Antropologia jedzenia


Antropologia jedzenia w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Antropologia jedzenia – jedna z subdyscyplin antropologii kulturowej (antropologii społecznej) zajmująca się badaniem pożywienia w kontekście kulturowym człowieka, starająca się wyjaśnić zależności między systemami pożywienia a zachowaniami ludzi. Zainteresowania antropologii jedzenia obejmują więc konotacje pożywienia w kontekście polityki, rytuału, produkcji i dystrybucji, płci i wszelkich innych sfer życia społecznego[1]. Antropologów zajmujących się powyższymi zagadnieniami interesuje to co ludzie jedzą, jak spożywają posiłki, gdzie, z kim i dlaczego, jakie wartości są nadawane poszczególnym potrawom i sposobom ich konsumpcji, lub zakazie konsumpcji (tabu pokarmowe). Antropologia jedzenia łączy się z takimi dziedzinami nauk jak antropologia zmysłów, historia jedzenia, socjologia jedzenia i food studies.

Spis treści

Historia i najważniejsi przedstawiciele | edytuj kod

Zainteresowanie jedzeniem towarzyszyło antropologii od samego początku powstania tej dyscypliny. Wcześni badacze, z racji obranego paradygmatu ewolucyjnego, zajmowali się głównie klasyfikacją potraw spożywanych przez badane przez nich społeczności, analizą sposobów spożywania jedzenia w celu ustalenia poziomu rozwinięcia danej społeczności (Manners and Meals, Garrick Mallery). Wiązało się to również z podziałem społeczeństw na ludy zbieracko-łowieckie, rolnicze, pasterskie i wielkie cywilizacje lub stworzonym przez dyfuzjonistę Clarka Wisslera podziale Ameryki na areały kulturowe: region łososia, obszar uprawy manioku, obszar guanaco, region zbieraczy dzikich nasion, obszar bizonów, obszar polowań na karibu i obszar uprawy kukurydzy[2]. Zainteresowania badaczy dotyczyły również zjawiska kanibalizmu oraz analizy tabu pokarmowych.

W latach 60. zainteresowania badaczy skupiały się na strukturach związanych z przygotowywaniem posiłków oraz z formą ich spożywania[3]. Gwałtowny rozwój subdyscypliny nastąpił w latach 80. i 90. Z powodu nasilenia procesu konsumpcji, rozwinął się przemysł gastronomiczny obejmujący kino, literaturę kulinarną, blogi internetowe czy programy telewizyjne.

O ile w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej dorobek naukowców z zakresu antropologii jedzenia jest niezwykle rozbudowany, w Polsce dziedzina ta dopiero się rozwija. Do klasyków należą prace Oskara Kolberga[4] i Kazimierza Moszyńskiego, współcześnie znaną badaczką jedzenia jest Anna Wieczorkiewicz[5].

Charakterystyka najważniejszych prac dotyczących antropologii jedzenia | edytuj kod

Anthelme Brillat-Savarin

Jednym z najstarszych, a zarazem najbardziej znanych dzieł jest Fizjologia smaku albo medytacje o gastronomii doskonałej (1825) autorstwa francuskiego prawnika Anthelme'a Brillant-Savarina. Jest to zbiór anegdot i rozważań filozoficznych dotyczących historii kultury kulinarnej. Brillat-Savarin rozróżnia potrzebę jedzenia i przyjemność jedzenia, którym towarzyszy apetyt naturalny, bądź apetyt na przepych. Analizuje zwyczaje towarzyszące ucztom greckim i rzymskim, najazdom barbarzyńskim, jak również kulinarne zwyczaje Francuzów[6]. Wskazuje na wagę pojęcia gastronomii która „jest wiedzą o wszystkim co ma związek z człowiekiem jako istotą odżywiającą się”[7].

Claude Lévi-Strauss
Trójkąt kulinarny C. Lévi-Straussa

Podwaliny współczesnej antropologii jedzenia dał Claude Lévi-Strauss w swoim artykule Trójkąt kulinarny (1965). Levi-Strauss był strukturalistą, opracował oparte na opozycjach binarnych trójkątne pole semantyczne, obrazujące przejście człowieka od natury do kultury. Trzy wierzchołki trójkąta kulinarnego obrazują trzy kategorie posiłków: surowe, warzone i zepsute. Kategorię pokarmów „warzonych” Levi-Strauss podzielił z kolei na pokarmy „pieczone”, podczas gdy zachodzi bezpośredni kontakt ze środkiem przetwarzającym pokarm (połączenie niezapośredniczone), „gotowane” podczas gdy surowa żywność przetwarzana jest za pomocą wody i naczynia (połączenie zapośredniczone) oraz „wędzenie”, czyli powolne warzenie pokarmów, za pomocą powietrza.

Lévi-Strauss, posługując się opozycjami binarnymi nieprzetworzone-przetworzone, surowe-warzone, pieczone-gotowane, odpowiadającymi opozycji natura-kultura, stworzył schemat mający obrazować przejście człowieka od natury do kultury. „Surowe” jest biegunem nienacechowanym, który ulega przekształceniu kulturalnemu w „warzone”, lub przekształceniu naturalnemu w „zepsute”, „warzone” i „zepsute” są więc biegunami nacechowanymi. Z kolei „pieczone” i „wędzone” przeciwstawia „gotowanemu”, z racji użytych środków przetworzenia („pieczone” i „wędzone” – powietrze, „gotowane” – woda) te pierwsze umieszcza po stronie natury, „gotowane” natomiast po stronie kultury. Ze względu na wyniki „wędzone” po stronie kultury, „pieczone” i „gotowane” po stronie natury. Uważa, że wyższość znaczenia pieczonego mięsa nad gotowanym jest uniwersalną cechą kultury, ponieważ gotowane wykorzystuje cały potencjał pokarmu wraz z sokami, natomiast pieczone pociąga za sobą straty. Zauważa również, że w większości przypadków wyobraźnia ludowa, przypisuje „pieczonemu” cechy bardziej pierwotne niż gotowanemu, ma to swoje odzwierciedlenie w mitach genezyjskich[8].

Mary Douglas

Nurt zapoczątkowany przez Lévi-Straussa kontynuowała Mary Douglas, która w swojej książce zatytułowanej Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, rozdział Odszyfrowanie posiłków poświęciła analizie konotacji wynikających ze spożywania posiłków z określonymi schematami społecznymi, pozycją w grupie, sposobem podtrzymywania bliskich relacji, czyli znaczeniom, jakie nadawane są posiłkom. Zauważyła, że posiłek jest schematem wyznaczającym granicę między porządkiem a nieporządkiem. Podobnie jak Lévi-Strauss w analizie tych schematów posługiwała się opozycjami binarnymi, w przypadku pożywienia były to posiłki i konsumpcja napojów. Mary Douglas zajmowała się również badaniem tabu pokarmowych[9].

Pierre Bourdieu

W latach 80. nastąpił gwałtowny wzrost zainteresowania jedzeniem, co było związane z narodzeniem się nowej klasy średniej i wzrostem znaczenia konsumpcji w Europie Zachodniej oraz Ameryce Północnej. W roku 1984 pojawił się artykuł napisany przez Pierre'a Bourdieu pt. Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste[10]. Bourdieu ucieka w nim od strukturalistycznych abstrakcji, by badać sensoryczne aspekty jedzenia szczególnie w kontekście zjawiska habitusu. Gust smakowy jest dla niego częścią kapitału kulturowego. Smak jest więc elementem różnicującym w systemie klasyfikacji społecznej, który wyraża się w warunkach życia określonej grupy[11].

Inni badacze związani z antropologią jedzenia | edytuj kod

Czasopisma naukowe związane z antropologią jedzenia | edytuj kod

Anthropology of food[19]

To wielojęzyczne czasopismo internetowe, założone w roku 1999 przez Florence Bergeaud-Blackler, Matthieu Duboys de Labarre i Isabelle Téchoueyres. Anthropology of food wydawane jest raz w roku, można tam znaleźć artykuły w języku francuskim, angielskim, hiszpańskim i portugalskim, każdy numer zorientowany jest wokół jednego temtu przewodniego. Swoje badania publikują tam badacze akademiccy nauk społecznych: socjologowie, antropolodzy, filozofowie, historycy, ekonomiści i geografowie, którzy zainteresowani są tematyką pożywienia w kulturze.

Food, Culture and Society

To międzynarodowe czasopismo stanowiące przegląd multidyscyplinarnych badań nad złożonością relacji między żywnością a kulturą i społeczeństwem. Można tam znaleźć wyniki badań zarówno z dziedzin nauk społecznych jak i nauk przyrodniczych. Czasopismo publikuje również oryginalne recenzje stosownych książek z zakresu poruszanej tematyki, jak również specjalny rozdział dotyczący perspektyw nauczania. Jednym z redaktorów „Food, Culture and Society” jest Warren Belasco, autor wielu znanych prac z zakresu antropologii jedzenia m.in. Food: The Key Concepts.

Food and Foodways[20]

Międzynarodowe czasopismo publikujące oryginalne artykuły na temat historii i kultury ludzkiego pożywienia. Refleksja nad rolą jaką pełni pożywienie w relacjach międzyludzkich, pozwala zbadać jak subtelnie kształtowało ono i kształtuje nadal życie społeczne, ekonomiczne, polityczne, psychiczne i moralne. Z racji faktu, że jedzenie jest zjawiskiem powszechnym nie może być rozpatrywane tylko w zakresie jednej dziedziny, dlatego też publikowane artykuły są dialogiem interdyscyplinarnym.

Gastronomica[21]

Kwartalnik naukowy wydawany przez University of California Press. Powstał w 2001 roku, redaktorem naczelnym jest Darra Goldstein. Żywność i jedzenie traktuje jako ważne źródło wiedzy o kulturach i społeczeństwach, poprzez badanie i analizowanie różnych jej aspektów prowokuje do refleksji i dyskusji nad wpływem jedzenia na historię, literaturę i kulturę.

Przypisy | edytuj kod

  1. food, sociological studies of - Dictionary definition of food, sociological studies of | Encyclopedia.com: FREE online dictionary, www.encyclopedia.com [dostęp 2017-11-16]  (ang.).
  2. Warren James Belasco, Food: The Key Concepts, Oxford: Berg, 2008.
  3. Sidney W. Mintz, Christine M. Du Bois, The Anthropology of Food and Eating, „Annual Review of Anthropology” 2002, nr 31, s. 99-119.
  4. Oskar Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, Kraków: Akademia Umiejętności, 1890.
  5. Renata E. Hryciuk, Joanna Mroczkowska, Co wy tam gotujecie. O antropologicznych badaniach nad jedzeniem, „Op. Cit.” 2012, nr 43, s. 3-7.
  6. Roland Barthes, Czytanie Brillat-Savarina, w: Antropologia ciała, red. Małgorzata Szapkowska, Warszawa: UW, 2008.
  7. Anthelme Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo medytacje o gastronomii doskonałej, przeł. Joanna Guze, Warszawa: PIW, 1997, s. 167-191.
  8. Claude Lévi-Strauss, Trójkąt kulinarny, przeł. Stanisław Ciechowicz, „Twórczość” 1972, nr 2, s. 71-80.
  9. Mary Douglas, Odszyfrowanie posiłku [w:] Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2007, seria Biblioteka Klasyków Antropologii, ​ISBN 978-83-89637-41-3​.
  10. David E. Sutton, Food and the senses, „Annual Review of Anthropology” 2010, nr 39, s. 209–23 [na:] anthro.siu.edu.
  11. Pierre Bourdieu, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Harvard University Press, 1984.
  12. Jack Goody, Cooking, Cuisine and Class: A Study in Comparative Sociology Cambridge University Press 1982; idem, Food and Love: A Cultural History of East and West Verso 1998.
  13. Marwin Harris, Krowy, świnie, wojny i czarownice. Zagadki kultury, przeł. Krystyna Szerer, Katowice: Wydawnictwo Książnica, 2007.
  14. Sidney Wilfred, Sweetness and Power: The Place of Sugar in Modern History, New York: Viking, 1985. ​ISBN 0-670-68702-2​; idem, Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions into Eating, Culture, and the Past, Boston: Beacon Press, 1996; idem, Christine M. Du Bois, The Anthropology of Food and Eating, „Annual Review of Anthropology” 2002, nr 31, s. 99-119.
  15. Warren James Belasco, Food: The Key Concepts, Oxford, Berg, 2008; idem, Meals to Come: A History of the Future of Food, Berkeley: University of California Press, 2006.
  16. David Evan Sutton, Remembrance of repasts: an anthropology of food and memory, Oxford: Berg, 2011; idem, Food and the senses, „Annual Review of Anthropology” 2010, nr 39, s. 209–23 [na:] anthro.siu.edu; idem, David Beriss, The restaurants book: ethnographies of where we eat, Oxford: Berg, 2007.
  17. Carole M. Counihan, Penny Van Esterik, Food and Culture: A reader, New York: Routledge, 2008; Carole M. Counihan, The Anthropology of Food and Body: Gender, Meaning, and Power, New York, Routledge, 1999.
  18. Anna Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Kraków: Universitas, 2012.
  19. Anthropology of food, aof.revues.org [dostęp 2017-12-09]  (ang.).
  20. Food and Foodways, www.tandfonline.com [dostęp 2017-11-16]  (ang.).
  21. Gastronomica – The Journal of Critical Food Studies, www.gastronomica.org [dostęp 2017-11-16]  (ang.).

Bibliografia | edytuj kod

  • Roland Barthes, Czytanie Brillat-Savarina, [w:] Antropologia ciała, red. Małgorzata Szapkowska, Warszawa: UW, 2008.
  • Warren James Belasco, Food: The Key Concepts, Oxford: Berg, 2008.
  • Pierre Bourdieu, Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste, Harvard University Press, 1984.
  • Anthelme Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo medytacje o gastronomii doskonałej, przeł. Joanna Guze, Warszawa: PIW, 1997, s. 167-191.
  • Mary Douglas, Odszyfrowanie posiłku, [w:] Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2007, seria Biblioteka Klasyków Antropologii, ​ISBN 978-83-89637-41-3​.
  • Renata E. Hryciuk, Joanna Mroczkowska, Co wy tam gotujecie. O antropologicznych badaniach nad jedzeniem, „Op. Cit.” 2012, nr 43, s. 3-7.
  • Oskar Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, Kraków: Akademia Umiejętności, 1890.
  • Claude Lévi-Strauss, Trójkąt kulinarny, przeł. Stanisław Ciechowicz, „Twórczość” 1972, nr 2, s. 71-80.
  • Sidney W. Mintz, Christine M. Du Bois, The Anthropology of Food and Eating, „Annual Review of Anthropology” 2002, nr 31, s. 99-119
  • David E. Sutton, Food and the senses, „Annual Review of Anthropology” 2010, nr 39, s. 209–23 [na:] anthro.siu.edu.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Antropologia jedzenia" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy