Algieria


Na mapach: 28°N 1°E/28,000000 1,000000

Algieria w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Pustynia Sahara na terenie Algierii Algieria – ruiny łuku triumfalnegoTimgadzie

Algieria (arab. الجزائر, trl. Al-Jazā’ir, trb. Al-Dżaza'ir), Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna (arab. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, trl. Al-Jumhūriyyah al-Jazā’iriyyah ad-Dīmuqrāţiyyah ash‑Sha‘biyyah, trb. Al-Dżumhurijja al-Dżaza'irijja ad-Dimukratijja asz-Szabijja, tamazight ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ) – 10. co do wielkości państwo świata (największe w Afryce), położone w Afryce Północnej nad Morzem Śródziemnym, członek Unii Afrykańskiej. Znaczną część obszaru Algierii zajmują wchodzące w skład Sahary pustynie oraz półpustynie.

Spis treści

Podział administracyjny | edytuj kod

Algieria jest podzielona na 48 wilajetów.

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Algierii.

Geografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Geografia Algierii.

Algieria leży w północnej Afryce nad Morzem Śródziemnym, między Marokiem, Libią i Tunezją.

Stolica Algier liczy 1,6 mln mieszkańców (a zespół miejski 3,8 mln).

Położenie: 28° 00 N, 3° 00 E

Powierzchnia całkowita: 2 381 740 km² (powierzchnia wód śródlądowych pomijalna).

Granice lądowe: 6343 km, w tym z poszczególnymi państwami:

Linia brzegowa: 998 km

Morskie długości:

  • powierzchnia połowów: 32-52 mil morskich
  • wody należące do kraju: 12 mil morskich

Historia | edytuj kod

Rynek niewolników w Algierze, 1684

Terytorium współczesnej Algierii w starożytności zamieszkiwały ludy berberyjskie. Od XII wieku p.n.e. na wybrzeżach kraju powstawały fenickie osady handlowe, które od IX wieku p.n.e. należały do Kartaginy. W III wieku p.n.e. w głębi kraju utworzone zostało państwo Numidii, dołączone w I wieku p.n.e. do Imperium Rzymskiego. W okresie rządów rzymskich kraj stał się jednym ze spichlerzy imperium, dzięki czemu nastąpił szybki rozwój kulturalny i gospodarczy ziem. W V wieku n.e. wybrzeże Algierii zajęli Wandalowie, w 533 Bizancjum, z kolei w drugiej połowie VII wieku Arabowie. Arabowie przeprowadzili w kraju proces islamizacji i arabizacji miejscowych ludów berberyjskich. W ciągu średniowiecza tereny często zmieniały władców. Wybrzeża były opanowane przez piratów berberyjskich. U schyłku XV wieku licznie osiedlili się tu muzułmańscy uchodźcy z Hiszpanii, zasilili oni osady pirackie. Częste eskapady piratów na tereny Hiszpanii i hiszpańskie okręty, doprowadziły do zajęcia przez Hiszpanów portu w Oranie w 1509 (kontrolowała go do 1708), a w 1510 Algieru. Zagrożeni ekspansją hiszpańską piraci zwrócili się o pomoc do Imperium Osmańskiego i w 1519 przyjęli zwierzchnictwo tureckie. Obecna Algieria została włączona w skład Imperium Osmańskiego pod arabską nazwą Al-Dżazair. Od początku XVIII wieku władzę przejmowali lokalni władcy[3].

W 1830 Algier został zdobyty przez Francję. W kolejnych latach Francuzi prowadzili systematyczny podbój kraju, spotykając się z oporem algierskich plemion. Wnętrze Algierii siły francuskie opanowały po 1847 wraz z rozbiciem wojsk emira Abd al-Kadira. Rząd francuski przyznał Algierii status osadniczego terytorium zamorskiego Francji i od lat 40. XIX wieku prowadził akcję osadniczą. Przeciwko francuskiej kolonizacji kraju występowała miejscowa ludność, która kilkukrotnie (między innymi w latach 1857, 1864-66, 1870-71) organizowała antyfrancuskie powstania. W 1881 Francuzi nadali Algierii kodeks tubylczy. Kodeks zakazał lokalnej ludności przynależności do partii politycznych i związków zawodowych. Część represyjnych praw zniesiono po I wojnie światowej. W okresie 20-lecia międzywojennego powstały pierwsze lokalne partie nawołujące do obrony interesu narodowego[3].

Podczas II wojny światowej Algieria stała się terenem walk aliantów z silami rządu Vichy. Po zakończeniu wojny nasiliły się tendencje antykolonialne. W 1946 powstał Ruch na rzecz Triumfu Wolności Demokratycznych (MTLD), który 1947 wyłonił konspiracyjną Organizację Specjalną. Na bazie Organizacji Specjalnej powstał Komitet Rewolucyjny Jedności i Akcji[3][4]. W 1954 Komitet Rewolucyjny Jedności i Akcji (CRUA) zorganizował antyfrancuskie powstanie i przekształcił się we Front Wyzwolenia Narodowego. Powstanie objęło cały kraj. Francuzi w trakcie powstania wprowadzili w kolonii system rządów terroru i odpowiedzialności zbiorowej wobec cywilów. Powszechne stały się tortury, ekspedycje karne i pacyfikacje[4][5]. W 1958 w Kairze utworzono Tymczasowy Rząd Republiki Algierskiej. W 1962 przedstawiciele Frontu Wyzwolenia Narodowego i rządu Francji podpisali układ w Évian-les-Bains, na mocy którego proklamowano niepodległość republiki[3][4].

U progu niepodległości kraju nasiliły się zamachy terrorystyczne podejmowane przez Organizację Tajnej Armii, skupiającą pozostałych w kraju francuskich osadników. Terroryzm i jego reakcja ze strony władz spowodowały masowy exodus ludności francuskiej z kraju, do połowy 1962 Algierię opuściło 80% osadników[3]. W 1963 przyjęto pierwszą konstytucję algierską. Premierem i pierwszym prezydentem republiki został Ahmad Ben Bella. W październiku 1963 suwerenność Algierii zakwestionowało Maroko, w trakcie tak zwanej wojny piaskowej, w której siły algierskie pokonały wojska marokańskie[6]. W 1964 w Algierskiej Karcie Narodowej nakreślono socjalistyczny program rozwoju państwa, w którym monopartyjne rządy objął Front Wyzwolenia Narodowego. W 1965 miał miejsce zamach stanu z Huari Bumedienem na czele. Bumedien w trakcie rządów przeprowadził reformę rolną i nacjonalizację części sektorów przemysłu[3].

W 1979, po śmierci Bumediena, urząd prezydenta objął Szadli Bendżedid. Uchwalona w 1989 nowa, demokratyczna konstytucja, spowodowała chaos polityczny. Duże poparcie społeczne uzyskał islamistyczny Islamski Front Ocalenia, który w 1990 wygrał wybory komunalne i regionalne. Po wygranej pierwszej turze wyborów parlamentarnych w 1991 doszło do reakcji wojska i zwolenników państwa laickiego: Islamski Front Ocalenia został zdelegalizowany, a wybory unieważnione. W latach 90. XX wieku w kraju trwała wojna domowa. W styczniu 2000 rozwiązała się Islamska Armia Ocalenia, zbrojne skrzydło Islamskiego Frontu Ocalenia (FIS), a wielu jej bojowników poddało się w zamian za amnestię[3]. W XXI wieku Algieria znalazła się w czołówce najlepiej rozwiniętych państw kontynentu[7]. Na przełomie 2010 i 2011 w kraju wybuchły ogólnokrajowe protesty[3]. W kwietniu 2019 do dymisji podał się wieloletni prezydent Abd al-Aziz Buteflika, na co miały wpływ trwające masowe protesty spowodowane przez rosnące koszty życia i bezrobocie[8].

Ludność | edytuj kod

Tuareg z Algierii

Podobnie do Maroka ludność Algierii w większości ma mieszane arabsko-berberyjskie pochodzenie, przy czym w przeważającej większości uważa się za Arabów.

Wyraźnie osobnym narodem są berberyjscy Kabylowie posiadający własny język i odrębne zwyczaje, którzy zamieszkują głównie północno-wschodni region kraju zwany Kabylią, gdzie są w większości. Liczebność Kabylów w Algierii ocenia się pomiędzy 3 000 000 a 6 000 000 osób. Występują wśród nich tendencje do żądania autonomii, w szczególności językowej, które dotychczas zwalczane były przez władze algierskie.

Na obszarach pustyń i oaz w środkowej i południowej części kraju występują także inne grupy posługujące się językami berberyjskimi, w tym Tuaregowie.

  • największe miasta według liczby ludności (dane szacunkowe z 2009[9]):
  • przyrost naturalny: 1,19% (2009)
  • śmiertelność niemowląt: 27,73 na 1000 żywych narodzin
  • średnia długość życia: 74 lata
  • analfabetyzm: 30%

W 2016 Algieria liczyła 40 376 000 mieszkańców, w skład których wchodzili[10]:

Religia | edytuj kod

 Osobne artykuły: Chrześcijaństwo w Algierii, Podział administracyjny Kościoła katolickiego w Algierii, Kościół Protestancki AlgieriiŚwiadkowie Jehowy w Algierii. Meczet w mieście Batina

Źródło: „Operation World”, 2010[11].

Siły zbrojne | edytuj kod

Algieria dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[12]. Uzbrojenie sił lądowych Algierii składało się w 2014 z: 1050 czołgów, 1748 opancerzonych pojazdów bojowych, 180 dział samobieżnych, 148 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych oraz 300 zestawów artylerii holowanej[12]. Marynarka wojenna Algierii dysponowała w 2014: 12 korwetami, 6 okrętami podwodnymi oraz trzema fregatami[12].

Wojska algierskie w 2014 liczyły 512 tysięcy żołnierzy służby czynnej oraz 400 tysięcy rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) algierskie siły zbrojne stanowią 31. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 10,6 mld dolarów[12].

Ustrój polityczny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Algierii.

Algieria zgodnie z konstytucją z 19 listopada 1976 (wielokrotnie nowelizowaną) jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych. Prezydent mianuje premiera, który stoi na czele rządu. Dwuizbowy parlament składa się z izby niższej – Narodowego Zgromadzenia Ludowego – oraz izby wyższej: Rady Narodu.

Gospodarka | edytuj kod

AdrarAjn AmnasAjn SalihAl-KulajaAl-WadiAlgierAnnabaBaszszarBatinaBiskiraBordż MochtarTibissaDżanatDżidżiliDżilfaGhardajaGharisIlliziKonstantynaAs-SanijaHasi MasudSatifBidżajaSzalifTamanrassetTijaratTilimsanTimimunTindufTukkurt Lotniska w Algierii
  • PKB 7333 USD na osobę (2011)
  • bezrobocie: 10% (2011)
  • 23% ludności poniżej poziomu ubóstwa.
  • na osobę przypada 713 kilowatogodzin
  • 114 telefonów na 1000 osób
  • 16 użytkowników Internetu na 1000 osób.
  • 1000 osób na 1 lekarza
  • 513 osób na łóżko szpitalne

Algieria należy do eksporterów ropy naftowej i gazu ziemnego wydobywanych na Saharze i transportowanych rurociągami do portów Arziw, Dżidżili i Bidżaja. Ponadto prowadzi się wydobycie fosforytów, cynku, ołowiu, miedzi, węgla kamiennego, soli kamiennej, gipsu, rtęci (4. miejsce na świecie), uranu i rud żelaza. Elektrownie algierskie są opalane ropą i gazem ziemnym.

Transport samochodowy i kolejowy; żegluga kabotażowa. Handel z Francją, Włochami, Niemcami, Hiszpanią, Stanami Zjednoczonymi.

Rolnictwo | edytuj kod

 Osobny artykuł: Rolnictwo w Algierii.

Uprawa zbóż, oliwek, winorośli, pomarańczy, mandarynek i pomidorów. Hodowla owiec, kóz, wielbłądów, bydła; rybołówstwo.

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Dane podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.).

Przypisy | edytuj kod

  1. World Economic Outlook Database, April 2018, imf.org [dostęp 2018-04-17]  (ang.).
  2. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2017: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2018 (ang.). [dostęp 2018-04-17].
  3. a b c d e f g h Algieria. Historia. encyklopedia.pwn.pl.
  4. a b c Algierska wojna narodowowyzwoleńcza 1954–62. encyklopedia.pwn.pl.
  5. Karol Kasza: Spirala przemocy – wojna o niepodległość Algierii. polskieradio.pl.
  6. Ottaway, David (1970), Algeria: The Politics of a Socialist Revolution, s. 166, Berkeley, California: University of California Press, ​ISBN 978-0-520-01655-2​.
  7. Bank Światowy.
  8. RobertR. Stefanicki RobertR., Algieria, Libia, Jordania, Maroko, Sudan. Czy to druga arabska wiosna?, wyborcza.pl, 15 kwietnia 2019 [dostęp 2019-04-16]  (pol.).
  9. World Gazetteer – Algeria. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-28)].
  10. Joshua Project.
  11. Algeria. Operation World. [dostęp 2016-12-24].
  12. a b c d Algeria (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-19].

Bibliografia | edytuj kod

  • Eligiusz Dworaczyński (red.): Algieria: badania 1987-1988. Wykopaliska archeologiczne-Algieria. Materiały Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej. Kraków Biblioteka Międzynarodowego Centrum Kultury. Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska PKZ 1988
  • Barska Anna: Konflikt kulturowy w społeczeństwie algierskim w drugiej połowie XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 1998
  • Dobosiewicz Zbigniew: Algieria dnia dzisiejszego, Wydawnictwo Wiedza Powszechna Warszawa 1971
  • Égretaud Marcel: Algieria, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1958
  • Frazik Józef Tomasz: Arabska architektura Tunezji, Algierii, Maroka oraz mauretańskiej Hiszpanii, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej 1993
  • Jałowiecki Bohdan: Procesy rozwoju społecznego współczesnej Algierii, Państwowe Wydawnictwa Naukowe Warszawa 1978
  • Kasznik-Christian Aleksandra: Między Francją a Algierią, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław 1977
  • Kasznik-Christian Aleksandra: Algieria, Wydawnictwo TRIO Warszawa 2006
  • Kasznik-Christian Aleksandra: Wojna algierska 1954-1962, Wydawnictwo Ibidem Łódź 2001
  • Krasicki Ignacy: Współczesna Algieria, Krajowa Agencja Wydawnicza Warszawa 1978
  • Matosek Stanisław: Algieria, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1976
  • Nostitz-Jackowska Anna: Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna, Krajowa Agencja Wydawnicza Warszawa 1979
  • Rekłajtis Elżbieta: Rozwój szkolnictwa w Algierii, Państwowe Wydawnictwa Naukowe Warszawa 1968
  • Rostafiński Józef: Świat i ludzie Algieru, nakł. Księgarni G. Gebethnera i Sp. Kraków 1896
  • Roy Jules: Wojna w Algierii, Wydawnictwo Książka i Wiedza Warszawa 1961
  • Szafar Tadeusz: Algierii droga do niepodległości, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1972
Kontrola autorytatywna (kraj):
Na podstawie artykułu: "Algieria" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy