Bieliny (gmina)


Na mapach: 50°51′N 20°56′E/50,850000 20,940278

Bieliny (gmina) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bieliny (dawn. gmina Huta Nowa) – gmina wiejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie kieleckim.

Siedziba gminy to Bieliny (do 30 grudnia 1999 pod nazwą Bieliny Kapitulne).

Według danych z 31 grudnia 2019 gminę zamieszkiwało 11 130 osób[1].

Spis treści

Geografia i środowisko naturalne | edytuj kod

Gmina Bieliny leży u podnóża najwyższych szczytów Gór Świętokrzyskich - Łysicy, Agaty i Łysej Góry. Ponad 60% jej powierzchni znajduje się w granicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego i jego otuliny, czyli przygranicznej strefy ochronnej, co zapewnia zachowanie pierwotnego charakteru gminy rolniczej i dobrego stanu przyrody. Reszta, czyli część południowa, to fragment Cisowsko - Orłowińskiego Parku Krajobrazowego[2] z cennymi obiektami przyrodniczymi, urozmaiconym krajobrazem i kompleksami leśnymi połączone korytarzem ekologicznym wzdłuż doliny rzeki Lubrzanki. Obszar Świętokrzyski o charakterze wyżynno-górskim obejmuje najstarszy w kraju, obok Sudetów, masyw górski – Góry Świętokrzyskie, charakteryzujące się malowniczymi, ułożonymi równoleżnikowo, pasmami górskimi o łagodnych zboczach i wielu punktach widokowych[3]. Utworzono tu Świętokrzyski Park Narodowy, który w granicach Gminy zajmuje obszar 882,92 ha. Szczególnym walorem Parku są gołoborza, czyli rumowiska skalne powstałe na stokach, w wyniku wietrzenia kambryjskich piaskowców kwarcytowych.

Rozpatrując położenie Gminy Bieliny na tle podziału regionalnego Polski wg Kondrackiego [Kondracki J., 2001], leży ona w obrębie następujących jednostek:

Prowincja: Wyżyna Małopolska

Podprowincja: Wyżyna Środkowomałopolska

Makroregion: Wyżyna Kielecko-Sandomierska

Mezoregion: Góry Świętokrzyskie

Podłoże obszaru budują skały paleozoiczne, rozciągające się między dwoma antyklinami: łuską Łysogór i siodłem Pasma Orłowińskiego. Wypiętrzenia te budują skały wieku kambryjskiego: Pasmo Łysogórskie – piaskowce kwarcytowe, szarogłazy, mułowce i iłowce, a Pasmo Orłowińskie – piaskowce kwarcytowe. W środkowej części Gminy piaskowce kwarcytowe dolnego dewonu budują wzniesienia Pasma Bielińskiego. Piaskowce i mułowce z wkładkami iłów i zlepieńców odsłaniają się na brzegu koryta Belnianki w Bielinach. Wapienie i łupki dewonu środkowego i górnego zalegają w obniżeniach synklinalnych. Środkiem Gminy, na kierunku NW-SE, biegnie antyklina Bielin, zbudowana z karbońskich iłołupków, szarogłazów i margli. Skały kambryjskie i dewońskie odsłaniają się na powierzchni terenu w licznych odkrywkach. Najbardziej znane odsłonięcia znajdują się w Łysogórach, są to kwarcytowe gołoborza, a także grupa skałek środkowodewońskich dolomitów na granicy sołectw Górki Napękowskie i Bieliny, objęta ochroną jako pomnik przyrody nieożywionej „Kamień Ławki”.

Kopaliny występujące na terenie Gminy to: piaskowce kwarcytowe, surowce węglanowe, surowce ilaste, piaski oraz niegdyś eksploatowane – rudy żelaza.

Najwyższy punkt na terenie gminy leży w Paśmie Łysogórskim – na kulminacji Księża Skała (549,7 m npm), najniższy znajduje się w korycie rzeki Belnianki – w Napękowie (269,1 m npm)

Występuje tu 35 gatunków drzew, z jodłą (Abies Alba), a także bukiem (Fagus sylvatica), sosną, dębem, świerkiem, lipą szerokolistną. Spotyka się bogate skupiska modrzewia (Larix polonica) i resztki, niegdyś bardzo częstego cisa (Taxus toccata) – 400 letni okaz, uznany za pomnik przyrody, rośnie koło kościoła w Makoszynie. Niezwykle cenne lasy pasma Łysogórskiego, z wyżynnym, jodłowym borem mieszanym, w różnych wariantach, są pod zarządem ŚPN. Występuje również buczyna karpacka (Dentario glaudulosoe – Fagetum). Na gołoborzach występuje pionierski zespół jarzębiny świętokrzyskiej[3]. Między miejscowościami Makoszyn i Widełki w 1959 roku został utworzony Rezerwat przyrody „Zamczysko” . Jest to rezerwat leśny o powierzchni 12,96 ha w Paśmie Orłowińskim, na Górze Wysokówka (412 m n.p.m.). Został on utworzony ze względów naukowych, w celu zachowania fragmentu lasu mieszanego o charakterze pierwotnym.

W granicach administracyjnych Gminy Bieliny występują:

• park narodowy wraz z otuliną, • park krajobrazowy z otuliną, • rezerwat przyrody, • obszary chronionego krajobrazu, • Obszary Natura 2000, • pomniki przyrody, • chronione gatunki roślin, zwierząt i grzybów.

Razem tworzą Wielkoprzestrzenny System Obszarów Chronionych[3]

Struktura powierzchni | edytuj kod

Według danych z roku 2017[4] gmina Bieliny ma obszar 88,22 km², w tym:

  • użytki rolne: 65%
  • użytki leśne: 30%

Gmina stanowi 3,92% powierzchni powiatu.


Demografia | edytuj kod

Dane z 31 grudnia 2017 roku[5]:


Historia | edytuj kod

W ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski przeprowadzono badania powierzchni Gminy Bieliny. Odkryte stanowiska archeologiczne w ilości 47 zgrupowane są głównie w północnej, północno wschodniej i zachodniej części Gminy, w miejscowościach: Huta Szklana, Huta Podłysica i Napęków. Są to przede wszystkim stanowiska produkcji dymarskiej lub ślady produkcji dymarskiej (72% wszystkich stanowisk), datowane na epokę kamienia oraz późne średniowiecze. Pozostałe stanowiska to w większości ślady osadnictwa i pozostałości osad z okresu neolitu i epoki kamienia. Na szczególną uwagę zasługuje Rezerwat archeologiczno- przyrodniczy „Góra Zamczysko”. Znajduje się tam dobrze zachowany ośrodek kultu pogańskiego z IX/X w.[3]

Zabytki, obiekty przyrodnicze i inne atrakcje turystyczne | edytuj kod

  • kościół parafialny Kościół Świętego Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny w Bielinach wczesnobarokowy o klasycystycznej fasadzie, wybudowany w 1637, rozbudowany od zachodu w 1838. W ołtarzu głównym (z XIX wieku) znajduje się obraz na desce Świętej Rodziny z poł. XVII wieku oraz dwa ołtarze boczne późnobarokowe z 2. połowy XVIII wieku: w lewym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1. połowy XVIII w., w prawym, obraz Ukrzyżowania z XVII wieku. W ścianę fasady głównej wmurowane zostały marmurowe tablice epitafijne z 1 poł. XVII w., przeniesione do Bielin z rozebranego po pożarze w 1777 r. kościoła klasztornego na Świętym Krzyżu. Obok kościoła położony jest zabytkowy cmentarz.
  • Cmentarz parafialny z przełomu XVIII/XIX wieku (nr rej.: A.212 z 14.05.1992). Zachowane nagrobki i krzyże żeliwne z przełomu XIX i XX wieku. Najstarszy z nich - płyta z chęcińskiego wapienia z 1824 roku pochodząca z grobu rodzinnego dzierżawców dworu napękowskiego – Paszkowskich dziedziców Promnika. Inne zabytkowe monumenty: kamienny, neogotycki pomnik w formie wieży ks. Karola Żurkowskiego zm. 1827 roku (założyciela cmentarza), krzyż z czerwonego piaskowca wykonany w 1835, pomniki nagrobne Walentego Pękalskiego i Wincentego Krawczyńskiego, zabytkowa rzeźba Matki Bożej.
  • Unikatowy zespół XIX- wiecznych zabytkowych kapliczek przydrożnych (m.in. Kapliczka Najświętszej Maryi Panny z 1802 r., Kapliczka św. Jana Nepomucena z II poł. XIX w, Kapliczka św. Rozalii nakryta czterospadowym gontowym dachem)
  • Młyn wodny drewniany w Belnie- typowy przykład wiejskiego budownictwa przemysłowego XIX w. (wybudowany ok. 1884 r przez rodzinę Nowakowskich). Zbudowany przy znajdujących się wówczas we wsi stawach, pełniący swą funkcję aż do 1995 r. Do 1960 r. miał koło wodne nasiębierne, z czasem przerobiony na napęd elektryczny. Młyn posiadał pełne wyposażenie wnętrza.
  • XIX-wieczna chałupa w Kakoninie- doskonale zachowany element świętokrzyskiej tradycji i zabudowy ludowej. Chałupa w Kakoninie składa się z trzech pomieszczeń w układzie: sień - izba - komora. Wnętrze chaty odtworzone zostało na podstawie badań etnograficznych i archiwalnych i przedstawia warunki życia średniozamożnej rodziny rolniczej z XIX wieku. Chałupę zbudował około 1820 roku Wojciech Samiec, z jodłowych bali na podmurówce z kamieni polnych. Koło chałupy przebiega czerwony Główny Szlak Świętokrzyski im. Edmunda Massalskiego.
  • Kaplica w Makoszynie, pochodząca z 1 poł. XIX w. Murowana, otynkowana, z dachem dwuspadowym pokrytym blachą, na którym znajduje się wieżyczka. Fasada ozdobiona jest wnękami w stylu barokowym. Boczne ściany wzmocnione szkarpami o cechach neogotyckich. We wnętrzu znajduje się figurka Matki Boskiej. Kapliczka była poddana renowacji w 2000 r.
  • Kościół Parafialny p.w. śś. Piotra i Pawła w Makoszynie
  • Jodłowo- modrzewiowy dworek i zabudowania, wzniesione w I poł. XX w. w stylu ludowo- dworskim Józefa Ozgi- Michalskiego. Budynki powstały na bazie zachowanych fragmentów fundamentów dużo starszego budynku oraz 200- letniej, kolebkowo sklepionej piwnicy. Obiekt zlokalizowany jest na trasie turystycznej Świętokrzyski Szlak Literacki.
  • Dom drewniany Bieliny ul. Żeromskiego 75 1 poł. XX w jak przykład ludowego budownictwa (nie udostępniony do zwiedzania). Drewniane przykłady dawnego, drewnianego budownictwa ludowego z XVIII i XIX wieku z Bielin przeniesione zostały do Parku Etnograficznego w Tokarni m.in Zagroda z Bielin (na chałupie zachował się napis fundacyjny o treści: „AD 1789 IHS Die 14 Juli”), Jodłowa kapliczka przydrożna z XIX wieku, Organistówka z Bielin z połowy XIX wieku w Sektorze Małomiasteczkowym (Drewniany obiekt zbudowano w konstrukcji węgłowej, o ścianach szalowanych ozdobnie deskami. Budynek nakrywa naczółkowy dach kryty gontem. Wewnątrz domu znajdują się pomieszczenia w układzie dwutraktowym z centralną, przelotową sienią. W każdej z izb wybudowano piece połączone z usytuowanym centralnie tzw. „kominem cyrklowym”.)
  • Skała (inaczej Barania Góra) stanowiąca jedno ze wzgórz Pasma Bielińskiego, o wysokości 360,8 m n.p.m. Krzyże na Skale mają historię sięgającą XIX wieku. W 1913 roku stały tam trzy w ramach obchodów 1600-lecia edyktu cesarzy Konstantyna Wielkiego i Licyniusza umożliwiającego chrześcijanom wyznawanie swojej religii w imperium rzymskim, a także dla uczczenia przypadającą wówczas także 230. rocznicę zwycięskiej bitwy pod Wiedniem.
  • Kamień- Ławki - Pomnik przyrody nr 129 w rejestrze Regionalnego Konserwatora Przyrody w Kielcach. Okazałe bloki środkowodewońskich dolomitów dochodzą do 10 m wysokości, tworząc cztery grupy. "(...)Według legendy niósł te skały diabeł, aby zniszczyć kościół w Bielinach. Usłyszał jednak bicie dzwonów na Świętym Krzyżu i upuścił je na ziemię (...)"
  • Cmentarz choleryczny w Lechowie ok. poł. XIX w.
  • Miejsca pamięci narodowej, pomniki, tablice pamiątkowe oraz miejsca historyczne, m. in.: mogiły ofiar egzekucji z 1944 r. na cmentarzu katolickim w Bielinach, pomnik ofiar II wojny światowej w Bielinach, mogiły upamiętniające ofiary II wojny światowej w Hucie Szklanej i Kakoninie, pomnik Trzech Krzyży Katyńskich w Hucie Szklanej, pola bitew z okresu powstania styczniowego - w Makoszynie (15.12.1863 r.) i Lechowie (22.02.1863 r.)
  • Rezerwat przyrody „Zamczysko” o powierzchni 12,96 ha, położony między miejscowościami Makoszyn i Widełki. Znajduje się tam dobrze zachowany ośrodek kultu pogańskiego z IX/X (wały ziemne okalających przedchrześcijański wczesnośredniowieczny ośrodek kultu słowiańskiego). Ochroną objęto fragmenty lasu mieszanego o charakterze pierwotnym, w którym niektóre okazy drzew mają ok. 220 lat. Gatunkiem dominującym jest tu buk, domieszki stanowią: jodła, jawor, klon, dąb.
  • Pomnik przyrody ożywionej – Cis pospolity w Makoszynie
  • Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk Ostoja Jeleniowska[6]
  • Osada Średniowieczna w Hucie Szklanej [7] zrekonstruowana wioska, w której czas cofa się o kilka stuleci

Miejscowości | edytuj kod


Sąsiednie gminy | edytuj kod

Bodzentyn, Daleszyce, Górno, Łagów, Nowa Słupia

Przypisy | edytuj kod

  1. GUS, Województwo Świętokrzyskie-Podregiony, powiaty, gminy 2019, kielce.stat.gov.pl [dostęp 2020-02-04]  (pol.).
  2. Sytuacja społeczno-gospodarcza - Nasza Gmina - Urząd Gminy Bieliny, www.bieliny.pl [dostęp 2020-02-02] .
  3. a b c d Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Bieliny UWARUNKOWANIA WRAZ Z DIAGNOZĄ .
  4. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  5. Gmina Bieliny (świętokrzyskie) » mapy, GUS, nieruchomości, noclegi, szkoły, regon, kody pocztowe, bezrobocie, wynagrodzenie, zarobki, tabele, edukacja, demografia, przedszkola..., www.polskawliczbach.pl [dostęp 2019-07-25]  (pol.).
  6. http://www.przyrodaswietokrzyska.pl/index.php/natura-2000/soo/ostoja-jeleniowska.html
  7. http://www.osadasredniowieczna.eu/asp/pl_start.asp?typ=13&menu=2&strona=1
Na podstawie artykułu: "Bieliny (gmina)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy