmelicki zespół klasztorny z 1641
    • 20 maja–9 lipca w Bielsku przebywa król Zygmunt August
    • 22 lipca – pożar zamku bielskiego, na którym obradował Zygmunt August z prymasem Jakubem Uchańskim na temat nowej unii polsko-litewskiej, miały wówczas miejsce prace nad redakcją II Statutu Litewskiego. Król obserwował płonący drewniany zamek z przyzamkowych stajni. Nowy zamek dla starosty powstał na Hołowiesku, zaś sądy ziemskie przeniesiono do Brańska
    • proces o mord rytualny Żydów, w związku z którym król Zygmunt wydaje dwa manifesty
  • 1569 – Włączenie Bielska wraz z województwem podlaskim do Korony Polskiej na mocy unii lubelskiej. Powstaje cech kuśnierzy
  • 1571 – powstają cechy piwowarów i słodowników, czapników i krawców
  • 1576 – w mieście jest 265 rzemieślników w tym 63 garbarzy i 39 szewców oraz 5 młynów na rzece Białej
  • 1591 – pożar niszczy miasto z kościołem i szpitalem św. Marcina (nie odbudowanymi)
Ratusz barokowy z 1776 r., obecnie Muzeum Miejskie

XVII wiek | edytuj kod

  • 1641 – wybudowanie Kościoła pw. Matki Boskiej i klasztoru karmelitów z fundacji Adama Kazanowskiego
  • 1655 – zniszczenie w czasie potopu szwedzkiego dużej części miasta
  • 1659 – przeniesienie nowicjatu karmelitów z Wilna do Bielska

XVIII wiek | edytuj kod

  • 1776-1780 – został wzniesiony w stylu późnobarokowym Ratusz Miejski
  • 1779–1781 – w mieście działała królewska komisja Boni Ordinis (Dobrego Porządku). W mieście było wtedy 97 rzemieślników
  • 1784 – pożar miasta, po którym powstaje nowy ratusz i świątynie fundacji Izabelli Elżbiety Branickiej
  • 1796 – zaborcy pruscy likwidują klasztor karmelitów i otwierają w nim więzienie

Zabory | edytuj kod

Dworzec kolejowy w Bielsku w czasach zaboru rosyjskiego
  • 1795–1807 – Bielsk w zaborze pruskim
  • 1802 – Żydzi uzyskują prawo do osiedlania się w mieście
  • 1807 – Bielsk po pokoju w Tylży przechodzi pod zabór rosyjski
  • 1812 – przez miasto przechodzą wojska Napoleona
  • 1825 – likwidacja monasteru św. Mikołaja z powodu zbyt małej liczby powołań; cerkiew klasztorna zachowuje funkcje parafialnej[15]
  • 1831 – mieszkańcy Bielska biorą udział w powstaniu listopadowym, epidemia cholery
  • 1839 – kasata unii w Cesarstwie Rosyjskim
  • 1843 – miasto przyłączono do guberni grodzieńskiej
  • 1855 – następna epidemia cholery
  • 1863 – mieszkańcy Bielska biorą udział w powstaniu styczniowym, m.in. w bitwie pod Puchłami i Siemiatyczami, wykonanie w mieście wyroku przez powieszenie na powstańcu Dominiku Bejdzie
  • XIX wiek – w dzielnicy Park stacjonuje garnizon wojsk rosyjskich
  • 1873 – doprowadzenie linii kolejowej do Brześcia
  • 1915 – część mieszkańców ucieka przed wojskami niemieckimi w czasie I wojny światowej (bieżeństwo), spalenie dworca kolejowego

II Rzeczpospolita | edytuj kod

Cmentarz żołnierzy niemieckich z okresu I wojny światowej
  • 1919
    • 19 lutego – opuszczenie miasta przez niemieckie wojska okupacyjne i wkroczenie witanych z entuzjazmem oddziałów POW
    • założenie gimnazjum i szpitala powiatowego
  • 1920
    • 29 lipca – miasto zajmują bolszewicy w czasie wojny polsko-bolszewickiej
    • 20 sierpnia – odbicie miasta przez III batalion 1 Pułku Piechoty Legionów
  • 1921 – powstanie Spółdzielni Rolniczo-Handlowej „Rolnik”
  • 1923–1937 – burmistrzem miasta był Władysław Żarniewicz
  • 1924 – uruchomienie pierwszej elektrowni miejskiej. Początek elektryfikacji
  • 1925 – otwarcie Rocznej Koedukacyjnej Szkoły Handlowej kierowanej przez Jana Nowotarskiego[17]
  • 1925–1928 – budowa nowego gmachu gimnazjum (liceum)
  • 1932–1939 – starostą bielskim był Zelisław Januszkiewicz
  • 1932 – ukazuje się pierwszy numer „Gazety Bielskiej”
  • 1936 – pierwszy numer powiatowego miesięcznika „Plon”
  • 1937–1939 – burmistrzem miasta był Alfons Erdman
  • 1938 – oddanie do użytku nowej szkoły powszechnej (obecnie SP nr 4)
  • 1939
    • 11 czerwca – uruchomienie 1500 tonowego spichlerza przy dworcu kolejowym
    • 18 czerwca – przekazanie 35 Pułkowi Piechoty dwóch karabinów maszynowych ufundowanych przez młodzież powiatu bielskiego, w której to uroczystości wzięło udział 5 tys. mieszkańców. Dar odebrał gen. Franciszek Kleeberg

II wojna światowa | edytuj kod

Cmentarz żołnierzy radzieckich, z lewej kaplica grobowa w prawosławnej części cmentarza
  • 15–23 września 1939 – pierwsza okupacja miasta przez wojska niemieckie i przekazanie przez nich miasta sojuszniczym wojskom radzieckim
  • 23 września 1939–1941 – okupacja radziecka. Pierwsze wywózki na Syberię
  • 22 czerwca 1941 – zbombardowanie miasta przez Luftwaffe i ponowne wkroczenie do miasta Niemców. Zamordowanie w lesie pilickim ok. 800 Polaków (m.in. nauczycieli, urzędników, księży)
  • sierpień 1941 – utworzenie getta dla ludności żydowskiej.
 Osobny artykuł: Getto w Bielsku Podlaskim.
  • 2 listopada 1942 – likwidacja getta i zamordowanie przez Niemców około 100 Żydów pomiędzy ulicą Jagiellońską i Wąską. Wywiezienie części do obozu zagłady w Treblince i Białegostoku.
  • 1943 – powstaje budynek obecnego Urzędu Skarbowego
  • 30 lipca 1944 – wyzwolenie miasta spod okupacji hitlerowskiej przez oddziały Armii Czerwonej (53 korpus 48 Armii i 105 korpus 65 Armii)[18].

Polska Ludowa | edytuj kod

Szpital Powiatowy w Bielsku Podlaskim
  • 1944–1956 – działa Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bielsku Podlaskim. Najliczniejsza obsada Urzędu była w 1946 roku gdy pracowało tam 60 funkcjonariuszy. W 1947 roku obsada zmniejszyła się w związku z zakończeniem głównych walk z oddziałami partyzantki antykomunistycznej związanym z amnestią 1947 roku. W całym okresie istnienia Urzędu funkcjonariusze narodowości białoruskiej stanowili ponad połowę kadry, ale wśród kadry kierowniczej dominowali Polacy[19]
  • styczeń i luty 1946 roku – po przeprowadzeniu niszczycielskiego rajdu oddziału Narodowego Zjednoczenia Wojskowego pod dowództwem Romualda Rajsa ps. Bury na terenie powiatu bielskiego Komendant powiatu NZW Bielsk Podlaski Zachariasz Tarnowski ps. „Kochanowski” pisze: „Operacje kol. Burego spowodowały na tutejszym terenie akcje wojska i aresztowania wśród ludności polskiej. Ludność ruska w panice i strachu wyjeżdża do Bielska. Stanowisko ludności polskiej w tej sprawie jest dodatnie ponieważ ludność polska doskonale się orientuje, że każdy Rusin to wróg sprawy polskiej”[20]
  • 1956 jesień – ujawnia się działająca w konspiracji Komenda Powiatowa Bielsk Podlaski Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
  • 1984 – w ratuszu powstało muzeum

III Rzeczpospolita | edytuj kod

Pływalnia miejska „Wodnik” przy ulicy Kazimierzowskiej 3B w Bielsku Podlaskim

Zabytki | edytuj kod

  • Grodzisko średniowieczne (XIII w.) zwane Górą Zamkową bądź Łysą Górką. Gród został zniszczony przez Krzyżaków w 1373 roku, jednak później go odbudowano. Na górze zamkowej w XVI wieku znajdował się drewniany zamek, który spłonął od pioruna podczas obrad możnych litewskich w 1564 roku, gdy w mieście przebywał król Zygmunt August. W pobliżu zamku znajdowały się zabudowania gospodarcze, w tym stajnie królewskie.
  • Ratusz późnobarokowy (po 1776) proj. Jan Sękowski
  • Zespół kościoła i klasztoru karmelitów ufundowany przez Adama Kazanowskiego starostę bielskiego od 1638 i poświęcony Matce Boskiej z góry Karmel. Przedsięwzięcie również finansowała jego żona Elżbieta (Halszka) Słuszczanka
    • Kościół NMP z Góry Karmel z 1641, późnobarokowy, przebudowany po pożarze w 1784 (po powstaniu listopadowym przekształcony na cerkiew, ponownie kościół od 1921)
    • Klasztor karmelitów trzewiczkowych z 1641, barokowy (po pożarze w 1784 nie odbudowano dwóch skrzydeł)
    • ogrodzenie z basztami i bramą
    • kapliczka
  • Cmentarz żydowski z nagrobkami pochodzącymi z okresu od 1850
  • Kaplica cmentarna pw. św. Wincentego a Paulo, 1859, nr rej.: A-125 z 3.11.1966
  • Zajazd z poł. XIX wieku, ul. Henryka Sienkiewicza 8, nr rej.: 251 z 3.11.1966
  • Urbanistyczny układ miejski z XV wieku
  • Park przy dawnym Dworze w Hołowiesku
  • Cmentarz wojenny, ul. Białowieska
  • Dom przy ul. Dubicze 20, drewniany, z końca XVIII w., nr rej.: 440 z 30.03.1979

Kościoły i związki wyznaniowe | edytuj kod

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Kościół Miłosierdzia Bożego Cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów przy ulicy Kazimierzowskiej 40

Parafie rzymskokatolickie | edytuj kod

Parafie prawosławne | edytuj kod

Kościoły protestanckie | edytuj kod

Inne | edytuj kod

Transport | edytuj kod

Dworzec kolejowy w Bielsku Podlaskim

Znaczący węzeł drogowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Przez miasto przebiega linia kolejowa Białystok – Czeremcha (i dalej do Brześcia). Znajduje się tutaj stacja kolejowa.

W 2010 na terenie szpitala przy ulicy Kleszczelowskiej 1 otwarto lądowisko sanitarne.

Media | edytuj kod

Telewizja | edytuj kod

  • TV Podlasie – Lokalna telewizja istniejąca od 2008 r. emitowana w sieci kablowej TVK Hajnówka Sp.j.

Portale internetowe | edytuj kod

  • www.ibielsk.pl – portal informacyjny obejmujący swoim zasięgiem Powiat Bielski
  • www.ebielsk.pl - portal z ogłoszeniami oraz katalogiem firm z Bielska Podlaskiego

Prasa | edytuj kod

Sport | edytuj kod

Piłka Nożna | edytuj kod

Koszykówka | edytuj kod

Miasta partnerskie | edytuj kod

Drogowskaz z miastami partnerskimi Bielska Podlaskiego


Uwagi | edytuj kod

  1. Z powodu śmierci poprzedniego burmistrza, od 30 grudnia 2013 r. sprawował obowiązki komisarza pełniącego funkcję Burmistrza Miasta Bielsk Podlaski, po czym w wyborach samorządowych z 16 listopada 2014 r. został wybrany na burmistrza w I turze wyborów uzyskując 5161 (49,55%) głosów.
  2. Do czasu przebudowy z lat 2013–2014, kiedy to drewnianą konstrukcję zastąpiono betonową (pozostawiając bryłę cerkwi w niezmienionym kształcie).

Przypisy | edytuj kod

  1. Historia miasta na oficjalnej stronie Urzędu Miasta Bielsk Podlaski.
  2. OBWIESZCZENIE KOMISARZA WYBORCZEGO W BIAŁYMSTOKU z dnia 22 listopada 2014 r. o wynikach wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast na obszarze województwa podlaskiego. Państwowa Komisja Wyborcza, 2014-11-22. s. 10. [dostęp 2014-11-27].
  3. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2015 r. , s. 122, 2015-07-22. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. [dostęp 2015-10-13]. 
  4. a b Bielsk Podlaski polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  5. The 1929 Polish Business Directory Project, data.jewishgen.org [dostęp 2017-04-01] .
  6. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
  7. Karol de Perthées, Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1795.
  8. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Wrocław 1984, s. 27.
  9. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  10. a b Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5, Województwo białostockie, 1924, s. 19.
  11. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2014 r. Stan w dniu 31 XII. , s. 91, 2015-06-08. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. [dostęp 2015-10-12]. 
  12. „Puścizna po Janie Długoszu dziejopisie polskim, to jest: Kronika Wiganda z Marburga rycerza i kapłana Zakonu Krzyżackiego na wezwanie Długosza z rymowanej kroniki niemieckiej na język łaciński przetłomaczona. Chronicon seu Annales Wigandi Marburgensis, equitis et fratris Ordinis Teutonici” Poznań 1842, s. 233 [1].
  13. M. Radoch, W sprawie daty nadania przez Władysława Jagiełłę ziemi drohickiej księciu mazowieckiemu Januszowi I, [w:] Szkice z dziejów kolonizacji Podlasia i Grodzieńszczyzny od XIV do XVI wieku, Olsztyn 2002, s. 11–20.
  14. T.J. Lubomirski, Kodeks Dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego, Warszawa 1863, s. 111–113; Biblioteka PAN Kórnik, rkp. 203, k. 178-178v.
  15. a b H. Surynowicz, Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku, [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 199–202. ISBN 83-902928-8-2.
  16. Dominik Szulc: O Znaczeniu Prus Dawnych. Druk: Kaczanowski i Strąbski, 1846. s. 121. [dostęp 2018-10-20].
  17. Dziennik Wileński, nr 154, 1926 s. 3.
  18. ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945” Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 70
  19. „Stosunki polsko-białoruskie w województwie białostockim w latach 1939–1956” pod redakcją Jana Jerzego Milewskiego i Anny Pyżewskiej, IPN 2005, ​ISBN 83-89078-95-3​, s. 11–113.
  20. „Stosunki polsko-białoruskie w województwie białostockim w latach 1939–1956” pod redakcją Jana Jerzego Milewskiego i Anny Pyżewskiej, IPN 2005, ​ISBN 83-89078-95-3​, s. 100.
  21. W Bielsku Podlaskim będzie można zdać państwowy egzamin na prawo jazdy Bielsk Podlaski | Portal Bielska Podlaskiego iBielsk.pl, ibielsk.pl [dostęp 2015-12-01]  (pol.).
  22. Samochodowy Rajd w Bielsku Podlaskim | iBielsk.pl, iBielsk.pl, 3 kwietnia 2016 [dostęp 2016-05-17]  (pol.).
  23. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-05] .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Bielsk Podlaski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy