Arizona


Na mapach: 34,28667°N 111,65694°W/34,286667 -111,656944

Arizona w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania ApacheCochiseCoconinoGilaGrahamGreenleeLa PazMaricopaMohaveNavajoPimaPinalSanta CruzYavapaiYuma Hrabstwa w stanie Arizona

Arizona (wymowa:/ærɪˈzoʊnə/ i) – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący z meksykańskimi stanami Sonora i Kalifornia Dolna, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem.

Stolicą stanu jest Phoenix, którego obszar metropolitalny jest dziesiątym co do wielkości w Stanach Zjednoczonych i obejmuje blisko 5 mln mieszkańców[1]. Większość mieszkańców Arizony mieszka w kilku obszarach miejskich, co sprawia, że większość stanu jest słabo zaludniona[2].

Łagodne lata na północy i łagodne zimy na południu sprawiają, że Arizona jest popularnym miejscem wypoczynku i emerytur. W latach 2000–2010 populacja Arizony wzrosła o 24,6%, więcej niż w jakimkolwiek innym stanie USA z wyjątkiem Nevady[2][3].

Stan ten zamieszkuje trzecia co do wielkości społeczność rdzennych Amerykanów, po Kalifornii i Oklahomie[2].

Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.

Spis treści

Symbole stanu | edytuj kod

Etymologia nazwy | edytuj kod

Historycy nie są zgodni co do pochodzenia nazwy stanu[4][5]. W XVI wieku teren obecnie leżący na terenie południowej Arizony i północnego Meksyku był nazywany przez Hiszpanów jako Pimería Alta (Górny Pima), czyli obszar należący do tubylców o nazwie Pima. Częścią tego obszaru było to miejsce nazywane z języka hiszpańskiego Arisona, Arissona lub Arizona[5]. W 1916 roku historyk James H. McClintock w opublikowanej pracy dowodzi pochodzenia nazwy od słów Indian Tohono O’odham oraz Pima Aleh-zon lub Ali-Shonak oznaczających małe źródło[4][5]. Także opinie innych wskazują na indiańskie pochodzenie z języka Pima, gdzie Arizonac oznacza miejsce gdzie jest małe źródło[6].

Obecnie jednak oficjalny historyk stanu Arizona – Marshall Trimble skłania się ku teorii Donalda T. Garate, który opublikował w 2003 roku pracę udowadniającą, iż nazwa pochodzi od słów w języku Basków, którzy należeli do pierwszych eksploratorów tych terenów, a oznaczających w przekładzie Dobry dąb[5]. Ranchería nazywana Arizona została na tych terenach założona w latach 1734 – 1736 przez pochodzącego z baskijskiej rodziny Bernardo de Urrea. Nazwa stała się popularna od 1836 roku, kiedy na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto srebro, a poszukiwacze skarbów przenieśli nazwę na całe eksploatowane terytorium[5].

Historia | edytuj kod

Pierwotną, nadal obecną, ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.

Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy wyjaśnili dopiero w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza „dąb” a ona – „dobre miejsce”. Całość, o znaczeniu „miejsce gdzie rosną dobre dęby”, została z czasem skrócona przez opuszczenie litery „t”, jako że ciąg „tz” nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.

    • 1539 – Marcos de Niza[7] penetrował obszar w poszukiwaniu „Siedmiu Złotych Miast”.
    • XVI wiek – obszar penetrowali hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado).
    • 1692 – ojciec Euzebio Kino założył pierwszą misję.
    • 1776 – armia hiszpańska budowała pierwszy fort na tych ziemiach – Tucscon.
    • 1821 – Hiszpania przekazała terytorium Arizony Meksykowi.
    • 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wszedł w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku.
    • 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony.
    • 1863 – Arizona została odrębnym terytorium.
    • 1871 – prezydent Ulysses Grant wysłał wojsko do Arizony przeciwko Apaczom.
    • 1886 – zakończyła się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo został rozbity.
    • 14 lutego 1912 – wstąpienie do Unii (jako 48. stan z kolei).
    • 1936 – powstaje Hoover Dam. Zapora ta była największą na świecie elektrownią wodną jak i największą na świecie konstrukcją betonową.

Geografia | edytuj kod

Grand Canyon

Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.

Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą. W północnej części od Parku Narodowego Wielkiego Kanionu do Parku Narodowego Skamieniałego Lasu na północnym brzegu rzeki Małe Kolorado rozciąga się 240 km pas Pustyni Pstrej[8].

  • Najwyższe szczyty: Humphreys Peak (3852 m n.p.m.) i Baldy Mountain (3476 m n.p.m.)
  • Główne rzeki: Kolorado, Gila River
  • Roślinność: półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, sosna żółta
  • Liczba hrabstw: 15
  • Liczba parków stanowych: 28

Demografia | edytuj kod

Gęstość zaludnienia Arizony. Piramida wieku

Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Arizona liczy 7 151 502 mieszkańców, co oznacza wzrost o 759 485 (11,9%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010[3]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,9% populacji, 22,5% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 18,0% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,3% ludności stanu stanowią kobiety[9].

Rasy i pochodzenie | edytuj kod

Według danych z 2019 roku, 78,3% mieszkańców stanowiła ludność biała (54,0% nie licząc Latynosów), 4,7% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 4,6% to rdzenna ludność Ameryki, 3,9% miało rasę mieszaną, 3,3% to Azjaci, 0,2% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 31,7% ludności stanu[10].

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia meksykańskiego (27,8%), niemieckiego (11,8%), angielskiego (8,1%) i irlandzkiego (8,0%). Istnieją także duże grupy Włochów (292,1 tys.), „Amerykan” (281,7 tys.), Francuzów (183,4 tys.), nieokreślonych Europejczyków (164,4 tys.), Polaków (160,7 tys.), Norwegów (123,6 tys.), Szkotów (122,6 tys.) i osób pochodzenia afrykańskiego subsaharyjskiego lub arabskiego (100,7 tys.)[11].

Większe miasta | edytuj kod

Język | edytuj kod

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[13]:

Polonia w Arizonie | edytuj kod

W 2019 roku oszacowano 160,7 tys. (2,2%) osób pochodzenia polskiego, w tym 106,4 tys. zamieszkiwało hrabstwo Maricopa obejmujące obszar metropolitalny Phoenix[11]. Co roku organizowane są tam festiwale polonijne. Życie kulturalne toczy się głównie przy parafii Matki Boskiej Częstochowskiej[potrzebny przypis].

Drugim, co do wielkości skupiskiem polonijnym jest Tucson. Tam również działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św. Cyryla z Aleksandrii. Szkoły przyparafialne są miejscem, gdzie dzieci uczą się historii, języka i tradycji polskiej[potrzebny przypis].

Religia | edytuj kod

Bazylika Mariacka w Phoenix. Wnętrze zielonoświątkowego megakościoła Dream City Church.

Struktura religijna w 2014 roku[14]:

67% populacji wyznaje chrześcijaństwo, a Kościół katolicki pozostaje największą pojedynczą organizacją. Nurt kościołów ewangelikalnych obejmuje lokalne kościoły bezdenominacyjne (np. Christ's Church of the Valley), Kościoły zielonoświątkowe, Południową Konwencję Baptystów, Kościoły Chrystusowe i wiele mniejszych związków wyznaniowych. Protestantyzm głównego nurtu reprezentowany jest głównie przez Zjednoczony Kościół Metodystyczny i Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce[15].

Sąsiedztwo ze stanem Utah sprawia, że Arizona ma czwartą co do wielkości społeczność mormońską wśród stanów USA[16].

Gospodarka | edytuj kod

Arizona jest 39. stanem w Stanach Zjednoczonych pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart.

Najważniejsze gałęzie przemysłu to rolnictwo, górnictwo, produkcja i turystyka, a Wielki Kanion jest największą atrakcją turystyczną stanu, przyciągającą ponad 4 miliony turystów rocznie[17].

Największy udział w wytwarzaniu produktu krajowego brutto (PKB) stanu mają nieruchomości, usługi rządowe, usługi profesjonalne i biznesowe, finanse i ubezpieczenia, handel i usługi opieki zdrowotnej. Inne kluczowe branże w stanie obejmują produkcję komputerów i produktów elektronicznych, lotnictwo i obronę, oraz bionauki[2].

Bogactwa naturalne | edytuj kod

Kopalnia miedzi w pobliżu Morenci.

Arizona jest bogata w minerały, a obszar ten już pod koniec XVI wieku przyciągał hiszpańskich odkrywców poszukujących złota, srebra i miedzi. Arizona nadal produkuje więcej miedzi niż jakikolwiek inny stan, co stanowiło prawie trzy czwarte krajowej produkcji w 2020 roku. Arizona jest miejscem występowania dużych rezerw uranu, w tym najwyższej jakości uranu w kraju[2].

W Arizonie są dwa złoża węgla — Black Mesa na północnym wschodzie w rezerwatach Navajo i Hopi, oraz Pinedale w środkowo-wschodniej Arizonie. Jedyna stanowa kopalnia węgla zaprzestała działalności w 2019 roku[2].

Energia | edytuj kod

Elektrownia jądrowa Palo Verde w Arizonie jest największą elektrownią jądrową w kraju.

Gaz ziemny jest podstawowym paliwem wykorzystywanym do wytwarzania energii elektrycznej w Arizonie. W 2020 roku odpowiada za blisko połowę produkcji w porównaniu z jedną trzecią zaledwie dwa lata wcześniej. Za blisko trzy dziesiąte wytworzonej energii elektrycznej w stanie odpowiadają trzy działające reaktory Palo Verde[2].

Na kolejnych miejscach w produkcji energii elektrycznych w Arizonie plasują się elektrownie węglowe, oraz zasoby odnawialne z energią słoneczną i hydroelektryczną na czele. Arizona zajmuje czwarte miejsce wśród stanów produkujących energię elektryczną z energii słonecznej[2].

Rolnictwo | edytuj kod

Południowa część Arizony to głównie pustynia, gdzie kwitną uprawy bawełny i sałaty. Bydło i owce żyją w górzystych regionach północy i zachodu. Ponadto istotną siłą gospodarczą są cytrusy – stan Wielkiego Kanionu zajmuje drugie miejsce w kraju pod względem produkcji kantalupy, melonów spadziowych i produkcji cytryny. Arizona szczyci się jedną z najbardziej wydajnych sieci nawadniających na świecie[18].

Transport | edytuj kod

Wjazd do Arizony z Nowego Meksyku na Interstate-10

W Phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów.

Droga krajowa US 93 wiodąca z Kingman w Arizonie do Las Vegas w Nevadzie

Są dwie ważne autostrady międzystanowe na osi Wschód-Zachód. Na północy, omijając rezerwat Nawaho przecina stan Autostrada międzystanowa nr 40[19]. W Arizonie jest ona w większości poprowadzona wzdłuż drogi Route 66 (Chicago-Los Angeles), która ma obecnie charakter historyczny z licznymi muzeami i atrakcjami turystycznymi[20]. Na południu stanu prowadzi Autostrada międzystanowa nr 10 łącząc Teksas (El Paso) z Kalifornią Południową. Pomiędzy miastami Tucson i Phoenix odchodzi od niej Autostrada międzystanowa nr 8 na wiodąca przez Yumę do San Diego na wybrzeżu Pacyfiku[19].

Nie ma autostrady przecinającej cały stan w kierunku północ-południe, ze względu na Grand Canyon i tereny rezerwatów Indiańskich na północy. Rolę pionowej arterii spełniają trzy drogi prowadzące od Nogales na granicy z Meksykiem do Flagstaff (Autostrada międzystanowa nr 19, następnie fragment Autostrady międzystanowej nr 10 oraz od Phoenix Autostrada międzystanowa nr 17)[19]. Obie autostrady (nr 17 i 19) mimo nazwy międzystanowe zaczynają się i kończą w Arizonie. Północno-zachodniej części granicy z Utah nie można pokonać jadąc z południa ze względu blisko 400 km odcinek Wielkiego Kanionu. Droga US 180 będąca przedłużeniem arterii pionowej od Flagstaff dochodzi tylko do Parku Narodowego Wielkiego Kanionu[19].

Jedynymi sąsiednimi stanami, które nie mają połączenia autostradami z Arizoną są Nevada i Utah, jednak z tym pierwszym połączenie jest drogą expresową, czterojezdniową nr US 93 z Kingman do Las Vegas a z Utah drogami US 89 oraz US 191 wiodącymi przez rezerwaty Indian Nawaho oraz Hopi[19].

Google w Arizonie, oferuje darmowe przejazdy dla mieszkańców samochodami autonomicznymi, na obszarze 2X większym niż San Francisco[21].

System polityczny | edytuj kod

Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Arizony, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.

Ruchy secesyjne wewnątrz stanu | edytuj kod

Dnia 10 lutego 2011 r., politycy i działacze reprezentujący co najmniej trzy partie polityczne uruchomili stronę „Start our State” na Facebooku, dążąc do oderwania pewnych terytoriów od Arizony[22]. Pomysł ten po raz pierwszy został zaproponowany w 1980 roku przez Hugh Holuba, zaczął się rozwijać po artykule na pierwszej stronie „Arizona Daily Star” z 24 lutego 2011 roku[23]. Około 1986 zaproponowano odseparowanie od Arizony Gila River (pomiędzy Phoenix i Tucson), po wyborze gubernatora Evana Mechama, który zanim został usunięty z urzędu, anulował płatny urlop w stanowe obchody dnia Martina Luthera Kinga.

Pojawiają się propozycje utworzenia z hrabstwa Pima i sąsiednich hrabstw stanu Baja Arizona. Hrabstwo to, samo w sobie jest większe niż New Jersey i Connecticut, a także ma większą populację niż Vermont i Delaware[24].

Edukacja | edytuj kod

Edukacja publiczna z trudem radziła sobie z gwałtownym wzrostem liczby studentów wynikającym z wyżu demograficznego oraz z ogólnym brakiem wsparcia finansowego ze strony rządu stanowego, który pod koniec XX wieku należał do tych, które najmniej przeznaczały na edukację publiczną w przeliczeniu na mieszkańca. Dzieci muszą uczęszczać do szkoły w wieku od 8 do 16 lat lub do ukończenia ósmej klasy. Wskaźnik porzucania nauki należy do najwyższych w kraju[25].

Szkolnictwo wyższe w Arizonie, podobnie jak w większości stanów zachodnich zdominowane jest przez duże uniwersytety publiczne, a do najważniejszych należą: Uniwersytet Arizony w Tucson (zał. w 1885), Arizona State University w Tempe (1885), oraz Northern Arizona University w Flagstaff (1899)[25].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Metropolitan Areas (USA): Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas - Population Statistics, Charts and Map, www.citypopulation.de [dostęp 2021-06-11] .
  2. a b c d e f g h Arizona - State Energy Profile Analysis - U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2021-06-11] .
  3. a b Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020, 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2021-06-11] .
  4. a b Betty Reid: Historians disagree on origins of Arizona's name (ang.). AZ Central, CENTENNIAL – NEWS. [dostęp 2015-11-15].
  5. a b c d e The Meaning of Arizona (ang.). Digital Arizona Library. [dostęp 2015-11-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-08)].
  6. Origin of „Arizona” Arizona State Name Origin (ang.). [dostęp 2015-11-15].
  7. Marcos de Niza, Spanish explorer (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-02-14].
  8. Painted Desert, Desert, Arizona, United States (ang.). Encyclopædia Britannica. [dostęp 2017-01-19].
  9. U.S. Census Bureau QuickFacts: Arizona; United States, www.census.gov [dostęp 2021-06-11]  (ang.).
  10. U.S. CensusU.S.C. Bureau U.S. CensusU.S.C., 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP05), data.census.gov [dostęp 2021-06-11]  (ang.).
  11. a b U.S. CensusU.S.C. Bureau U.S. CensusU.S.C., 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP02), data.census.gov [dostęp 2021-06-11]  (ang.).
  12. Biggest Cities in Arizona, www.biggestuscities.com [dostęp 2021-06-11] .
  13. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
  14. Religious Landscape Study, „Pew Research Center's Religion & Public Life Project”, 11 maja 2015 [dostęp 2018-01-09]  (ang.).
  15. a b Arizona - Religious Traditions, 2010, www.thearda.com [dostęp 2021-06-05] .
  16. Latter-day Saints States (2010) - QuickLists, www.thearda.com [dostęp 2021-06-05] .
  17. SarahS. Clarke SarahS., 10 Things to Know About Arizona, US News, 2018 [dostęp 2021-06-11]  (ang.).
  18. Arizona Agriculture - Farm Flavor, farmflavor.com [dostęp 2021-06-12] .
  19. a b c d e National Highway System in Arizona (ang.). [dostęp 29-04-2014].
  20. Historic Route 66 Association of Arizona (ang.). [dostęp 29-04-2014].
  21. Game for a free ride in a driverless car? - Khaleej Times, khaleejtimes.com [dostęp 2019-02-25]  (ang.).
  22. Start Our State (ang.). Facebook.com. [dostęp 2011-03-17].
  23. ^ Rhonda Bodfield and Andrea Kelly: Could Baja Arizona be 51st state in US? (ang.). [dostęp 2011-03-17].
  24. Free Baja Arizona (ang.). [dostęp 2011-03-20].
  25. a b Arizona - Government and society, Encyclopedia Britannica [dostęp 2021-06-11]  (ang.).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Podział terytorialny Stanów Zjednoczonych

Arizona

Kontrola autorytatywna (stan USA):
Na podstawie artykułu: "Arizona" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy