Nur


Na mapach: 52°40′15″N 22°19′00″E/52,670833 22,316667

Nur w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Drewniana zabudowa

Nur – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Nur na prawym brzegu Bugu.

Nur uzyskał lokację miejską przed 1425 rokiem, zdegradowany w 1870 roku[4]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego.

Miasto królewskie Korony Królestwa Polskiego[5], położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie nurskim ziemi nurskiej województwa mazowieckiego[6]. Miejsce obrad sejmików ziemskich ziemi nurskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku[7][8].

Miejscowość jest siedzibą gminy Nur oraz parafii rzymskokatolickiej św. Jana Apostoła, należącej do metropolii białostockiej, diecezji łomżyńskiej, dekanatu Czyżew. Nieopodal kościoła znajduje się cmentarz parafialny. Obecnie istnieje możliwość skorzystania z wyszukiwarki osób zmarłych, pochowanych na cmentarzu[9].

Spis treści

Części wsi | edytuj kod

Historia | edytuj kod

Nazwa Nur określała pierwotnie teren mokry, wilgotny[12].

Czasy prehistoryczne | edytuj kod

Na terenie miejscowości odkryto ślady cmentarzysk i osad z czasów prehistorycznych[13]. Najstarsze osadnictwo prawdopodobnie pojawiło się tu w schyłkowym okresie paleolitu. Z epoki neolitu pochodzą liczne znaleziska z kręgu kultury niemeńskiej. Odnaleziono również ślady osadnictwa z epoki brązu i okresu rzymskiego między I w. p.n.e. i II-III w. n.e. W Nurze odkryto cmentarzysko z kręgu kultury wielbarskiej.

Wiek XII-XVI | edytuj kod

We wczesnym średniowieczu istniała tu osada targowa. Handlowano: zbożem, drewnem, skórami, woskiem i miodem[14].

Przypuszcza się, że pierwsza parafia powstała tu zapewne w XII-XIII wieku[15].

Miasto Nur lokowane w roku 1425[14] lub w 1410[16]. W 1434 potwierdzenie praw miejskich, kolejne w 1764. Podczas lokacji na prawie niemieckim ustanowiono urząd wójta, któremu nadano 4 łany ziemi. Wybudowano łaźnie. Władzę sprawowała rada miejska: wójt i rajcy miejscy. Mieszczanie otrzymali prawo użytkowania 50 włók ziemi ornej, a także łąk i pastwisk. Mieszkańcy utrzymywali się głównie z handlu, uprawy ziemi, sukiennictwa, funkcjonowały postrzygalnie sukna oraz folusze[14].

Po wymarciu dynastii Piastów mazowieckich miasto w 1526 r. włączono do Korony. W województwie mazowieckim wydzielono Ziemię nurską, składającą się z trzech powiatów kamienieckiego, ostrowskiego i nurskiego. W Nurze urzędował starosta (początkowo starostowie warszawscy byli jednocześnie starostami nurskimi), siedzibę miał urząd grodzki i sąd ziemski dla trzech powiatów Ziemi nurskiej. Odbywały się tu także sejmiki Ziemi nurskiej. Od 1545 roku Nur wchodził w skład „oprawy” królowej Bony Sforzy.

Lustracja dóbr królewskich z 1564 r. wykazała:

W mieście działał cech piwowarów. Pleban posiadał prawo mielenia zboża i postawienia młyna kędy by jeno chciał. Wójt, Maciej Chądzyński był właścicielem 5 włók ziemi i młyna. Na Bugu znajdowało się 8 młynów łodnych, dwa młyny zbudowano na rzece Suszolcze, a jeden na Nurcu, na polu z ziemiami wójtowskimi (...)[17]

W folwarku o powierzchni 4 włók prowadzono przede wszystkim produkcję roślinną.

.

Znaczenie handlu rzecznego w rozwoju grodu | edytuj kod

W 1568 roku król Zygmunt August wydał miastu przywilej zwalniający je z ceł na towary spławiane do Gdańska. Dzięki korzystnemu położeniu Nur stał się znaczącym ośrodkiem handlu zbożem, które ówcześnie wysyłano przez Gdańsk do Europy zachodniej[18].

Wiek XVII | edytuj kod

W grudniu 1640 roku król Władysław IV zawiadomił szlachtę nurską o przeniesieniu obrad sejmikowych do Ostrowi jednak Konstytucja sejmowa z 1647 roku przywróciła tedy znowu wszystkie sejmiki elekcyjne i zjazdy publiczne z Ostrowi do Nura[19].

W 1648 r. miasto i szlachta z Ziemi nurskiej wystawili na wojny kozackie oddział złożony z 100 jeźdźców oraz zobowiązali się do pospolitego ruszenia[16].

II wojna północna przyniosła miastu dotkliwe straty. Lustracja dóbr królewskich z roku 1660 informuje:

. Zniszczono kościół, który został odbudowany dopiero w roku 1693[16].

W 1678 roku cztery włóki ziemi, zwane zarębskie, należące do Jerzego Ossolińskiego, zostały wyłączone z terenów miejskich.

Wiek XVIII | edytuj kod

W XVIII w. powstały kolejne jurydyki[14] należące do rodów: Lanckorońskich, Ossolińskich, Kuczyńskich, Wodzyńskich, Siennickich, Zalewskich. Dział ziemi posiadał też proboszcz.

Na początku XVIII wieku w mieście zamieszkała nieliczna społeczność żydowska.

W 1775 roku sądy ziemskie przeniesiono do Ostrowi Mazowieckiej. W roku 1777 w miejscowości 63 domy[14].

Dnia 19 IV 1794 roku ziemianie nurscy zgłosili akces do insurekcji kościuszkowskiej. Pod aktem podpisał się Karol Wodzyński, ostatni starosta nurski[16]. Po upadku powstania Rosjanie ustanowili zarządcę miasta, Markowicza.

Rozbiory i wiek XIX | edytuj kod

Po III rozbiorze Nur miastem rządowym w obwodzie ostrołęckim i departamencie płockim. W 1797 r. w miejscowości 72 domy i 432 mieszkańców[14]. Nur włączono do powiatu ostrołęckiego i departamentu płockiego. W 1807 roku w mieście mieszkało 10 Żydów i 597 chrześcijan[21]. W 1808 roku burmistrzem Nura został Jacenty Budziszewski[21]. W 1810 roku liczbę mieszkańców oszacowano na 435 osób[16]. W 1817 roku:

. W 1827 roku Nur liczył 75 domów i 514 mieszkańców[23].

17 maja 1831 roku, w czasie wyprawy przeciwko gwardii carskiej, gen. Łubieński na czele 10 tysięcy żołnierzy stoczył w pobliżu Nura zwycięską bitwę, zajmując następnie Brańsk i Ciechanowiec.

W 1853 r. z powodu złego stanu technicznego rozebrano kościół, a zbudowano drewnianą kaplicę ze słomianym dachem. Według danych z roku 1860 w Nurze mieszkało 813 osób, w tym 299 Żydów. W miasteczku znajdowało się 80 drewnianych budynków, dwa wiatraki, magistrat, szkoła elementarna i stacja pocztowa. Odbywały się trzy jarmarki rocznie.

W powstaniu styczniowym wzięli udział: Kajetan Topaczewski, Maciej Mościcki, Tomasz Zdrojewski, Leon Piotrowski, Wacław Topaczewsk[22]. Po upadku powstania Nur został włączony do powiatu ostrowskiego w guberni łomżyńskiej.

W 1869 roku Nur stracił prawa miejskie, stając się osadą miejską. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1886 roku informuje: …Rzeka Bug odgranicza osadę od guberni siedleckiej. Nur posiada obecnie kościół parafialny drewniany, szkołę początkową, stację pocztową, 100 domów i do 1200 mieszkańców[24].

Wiek XX | edytuj kod

W roku 1902: w osadzie domów 116 (…) ludności 1300 (...) handel upadł, rzemiosło nędzne, domy drewniane (....) istnieje szkoła początkowa, urząd gminny, cztery sklepy i apteka. Poczta w Ciechanowcu. Jarmarków pięć[25].

W latach 1905–1906 w Nurze i okolicznych wsiach, z inicjatywy S. Kosakajtisa – miejscowego nauczyciela, księdza Jana Konckiego oraz mieszkańców Nura: Jan Terlikowskiego i Leona Piotrowskiego zorganizowano wiele spotkań patriotycznych, kolportowano ulotki, żądano nauczania w języku polskim.

Według danych z roku 1909 w osadzie mieszkało 1431 stałych mieszkańców i kilkudziesięciu czasowych. Prawie 400 osób to Żydzi.

Po wybuchu I wojny światowej wojska rosyjskie zostały wyparte przez niemieckie, w dniu 12 sierpnia 1915 r. Ta okupacja trwała do listopada 1918 r. Wtedy to członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej oraz ochotnicy rozpoczęli rozbrajanie Niemców. W akcji tej wzięli udział: Jan Kaniuk, Stanisław Kopczewski, Franciszek Kamiński, Jan Terlikowski, Stanisław Terlikowski oraz Ignacy Piotrowski[16].

W okresie międzywojennym Nur był lokalnym centrum usługowo-handlowym, siedzibą urzędu gminy. Spis powszechny z 1921 roku informuje o 218 domach i 2 innych budynkach mieszkalnych. W osadzie 1363 mieszkańców: 702 kobiety i 661 mężczyzn (963 osoby podały wiarę katolicką, 400 mojżeszową), 135 osób określiło swoją narodowość jako żydowską[16].

Księga Adresowa Polski z 1929 r. wymienia:

  • bednarstwem zajmował się J. Kowalski
  • zakłady ciesielskie prowadzili: S. Bujalski, S. Dąbrowski, T. Dąbrowski, E. Ser i S. Wikt
  • garbarnię posiadał L. Trzeciński
  • kowalami byli: H. Ser, W. Ser i S. Wawrzonek
  • zakłady krawieckie prowadzili: A. Ser i J. Śpiewak
  • kuśnierzem był L. Trzciński
  • murarstwem trudnił się K. Różycki
  • olejarnię prowadził P. Pasternak
  • rzeźnikami byli: M. Bas, A. Grosman, W. Sobol
  • zakłady stolarskie należały do: E. Szulca i S. Wilka
  • szewcami byli: A. Gerfinkel, S. Jakubowski i I. Mankuta
  • sklepy bławatne należały do: R. Kaliny, A. Majnowicza, C. Murawskiego i R. Orlińskiego
  • sklepy z artykułami kolonialnymi prowadzili: K. Białystok, F.Malinowicz, S. Pasternak, G. Piętka, G. Radzymińska i G. Radzyńska
  • handlem końmi trudnił się M. Kreplak
  • zakład ogrodniczy należał do Władysława Łapińskiego
  • piekarstwem trudnili się: J. Danenberg, E. Langlejb i C. Ożarowicz
  • właścicielem piwiarni był Sz. Pasternak
  • sklep z wędlinami należał do A. Grosmana
  • zajazd prowadził B. Myślibowski
  • działała kooperatywa o nazwie Nadzieja
  • aptekę prowadził I. Herniczek
  • akuszerstwem trudniła się S. Sidor

Nur był osadą miejską w powiecie ostrowskim z pocztą i urzędem gminnym. Targi odbywały się w środę. Komendantem ochotniczej straży pożarnej był Czesław Murawski[26].

Szkoła mieściła się w trzech lokalach wynajętych i jednym własnym. W osadzie działały: trzy straże pożarne, oddział Strzelca, Kasa Stefczyka, Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej.

Radę Gminną tworzyli: Władysław Godlewski, Ksawery Pędzich, Bolesław Jaźwiński, Antoni Tupaczewski, Aleksander Ołowski, Stanisław Tymiński, Jan Krysiński, Jan Murawski, Stanisław Korycki, Stanisław Szczęśniak, Józef Szuligowski i Stanisław Wojtkowski. Pełniącym obowiązki wójta gminy, od grudnia 1930 r., był Stanisław Tryniszewski. Sekretarzem do października 1929 – Edward Sienkiewicz, zastępcą sekretarza Julian Dębkowski”[27].

Demografia | edytuj kod

Wykres liczby ludności Nura od 1797 roku:

Źródła[14][16][22][23][24][25]:.

Transport | edytuj kod

W Nurze znajduje się skrzyżowanie drogi krajowej nr 63 z drogą wojewódzką nr 694.

Zabytki | edytuj kod

  • cmentarz parafialny
    • grób rodzinny Nieczykowskich z 1870 r. (istnieje możliwość zlokalizowania grobu za pomocą wyszukiwarki osób zmarłych, pochowanych na cmentarzu[9]. )
  • Cmentarz żydowski w Nurze
  • Plebania drewniana z 1929 r.
  • Układ przestrzenny miasta pochodzący z 1 poł. XV w. z dwiema strefami ochrony konserwatorskiej w granicach ulic Podsadniej, Kościelnej, Brokowskiej, Drohiczyńskiej

Przypisy | edytuj kod

  1. Strona polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2017-11-27].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 56-57.
  5. Adolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 39.
  6. Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 3.
  7. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.
  8. w latach 1641-1647 przeniesione do Ostrowi Mazowieckiej
  9. a b Wyszukiwarka osób zmarłych.
  10. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  11. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  12. Rymut Kazimierz, Nazwy miast Polski, Warszawa 1987, s. 167.
  13. Ostrów Mazowiecka z dziejów miasta i powiatu, Warszawa 1974, s. 14-23.
  14. a b c d e f g Pazyra S., Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 76-77, 117, 229-230.
  15. Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom X, z. 12, Warszawa 1975, hasło Nur.
  16. a b c d e f g h Zakrzewski A., Nur zarys dziejów, [w:] Ostrów Mazowiecka z dziejów miasta i powiatu, Warszawa 1975, s. 455.
  17. a b c Lustracja województwa mazowieckiego, 1565, część II, Warszawa 1968, s. 227.
  18. Księgi referendarskie, tom I, Warszawa 1910, s. 73.
  19. Choińska-Mika J. Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów, Warszawa 1998, s. 24.
  20. Wimmer J., Wojna polsko-szwedzka 1655-1660, Warszawa 1973, s. 184.
  21. a b Kociszewski A., Mazowsze w epoce napoleońskiej, Ciechanów 1983, s. 211.
  22. a b c Encyklopedia powszechna, tom XIX, Warszawa 1865, s. 627.
  23. a b Tabella Miast i Wsi......, tom II, s. 53.
  24. a b Nur w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. VII: Netrebka – Perepiat. Warszawa 1886.
  25. a b Krótka monografia wszystkich miast, miasteczek i osad w Królestwie Polskim, opracował Leonard de Verdmon Jacques, Warszawa 1902, s. 173.
  26. Księga Adresowa Polski....., s. 142.
  27. Przebój, Czasopismo poświęcone samorządom i polityce społecznej, nr 4 z 1931 roku, s. 43-44.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Nur" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy