Antyfaszyzm


Antyfaszyzm w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Antyfaszyzmruch polityczny przeciwny ideologii faszystowskiej. Powstał z inspiracji środowisk lewicowych w latach 20. XX wieku, jako odpowiedź na formowanie się ruchu faszystowskiego we Włoszech (m.in. organizacja Arditi del Popolo). Z czasem ruch antyfaszystowski stawał się reakcją na rozlewanie się faszyzmu w innych krajach. W latach 30. powstał w Niemczech Front Żelazny, a następnie odrębna organizacja Akcja antyfaszystowska. Z kolei w Hiszpanii idee sprzeciwu wobec faszyzmu reprezentowali ochotnicy z Brygad Międzynarodowych. Walkę o usunięcie z życia publicznego praktyk faszyzmu, ogłosili w Grecji, w latach 1946–1949, partyzanci Demokratycznej Armii Grecji[1].

Od czasu wojny domowej w Hiszpanii zawołaniem bojowym wszystkich antyfaszystów stało się hasło No pasarán, pierwszy raz użyte przez Dolores Ibárruri Gómez[2][3].

Odrodzenie ruchu antyfaszystowskiego nastąpiło w Europie Zachodniej w latach 70. i 80. XX wieku jako sprzeciw wobec zjawiskom neofaszyzmu i neonazizmu[4].

Antyfaszyzm łączy się zazwyczaj z działalnością przeciwko innym ideologiom czy tendencjom uznawanym jako dyskryminujące – rasizmowi, szowinizmowi czy nacjonalizmowi, a współcześnie również przeciw seksizmowi i homofobii[5].

Spis treści

Historia antyfaszyzmu na świecie | edytuj kod

Tak jak większość ruchów faszystowskich, również przeciwstawne im ruchy antyfaszystowskie i antynazistowskie najczęściej występowały w Europie. Mianem antyfaszystów nazywano także polityków i działaczy sprzeciwiających się pobłażliwej, a nawet przyjaznej polityce Stanów Zjednoczonych wobec Włoch Mussoliniego i III Rzeszy[6].

Włochy | edytuj kod

Gino Lucetti, anarchista, jeden z członków arditi, niedoszły zabójca Mussoliniego, który w 1926 rzucił bombą w jego samochód

Włochy, jako kraj, z którego wywodzi się faszyzm, były też ojczyzną sprzeciwu wobec niego. Ruch ten od początku nie stronił od przemocy – w większości miał charakter bojówek robotniczych, które walczyły przeciwko Czarnym Koszulom, faszystowskiej milicji. Początkowo ruch antyfaszystowski we Włoszech związany był z głównym nurtem ruchu robotniczego – Włoską Partią Socjalistyczną (PSI) i związkami zawodowymi. Jednak po tym jak 3 sierpnia 1921 PSI zawarła „rozejm” z Narodową Partią Faszystowską, a inne ruchy (związki zawodowe oraz Włoska Partia Komunistyczna) postanowiły ograniczyć się do działań ściśle legalnych i pokojowych, przeciwne tej polityce grupy milicji robotniczych sformowały organizację Arditi del popoloLudowych Szturmowców (arditiwłoskie określenie elitarnych jednostek szturmowych).

Flaga Arditi del Popolo, przedstawiająca fasces (symbol faszyzmu) rozcinany toporem

Organizacja ta została jednak pozbawiona wszelkiego wsparcia politycznego. Partia Socjalistyczna i związki zawodowe odmówiły uznania Arditi del popolo za wspólną antyfaszystowską milicję. Partia Komunistyczna zakazała swoim członkom jednoczesnego członkostwa w niej, organizując własną milicję, której działania były jednak znikome, z racji przyjęcia wspomnianej wcześniej strategii legalizmu[7]. Za potępienie Arditi, włoscy komuniści byli krytykowani w Kominternie, a także przez samego Lenina, który m.in. opublikował w „Prawdzie” artykuł popierający ruch Arditi, a krytykujący politykę Amadeo Bordigi, ówczesnego lidera PCI.

Mimo pewnych sukcesów, które odnieśli Arditi (m.in. na barykadach Parmy, gdzie w sierpniu 1922 grupa 350 arditi, na czele z jednym z założycieli ruchu, Guido Picellim, dzięki pomocy lokalnych robotników, powstrzymała próbę „zajęcia” miasta przez kilkunastotysięczną grupę Czarnych Koszul, dowodzonych m.in. przez Italo Balbo, późniejszego marszałka lotnictwa[8]) ruch, pozbawiony poparcia pozostałych organizacji opozycyjnych, był stopniowo rozbijany przez zabójstwa[potrzebny przypis] i aresztowania przywódców i działaczy i de facto zanikł do 1924, choć w późniejszym okresie nawiązywali do niego m.in. partyzanci w okresie II wojny światowej.

W środowisku uchodźców powstała organizacja Giustizia e Libertà, działacze ugrupowania początkowo prowadzili głównie działalność propagandową, jej działacze walczyli przeciwko frankistom w czasie wojny domowej w Hiszpanii. W 1943 organizacja zaczęła formować własne oddziały partyzanckie walczące przeciwko Włoskiej Republice Socjalnej.

Pamiątkowa tablica ku czci Danilo Zelena, jednego z liderów TIGR

W późniejszym okresie ruch antyfaszystowski występował między innymi wśród zamieszkujących północno-wschodnie Włochy mniejszości chorwackiej i słoweńskiej[9][10]. W latach 1927–1941 działała tam ich wspólna organizacja TIGR (skrót od nazw miast i regionu Triest, Istria, Gorycja i Rijeka), prowadząca m.in. działalność partyzancką (sabotaż, napady na włoskie wojsko i organizacje faszystowskie) i terrorystyczną (w 1938 organizacja przygotowywała zamach na Benita Mussoliniego, który został w ostatniej chwili odwołany)[11][12]. Ruch został ostatecznie rozbity w 1941 r. przez OVRA, czyli włoski kontrwywiad polityczny, a pozostali jego członkowie dołączyli w większości do Frontu Wyzwolenia Ludu Słoweńskiego.

Niemcy | edytuj kod

Plakat Akcji Antyfaszystowskiej z 1932 roku

W Niemczech organizacje antyfaszystowskie zaczęły powstawać w reakcji na rozwój nazizmu i narastającą przemoc polityczną ze strony nazistów. Jedną z pierwszych takich organizacji była anarchistyczna organizacja „Czarni żołnierze” (niem. Schwarze Sharen) powołana w 1929 roku[13].

Dwa lata później, w 1931 roku, w odpowiedzi na stworzenie przez NSDAP i inne partie prawicowe Frontu Harzburskiego, powołano do życia Front Żelazny. Front jednoczył kilka różnych organizacji, ale był zdominowany przez niemiecką partię socjaldemokratyczną SPD[14]. W zamierzeniu miał być organizacją paramilitarną, ponadpartyjną, której celem była walka uliczna z nazistami. Około 99 członków organizacji zginęło w starciach z nazistami w przeciągu dwóch miesięcy w 1932 roku[15]. Po przejęciu władzy przez NSDAP organizacja została zdelegalizowana[16]. Symbol Frontu Żelaznego, Trzy Strzały, jest używany przez współczesne grupy antify[17].

Popularność Frontu Żelaznego skłoniła rywalizującą z SPD Komunistyczną Partie Niemiec (KPD) do stworzenia własnej organizacji antyfaszystowskiej[16]. W maju 1932 roku KPD ogłosiła założenie „Akcji antyfaszystowskiej” (niem. Antifaschistische Aktion)[18]. Początkowo pomysł był odczytywany jako postulat wspólnego frontu pomiędzy komunistami i socjaldemokratami z SPD przeciwko rosnącej wówczas w siłę NSDAP[19]. Dwie flagi znajdujące się w logo niemieckiej Antifaschistische Aktion miały nawiązywać właśnie do SPD i KPD. Do powstania wspólnego lewicowego frontu przeciwko nazistom jednak nie doszło, sprzeciwił się temu Józef Stalin, który uważał, że niemieccy komuniści wyolbrzymiają zagrożenie ze strony nazistów, a nie doceniają zagrożenia ze strony SPD[19]. SPD również była określana przez KPD jako partia faszystowska[20]. SPD nie została więc zaproszona do Akcji Antyfaszystowskiej, zaproszeni zostali jedynie indywidualni członkowie partii[19].

Dopiero w czasie II wojny światowej Józef Stalin zmienił stanowisko w sprawie „wspólnego frontu antyfaszystowskiego”. Historyk Norman Davies w swojej książce Europa walczy 1939–1945. Nie takie proste zwycięstwo pisze o instrumentalnym odwoływaniu się przez Józefa Stalina do terminu antyfaszyzm i wykorzystaniu panujących w tym czasie na świecie antyfaszystowskich nastrojów. Według Daviesa, w propozycji Stalina antyfaszyzm nie oferował żadnej spójnej ideologii politycznej. Pod tym względem był to pusty pojemnik, zwykły polityczny kontredans. W opinii historyka oznaczało to wybieg polityczny Stalina, który w czasach wojny miał stworzyć wrażenie, że poprzez wspólny cel – walkę z faszyzmem – demokratycznie nastawieni socjaliści Zachodu tylko nieznacznie różnią się od komunistów radzieckich. Miało to zatem wykreować obraz, że demokracje zachodnie wchodząc w sojusz z ZSRR przeciwko Trzeciej Rzeszy uznały komunizm i sprzymierzyły się z nim[21].

Upamiętnienie Białej Róży przed frontem Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium

Od czerwca 1942 do lutego 1943 w Monachium zawiązała się i działała Biała Róża, niemiecka grupa antynazistowska o orientacji chrześcijańskiej. Trzon organizacji tworzyło pięcioro studentów monachijskiego uniwersytetu. Biała Róża stawiała sobie za zadanie obalenie systemu nazistowskiego metodami pokojowymi. Aktywiści zajmowali się pisaniem ulotek i ich powielaniem oraz dystrybucją, a także malowali w publicznych miejscach antynazistowskie hasła. W 1943 roku jej główni członkowie, podczas procesów pokazowych, zostali skazani na śmierć[22].

Wielka Brytania | edytuj kod

W odpowiedzi na działania skrajnie prawicowych ugrupowań w Wielkiej Brytanii od 1975 roku wydawane jest antyfaszystowskie czasopismo Searchlight. Od roku 1977 roku działa Liga Antynazistowska. Szczyt jej aktywności przypadł na lata 1977–1981. W roku 2004 Nick Lowles założył grupę interesu o nazwie Hope no Hate, której założeniem był pokojowy aktywizm antyrasistowski i antyfaszystowski.

W 1985 roku przez Unmesha Desaia z Newham Monitoring Project założona została antyfaszystowska organizacja Anti-Fascist Action (AFA, pol. Akcja Antyfaszystowska). Celem AFA było zbieranie informacji o przemocy na tle rasowym i aktywności grup faszystowskich oraz fizyczna ochrona ofiar rasizmu. Od 1986 roku organizowała corocznie marsze w Dzień Pamięci ku czci ofiar faszyzmu.

W odpowiedzi na wynik Brytyjskiej Partii Narodowej w wyborach samorządowych w 2003 roku, powstała grupa nacisku o nazwie Unite Against Fascism (UAF, pol. „Zjednoczmy się Przeciwko Faszyzmowi”). Za cel postawiła sobie ostrzeganie społeczeństwa przed zagrożeniem ze strony faszyzmu i skrajnej prawicy. Krytyka tej grupy wymierzona jest głównie w Brytyjską Partię Narodową i Angielską Ligę Obrony. Grupa w przeszłości brała udział w bójkach ulicznych, które kończyły się interwencją policji i aresztowaniem części osób po obu stronach. Takie przypadki miały miejsce między innymi w 2009 roku (starcie UAF i BNP), w 2010 roku (starcie UAF i EDL) i w 2013 roku (starcie UAF i BNP).

Ruch antyfaszystowski w Polsce | edytuj kod

II Rzeczpospolita | edytuj kod

Ruch antyfaszystowski w Polsce ma swoje początki już w latach 20. XX wieku. W tym czasie najliczniejsze środowiska antyfaszystowskie były skupione w szeregach Polskiej Partii Socjalistycznej oraz organizacjach komunistycznych i anarchistycznych. Również socjaliści z żydowskiej partii Bund zdecydowanie występowali z pozycji internacjonalistycznych przeciwko grupom faszystowskim i faszyzującym, takim jak np. Związek Faszystów.

Do głównych działań antyfaszystowskich należała ochrona wieców i demonstracji (także pochodów pierwszomajowych) przed atakami. Początkowo zajmowały się tym oddziały milicji PPS oraz inne organizacje o charakterze bojówek, natomiast w latach 30. XX wieku rozwój działalności organizacji faszyzujących oraz nacjonalistycznych spowodował zjednoczenie tego typu ruchów w tzw. Akcję Socjalistyczną. W jej szeregi weszli działacze milicji PPS, OM TUR, Czerwonego Harcerstwa i innych organizacji lewicowych. Ochroną wieców komunistycznych zajmowali się członkowie Wydziału Wojskowego KPP.

„Czerwoni kosynierzy” w 1939 r.

Część działaczy ruchu antyfaszystowskiego, szczególnie tych związanych z KPP (m.in. Karol Świerczewski) wzięło udział w hiszpańskiej wojnie domowej, gdzie walczyli po stronie rządu republikanów. Działali oni głównie w szeregach Brygad Międzynarodowych (m.in. w polskim Batalionie im. Jarosława Dąbrowskiego). W 1936 r., na fali krwawo stłumionych wystąpień i demonstracji robotniczych we Lwowie w dniach 16–17 maja, odbył się Zjazd Pracowników Kultury w Obronie Wolności i Postępu, w którym uczestniczyli znani lewicowi intelektualiści związani z ruchem socjalistycznym i komunistycznym oraz postępowym, m.in. Romain Rolland, Heinrich Mann, Tadeusz Kotarbiński, Halina Krahelska, Leon Kruczkowski, Wanda Wasilewska. Kongres potępił militaryzm, szowinizm, faszyzm oraz imperializm, wzywając do internacjonalistycznej walki z faszyzmem. W roku 1938 w Łodzi odbył się III Kongres Organizacji Postępowych gdzie omawiano sposoby walki z reżimami autorytarnymi i faszystowskimi. W kongresie brali udział przedstawiciele wielu polskich, żydowskich, białoruskich, ukraińskich i niemieckich środowisk lewicowych, reprezentujących narody zamieszkujące w II RP.

II wojna światowa | edytuj kod

Na początku II wojny światowej działacze antyfaszystowscy, m.in. członkowie Akcji Socjalistycznej czy Klasowych Związków Zawodowych zasilali szeregi Robotniczej Brygady Obrony Warszawy oraz Gdyńskich kosynierów (zwanych również czerwonymi kosynierami).

W okresie okupacji antyfaszyści walczyli w szeregach wielu organizacji podziemnych, takich jak:

Socjalistyczne formacje polskiego, antyfaszystowskiego ruchu oporu | edytuj kod

Komunistyczne formacje polskiego, antyfaszystowskiego ruchu oporu | edytuj kod

Anarchosyndykalistyczne i syndykalistyczne formacje polskiego, antyfaszystowskiego ruchu oporu | edytuj kod

Socjalistyczne i komunistyczne formacje żydowskiego, antyfaszystowskiego ruchu oporu | edytuj kod

Komunistyczne i socjalistyczne formacje z udziałem Polaków i obywateli polskich we francuskim i jugosłowiańskim antyfaszystowskim ruchu oporu | edytuj kod

Inne formacje | edytuj kod

Logo kampanii społecznej Muzyka Przeciwko Rasizmowi

Polska Ludowa | edytuj kod

W Polsce Ludowej faszyzm, jak i partie odwołujące się do jego elementów były całkowicie nielegalne oraz zwalczane przez państwo[potrzebny przypis].

III Rzeczpospolita | edytuj kod

 Zobacz też: Antifa w Polsce.

Na początku lat 90. XX wieku koncerty punkowe oraz festiwale alternatywne były zakłócane przez grupy nacjonalistycznych skinheadów. Początkowo konflikt pomiędzy osobami o poglądach antyfaszystowskich a działaczami odwołującymi się do ideologii narodowych miał charakter walki subkultur, z czasem jednak przyjął wymiar polityczny[23]. W całej Polsce powstawały nierejestrowane grupy antyfaszystowskie zwane ekipami. Od tego czasu w całej Polsce powstawały nierejestrowane grupy antyfaszystowskie[24]. Do pierwszych z nich zaliczyć można wrocławski Anti-Nazi Front, Radykalna Akcja Antyfaszystowska czy grupy Skinheads Against Racial Prejudice (SHARP). Składały się z członków kontrkultur oraz anarchistów stawiających opór bojówkom Narodowego Odrodzenia Polski, Polskiej Wspólnoty Narodowej, Polskiego Frontu Narodowego, a także neonazistowskim gangom nie związanym z partiami[25].

W 1993, w czasie marszu sprzeciwiającego się karaniu osób posiadających narkotyki, manifestanci zostali zaatakowani przez działaczy Polskiej Wspólnoty Narodowej. Zdarzenie to doprowadziło do powstania nieformalnej grupy o nazwie Radykalna Akcja Antyfaszystowska. Jej celem stało się zorganizowanie grup osób, których zadaniem było ochranianie demonstracji i lokali oraz fizyczna konfrontacja z przeciwnikami[26].

Tak jak w latach 90. ruch Antify w Polsce był zdominowany przez środowiska anarchistyczne, tak od początku XXI w. pojawiły się inne wpływy. Zaczęto w ramach ruchu używać symbolu Trzech Strzał, który nawiązuje do ruchu antyfaszystowskiego z międzywojennej Polski oraz Frontu Żelaznego[27]. Różne grupy zajmują się patrolowaniem ulic, zamazywaniem rasistowskich, faszystowskich czy nacjonalistycznych symboli; wydawaniem prasy[28][29][30], organizacją treningów samoobrony[31] czy blokowaniem[32] jak i również ochroną manifestacji[33]. Niekiedy polscy antyfaszyści współpracują z antyfaszystami z innych krajów, m.in. z Niemiec – kiedy biorą udział w blokadach neonazistowskich manifestacji w Niemczech, a niemieccy w blokadach manifestacji w Polsce[34]. Polscy antyfaszyści wielokrotnie brali udział w blokadach corocznych marszów niemieckich nacjonalistów w Dreźnie w rocznicę zbombardowania tego miasta[35][36].

W 2009 powstał ruch Porozumienie 11 Listopada[37]. Skupiał on takie organizacje jak Krytyka Polityczna, Kampania przeciw Homofobii, Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych, a także różne organizacje anarchistyczne i lewicowe[38]. Liczył około 100 członków i nie posiadał stałej siedziby[37], jednak organizowane przez nie manifestacje o charakterze antyfaszystowskim przyciągały tysiące osób i zazwyczaj zyskiwały rozgłos medialny. Choć Porozumienie nie współpracowało z żadnym ugrupowaniem politycznym[37], w akcjach pod jego patronatem brali udział także politycy, działacze społeczni, reprezentacje większych organizacji, a także ekipy Antify. Działalność Porozumienia w swoim założeniu miała charakter pokojowy. Do 2011 główną inicjatywą ruchu były coroczne blokady Marszów Niepodległości, jednak po 2012 porzucono tę metodę i zamiast tego ruch skupił się na organizowaniu alternatywnych marszy[39].

11 października 2017 powstała Koalicja Antyfaszystowska Zmowa Powszechna. W jej skład weszło kilkanaście organizacji, m.in. Ogólnopolski Strajk Kobiet, Otwarta Rzeczpospolita, kolektyw Syrena, Obywatele RP i Uniwersytet Zaangażowany. Organizatorzy oświadczyli, że ich celem jest przeciwstawienie nacjonalizmowi, rasizmowi, seksizmowi i nienawiści innych wartości – wolności, równości, solidarności i wzajemnej pomocy. Domagają się delegalizacji ONR i Młodzieży Wszechpolskiej. Organizatorzy zapowiedzieli też o walkę z tym jak ich zdaniem nacjonaliści przedstawiają historię i wyrazili opinię, że władza (wówczas Prawo i Sprawiedliwość i Rząd Beaty Szydło) wzmacnia i wpuszcza w swoje szeregi narodowców[40][41][42].

Ruch skupia się najczęściej na legalnych akcjach, takich jak pikiety, wykłady, konferencje, wydawanie prasy, zinów, książek, prowadzenie portali, blokady przemarszów skrajnej prawicy czy ochrona marszów przed napadami. Do największych organizacji antyfaszystowskich zaliczyć można: Radykalna Akcja Antyfaszystowska[43], Antyfaszystowska Warszawa, Koalicja Antyfaszystowska Zmowa Powszechna, 161 Crew[44], Przychodnia Skłot, Kolektyw Syrena, Federacja Anarchistyczna[45][46], Rytmy Oporu[47], Studencki Komitet Antyfaszystowski[48], Akcja Demokracja[49], Razem przeciwko Nacjonalizmowi[50] czy Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” (organizujące akcje takie jak Muzyka Przeciwko Rasizmowi czy Wykopmy rasizm ze stadionów)[51]. W 2012 po kilku pobiciach i napaściach, które według działaczy antyfaszystowskich miały związek z rasizmem i ksenofobią, a także przypadkowej ofierze śmiertelnej, w Białymstoku zorganizowano antyfaszystowski marsz z udziałem około 200 osób[52][53]. Podobny marsz odbył się również w Katowicach[54].

W ramach polskiego ruchu widoczne są odwołania do międzywojennych tradycji antyfaszystowskich (m.in. Czerwona Strzała, Akcja Socjalistyczna)[55][56], jak również do działań polskiego ruchu oporu w czasie II wojny światowej, przy czym często przywołuje się takie wydarzenia jak powstanie warszawskie[57][58] czy powstanie w getcie warszawskim[59], jak również przywołuje takie sylwetki jak Irena Sendlerowa, Krzysztof Kamil Baczyński[60] lub Stefan Rowecki[61].

Do idei antyfaszyzmu odwołują się również niektóre partie polityczne, m.in. Polska Partia Socjalistyczna[62][63], Lewica Razem[64] czy Sojusz Lewicy Demokratycznej[65].

Przepisy prawne | edytuj kod

Już w 1997 związek między faszyzmem, a jego przejawami w formie nawoływania do nienawiści na różnym tle dostrzegł ustawodawca, wprowadzając stosowne zapisy w polskim kodeksie karnym:

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1444, z późn. zm.):

Krytyka antyfaszyzmu | edytuj kod

Pojawianie się przejawów antyfaszyzmu od początku istnienia ruchu spotyka się z ostrymi reakcjami ze strony nacjonalistów. Apogeum przejawów zwalczania antyfaszyzmu osiągnęły instytucje III Rzeszy[66].

Nazizm jako ideologia pokonanych, rozczarowanych i spragnionych odwetu był przepełnionym nienawiścią programem negacji powojennego ładu; zwracał się przeciw liberalizmowi, systemowi wielopartyjnemu i parlamentaryzmowi, demokracji, marksizmowi, komunizmowi i pacyfizmowi (...) występował przeciwko chrześcijaństwu

Znalazło to odzwierciedlenie we wsparciu frankizmu w czasie wojny domowej w Hiszpanii czy pokazowych procesach antyfaszystów (Biała Róża, Edelweisspiraten, Krąg z Krzyżowej).

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Odnośna część przysięgi DSE: „...przelewać moją krew i oddać moje własne życie, by (...) zniszczyć ostatni ślad faszyzmu...”.
  2. Praca zbiorowa, Wojna narodowo rewolucyjna w Hiszpanii 1936–1939, s. 173.
  3. Ibárruri Gómez Dolores, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-01-27] .
  4. Internacjonalista: Antyfaszyzm i antyrasizm.
  5. Czarny Sztandar: Blokowaliśmy – blokujemy – blokować będziemy!
  6. Philip L. Gianos: Politics and politicians in American film. Greenwood Publishing Group, 1998, s. 62.
  7. Antonio Sonnessa: Working Class Defence Organization, Anti-Fascist Resistance and the Arditi Del Popolo in Turin, 1919-22 (wł.). W: European History Quarterly, Vol. 33, No. 2, 183-218 [on-line].
  8. Barricate a Parma – strona upamiętniająca wydarzenie (wł.).
  9. Milica Kacin Wohinz, Jože Pirjevec: Storia degli sloveni in Italia: 1866-1998. Wenecja: Marsilio, 1998.
  10. Milica Kacin Wohinz: Narodnoobrambno gibanje primorskih Slovencev: 1921-1928. Triest: Wydawnictwo Prasowe Triestu, 1977.
  11. Milica Kacin Wohinz: Prvi antifašizem v Evropi. Lipa: Koper, 1990.
  12. Mira Cenčič: TIGR: Slovenci pod Italijo in TIGR na okopih v boju za narodni obstoj. Lublana: Mladinska knjiga, 1997.
  13. Bray 2017 ↓, s. 22.
  14. Günther Gerstenberg: Eiserne Front, 1931-1933 (niem.). Historisches Lexikon Bayerns, 2006-07-13. [dostęp 2018-11-01].
  15. Bray 2017 ↓, s. 24.
  16. a b Bray 2017 ↓, s. 25.
  17. Sarah Friedmann: What Do The Antifa Symbols Mean? The Flags Often Feature Three Arrows (ang.). bustle.com, 2017-09-15. [dostęp 2018-11-01].
  18. Ben Fowkes: Communism in Germany under the Weimar Republic. London: 1984, s. 166. ISBN 0-333-27270-6. (ang.)
  19. a b c Fawkes 1984 ↓, s. 166.
  20. Fawkes 1984 ↓, s. 154.
  21. Norman Davies: Europe at War 1939–1945: No Simple Victory. London: Macmillan, 2006-01-01. ISBN 978-0-333-69285-1. [dostęp 2016-08-27]. (ang.)
  22. Chaussy i in.
  23. Całować się nie będziemy, „Gazeta Wyborcza”, nr 269, 19-20.11.2011, s. 24–25.
  24. EliaszE. Nachabe EliaszE., Przed Świętem Niepodległości: kim są polscy antyfaszyści, Polityka, 10 listopada 2012 [dostęp 2016-12-12]  (pol.).
  25. JakubJ. Woroncow JakubJ., Antifa: jak nieistniejąca organizacja zawładnęła umysłami prawicy, oko.press [dostęp 2020-11-28] .
  26. ANTIFA. To kłamstwo, że jesteśmy jak kibole, wyborcza.pl, 19-11-2011, [dostęp 2013-10-20].
  27. JakubJ. Woroncow JakubJ., Antifa: jak nieistniejąca organizacja zawładnęła umysłami prawicy, oko.press [dostęp 2020-11-28] .
  28. Alerta, 161 Crew Shop [dostęp 2020-11-29]  (pol.).
  29. Pod Brukiem Leży Plaża [dostęp 2020-11-29]  (pol.).
  30. Książki i pisma, Akcja [dostęp 2020-11-29]  (pol.).
  31. Trenuj sporty walki! Freedom Fighters #3 za nami, 161 Crew, 1 czerwca 2014 [dostęp 2020-11-29]  (pol.).
  32. KlementynaK. Suchanow KlementynaK., Nie przeszli. Marsz neonazistowski zatrzymany dzięki zdecydowanemu oporowi obywatelek i obywateli, oko.press [dostęp 2020-11-28] .
  33. JakubJ. Woroncow JakubJ., To gang kibiców Legii zaatakował marsz kobiet w Warszwie, oko.press [dostęp 2020-11-28] .
  34. EliaszE. Nachabe EliaszE., Przed Świętem Niepodległości: kim są polscy antyfaszyści, Polityka, 10 listopada 2012 [dostęp 2016-12-12]  (pol.).
  35. PiotrP. Pacewicz PiotrP., Żałujcie, że nie przyszliście, Gazeta Wyborcza, 15 listopada 2011 [dostęp 2016-12-17]  (pol.).
  36. ANTIFA. To kłamstwo, że jesteśmy jak kibole, wyborcza.pl, 19-11-2011, [dostęp 2013-10-20].
  37. a b c MartynaM. Bunda MartynaM., Kim są członkowie Koalicji 11 listopada?, Polityka, 13 grudnia 2011 [dostęp 2016-12-17]  (pol.).
  38. GrzegorzG. Szymanik GrzegorzG., Polski marsz międzynarodowy, Gazeta Wyborcza, 31 października 2011 [dostęp 2016-12-18]  (pol.).
  39. WojciechW. Karpieszuk WojciechW., 11 listopada antyfaszyści nie pójdą. Szykują akcję w 75. rocznicę nocy kryształowej, Gazeta Wyborcza, 25 października 2013 [dostęp 2016-12-19]  (pol.).
  40. Antyfaszyści manifestowali w Warszawie. Za wolność waszą i naszą, Polsat News, 11 listopada 2017 [dostęp 2017-11-19]  (pol.).
  41. „Za wolność waszą i naszą”. Ulicami stolicy przeszedł marsz antyfaszystowski, Gazeta Prawna, 11 listopada 2017 [dostęp 2017-11-19]  (pol.).
  42. PiotrP. Halicki PiotrP., Warszawa: Koalicja Antyfaszystowska planuje marsz 11 listopada, Onet Warszawa, 11 października 2017 [dostęp 2017-11-19]  (pol.).
  43. ANTIFA. To kłamstwo, że jesteśmy jak kibole, wyborcza.pl, 19-11-2011, [dostęp 2013-10-20].
  44. 161 Crew, 161 Crew [dostęp 2020-11-24]  (pol.).
  45. Antyfaszyści przeszli przez centrum. Szarpaniny, TVN Warszawa, 9 listopada 2013 [dostęp 2016-12-19]  (pol.).
  46. Antyfaszyzm, Federacja Anarchistyczna  (ang.).
  47. Marsz radykalnych narodowców wygwizdany, warszawa.gazeta.pl, 12-11-2010, [dostęp 2013-10-20].
  48. JarosławJ. Karpiński JarosławJ., Stanęli w obronie kobiet i oblegali Pałac Arcybiskupów. Kto stoi za Studenckim Komitetem Antyfaszystowskim?, naTemat.pl [dostęp 2020-11-29] [zarchiwizowane z adresu 2018-08-03]  (pol.).
  49. O nas, Akcja Demokracja [dostęp 2020-11-29] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-29]  (pol.).
  50. Antyfaszyści przeszli przez miasto. „Nie ma zgody na nacjonalizm”, TVN Warszawa, 9 listopada 2013 [dostęp 2016-12-19]  (pol.).
  51. Nigdy Więcej – Stowarzyszenie Grupa Anty-Nazistowska.
  52. Manifestacja antyfaszystowska w Białymstoku.
  53. Śmiertelne pobicie 24-latka. Marsz w Białymstoku, PolskieRadio24.pl [dostęp 2019-09-11] .
  54. 14.04, Katowice- Wiec Antyrasistowski.
  55. Pod Brukiem Leży Plaża « Przedwojenny antyfaszyzm [dostęp 2020-11-30]  (pol.).
  56. ErykE. Blerski ErykE., Sport w polskim ruchu antyfaszystowskim przed 1939 r. Część II, www.rozbrat.org [dostęp 2020-11-30]  (pol.).
  57. Powstańcy spod czarno-czerwonych sztandarów, www.rozbrat.org [dostęp 2020-11-30]  (pol.).
  58. Alfabet Buntu - Zmowa Powszechna - Koalicja Antyfaszystowska, Archiwum Osiatyńskiego [dostęp 2020-11-30]  (pol.).
  59. o, Nie odwrócili głowy od tego co nieprzyjemne, PROSTO ANTYFASZYSTOWSKO, 19 kwietnia 2013 [dostęp 2020-11-30]  (pol.).
  60. Towarzysz Krzysztof Kamil Baczyński i towarzysz George Orwell pozdrawiają Antifę!, Galopujący major, 4 czerwca 2020 [dostęp 2020-11-30]  (pol.).
  61. Sendlerowa, Baczyński, „Grot”… Antyfaszyści przypomnieli o lewicowych Powstańcach, oko.press [dostęp 2020-11-30] .
  62. MałgorzataM. Kulbaczewska-Figat MałgorzataM., Socjaldemokratyczny program dziś już nie wystarczy [rozmowa], Portal STRAJK [dostęp 2020-11-29] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-29]  (pol.).
  63. Kto stoi za organizacją protestów i spacerów w Chojnie?, chojna24.pl - największy portal powiatu gryfińskiego, telewizja internetowa [dostęp 2020-11-29] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-29] .
  64. antyfaszyzm, Partia Razem [dostęp 2020-11-29]  (pol.).
  65. Antyfaszyści uczcili pamięć bohaterów getta warszawskiego, Portal STRAJK [dostęp 2020-11-29] [zarchiwizowane z adresu 2020-11-29]  (pol.).
  66. nazizm, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-01-27] .

Bibliografia | edytuj kod

  • Chaussy U., Müller-Baltschun B., Müller F.J., 2005: Biała Róża. Weiße Rose Stiftung e.V. München
  • Historia ruchu robotniczego. Towarzystwo Wydawnicze Rój, 1938.
  • Jerzy Holzer: PPS. Szkic Dziejów. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, seria: Omega.
  • Marian Eckert: Historia polityczna Polski lat 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1985.
  • Praca zbiorowa: Wojna narodowo rewolucyjna w Hiszpanii 1936–1939. MON. ISBN 83-11-06305-2.
Kontrola autorytatywna (ideologia polityczna):
Na podstawie artykułu: "Antyfaszyzm" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy