Cementownia Kujawy


Na mapach: 52°50′15″N 17°59′05″E/52,837500 17,984722

Cementownia Kujawy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Piechcin, kamieniołomy Bielawy i Wapienno, i cementownia “Kujawy” w budowie, sfotografowane przez amerykańskiego satelitę wywiadowczego Corona 98 (KH-4A 1023) w dniu 23 sierpnia 1965 roku Cementownia Kujawy widoczna z odległości 6 km Wieża wymiennika o wysokości 131 m Obiekty przemysłowe - widok z drogi wojewódzkiej nr 251 Jezioro Turkusowe (4,5 ha, głęb. 25 m) powstałe w dawnym wyrobisku wapienia w Piechcinie, użytkowane przez kluby nurkowe województwa kujawsko-pomorskiego

.

Cementownia „Kujawy”cementownia należąca do koncernu LafargeHolcim, zlokalizowana w Bielawach, gmina Barcin, w województwie kujawsko-pomorskim.

Spis treści

Lokalizacja | edytuj kod

Zakład zlokalizowany jest w gminie Barcin, około 40 km na południe od Bydgoszczy, między miejscowościami Piechcin i Krotoszyn. Na cały kompleks składa się cementownia oraz kamieniołomy kamienia wapiennego „Wapienno” i „Bielawy”.

Charakterystyka | edytuj kod

W skład przedsiębiorstwa wchodzą[1]:

  • Zakład Górniczy „Kujawy” – zajmuje się wydobyciem kamienia wapiennego ze złóż Pakość-Piechcin-Barcin; jest jedną z największych kopalni wapienia w Polsce i jedną z największych w obrębie grupy Lafarge; powierzchnia obszaru górniczego wynosi 1076 ha, a wyrobiska – 238 ha; roczny poziom wydobycia to 4,8–5,2 mln ton (rok 2018 był rokiem rekordowym, z wydobyciem pow. 8 mln ton surowca); kamień wapienny dostarczany jest m.in. jako surowiec do cementowni.
  • Cementownia „Kujawy” – produkuje cement w nowoczesnej, przyjaznej dla środowiska linii technologicznej do wypału klinkieru metodą suchą; wydajność pieca obrotowego wynosi 4,5 tys. ton na dobę, a roczna zdolność produkcyjna wynosi ok. 2 mln ton cementu[2].

Do 2002 roku w skład przedsiębiorstwa wchodził również Zakład Wapienniczy, który produkował wapno budowlane (suchogaszone).

Zakład posiada rozbudowaną ekspedycję: 14 silosów o łącznej pojemności 46,8 tys. ton, 4 terminale samochodowe i 1 terminal kolejowy do załadunku cementu[1]. W zakładzie funkcjonują również dwie zautomatyzowane linie do pakowania cementu z możliwością paletyzowania i foliowania[2].

W 2018 roku w cementowni uruchomiono pierwsze w Polsce automatyczne laboratorium zmianowe w przemyśle cementowym.

Produkty | edytuj kod

Cementownia „Kujawy” produkuje wiele odmian cementów portlandzkich bez- oraz z dodatkami mineralnymi[2] zgodnymi z normą PN-EN 197-1:2012[3].

Akcjonariat | edytuj kod

Właścicielem zakładu jest LafargeHolcim – międzynarodowa grupa kapitałowa produkująca materiały budowlane (głównie cement, beton oraz kruszywo). W Polsce w jej skład wchodzi również cementownia Małogoszcz w województwie świętokrzyskim.

Złoża wapieni w gminie Barcin | edytuj kod

Eksploatowane złoża wapieni w województwie kujawsko-pomorskim położone są między Barcinem, a Pakością. Mają one formę brachyantykliny i są zbudowane ze skał mezozoicznych (triasowych i jurajskich)[4]. Powstały na południowym skraju pomorskiej części wału śródpolskiego i są dostępne stosunkowo płytko wskutek wyciskania ku górze soli cechsztyńskich w czasie od środkowej jury po czasy współczesne[4]. Eksploatowane pokłady pochodzą głównie z górnej jury (164–150 mln lat temu), kiedy na dnie morza epikontynentalnego, w głębokiej bruździe duńsko-polskiej sedymentowały osady węglanowe: wapienie, dolomity, margle[4]. W skałach znalazły się skamieniałości przedstawicieli fauny jurajskiej: amonitów, ramienionogów, jeżowców, liliowców, gąbek[5]. Grubość pokładów skał węglanowych sięga powyżej 600 m. Poniżej głębokości 2 km występują pokłady soli kamiennej. Najwyżej położone osady wapienne znajdują się na północ od kopalni „Wapienno” na wysokości 103 m n.p.m.[4] Złoże ma rozciągłość 7 km i szerokość 1 km. Jest to jedyne w Polsce północnej złoże wapieni z udokumentowanymi bogatymi zasobami surowca.

Historia | edytuj kod

Okres pruski 1860-1920 | edytuj kod

O śladach występowania wapieni w okolicach Barcina świadczą nazwy okolicznych miejscowości: Szeroki Kamień, Białe Błota, Bielawy. W dokumentach departamentu bydgoskiego Księstwa Warszawskiego znajdują się wzmianki o wydobywaniu kamienia wapiennego przez chłopów[1]. W 1860 właściciel ziemski na Bielawach Wilhelm Roloff podczas kopania studni na głębokości 10 m natrafił na kamień wapienny i rozpoczął jego wydobycie. W 1861 właściciel połączonych majątków w Bielawach, Piechcinie i Aleksandrowie Ryszard Holtz zorganizował produkcję wapienia na skalę przemysłową w Piechcinie[1]. Kamień wypalano w piecu polowym uzyskując wapno palone i gaszone. W kolejnych latach dużymi odbiorcami surowca stały się cukrownie (Kruszwica, Żnin, Pakość, Mątwy, Janikowo, Tuczno i inne), a także założone w 1882 Zakłady Sodowe w Mątwach, bazujące także na odkrytych w Inowrocławiu pokładach soli kamiennej. Wapień dostarczano do Mątew rzeką Notecią, a od 1888 także linią kolejową Inowrocław-Rogoźno[1]. Firma działała pod nazwą Hansdorfer Kalkwerke, Firma Holtz i Spółka.

W 1882 prawa eksploatacji wapienia na terenie Piechcina, Bielaw i Aleksandrowa nabyły Gogolinsko-Gorażdźańskie Zakłady Wapiennicze z siedzibą we Wrocławiu. Zastąpiono wówczas piec polowy nowoczesnymi piecami kręgowymi Fryderyka Hoffmanna, które dawały produkcję 10 tysięcy ton wapna palonego rocznie[1]. Prace wykonywano ręcznie, usuwając na hałdę wierzchnią warstwę gruntu, wysadzając skałę materiałami wybuchowymi oraz transportując urobek przy użyciu wózków kolebowych, lin i kieratów konnych[1]. Do wypalania używano torfu z łąk nadnoteckich oraz węgla dowożonego koleją. Pracowano od kwietnia do później jesieni. W 1896 liczbę pieców zwiększono do 4 oraz utworzono nowy kamieniołom w centrum Piechcina.

W sąsiednim Wapiennie od 1858 roku istniała kopalnia kamienia wapiennego, należąca do żydowskiej rodziny Levych z Inowrocławia[1]. Urobek wypalano w piecach Hoffmanna, a w 1904 proces technologiczny zmechanizowano poprzez zastosowanie maszyny parowej. Natomiast w 1909 roku zakład w Piechcinie zelektryfikowano, co zwiększyło poziom wydobycia wapienia do 160 tys. ton. W 1911 produkcja wapna gaszonego sięgnęła 66 tys. ton[2]. W latach 1900–1920 oba zakłady zawarły umowę o wspólnej polityce cen i zorganizowały wspólne biuro sprzedaży wapna[1]. W 1914 zakład w Piechcinie stał się największym zespołem wapienniczym w Polsce[2]. Wybudowano piece i trakcję wąskotorową, własną elektrownię oraz otwarto nowy kamieniołom[2]. W 1918 roku uwarunkowania wojenne (brak ludzi i dezorganizacja pracy, związana ze zmianami politycznymi) doprowadziły do zatopienia kamieniołomu przez wody podziemne[1].

Okres międzywojenny 1920-1939 | edytuj kod

Po przejściu w 1920 roku pod administrację polską zakłady przez kilka lat były unieruchomione[1]. 1 stycznia 1922 roku przedsiębiorstwo spolonizowano i przekształcono w Fabrykę Wapna i Cementu Piechcin, Towarzystwo Akcyjne w Piechcinie pod Pakością. Stanowisko dyrektora objął inż. Władysław Namysłowski, były kierownik Opolskiej Fabryki Cementu[1]. Pod jego kierownictwem zakład przekształcono w dobrze prosperujące przedsiębiorstwo przemysłowe. W 1928 uruchomiono siłownię elektryczną, w 1936 – sortownię kamienia oraz młyn do produkcji wapna suchogaszonego, w 1937 – pierwsze laboratorium w przemyśle wapienniczym. Produkowano wapno budowlane, nawozowe, hydratyzowane i kamień wapienny dla cukrowni, sodowni oraz odlewni. Jako produkty uboczne wytwarzano dodatki do pasz dla drobiu i bydła[1]. W 1926 roku produkcja wapna budowlanego sięgała 63, a w 1936 roku – rekordowe 70 tys. ton[1]. W tym okresie w Piechcinie pracowała elektrownia o mocy 1,125 MW, która zasilała osiedle robotnicze i zakłady. W zakładzie pracowała kolejka wąskotorowa z rozległą siecią torów.

Przez cały okres międzywojenny z fabryką w Piechcinie ostro konkurowały sąsiednie Zakłady Wapienne „Wapienno” Michael Levy i S-ka[1]. Ich dyrektorem w latach 1924–1939 był inż. Leon Kwiatkowski, fachowiec i działacz społeczny. Zakłady były wysoce zmechanizowane. Zimą w kamieniołomach nie prowadzono wydobycia, a załoga transportowała urobek z hałd na wagony oraz prowadziła ruch ciągły np. w stacji pomp. Kamienie sortowano ręcznie, a hałdę odpadów podwyższano ok. 5 m rocznie[1].

W otoczeniu obu kopalni zbudowano osiedla fabryczne: nowy Piechcin oraz Wapienno[1]. Wzniesiono w nich wille dla dyrektorów, baraki dla robotników, świetlice, szkoły, sklepy i dworce kolejowe. W miejscowościach powstały m.in.: orkiestra górnicza, straż pożarna, drużyny Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” itp.[1]

Okres okupacji niemieckiej 1939-1945 | edytuj kod

W czasie okupacji zakłady w Piechcinie i Wapiennie zostały przejęte przez Niemców. Dyrektorów: Władysława Namysłowskiego zesłano do obozu koncentracyjnego, inż. Leona Kwiatkowskiego aresztowano, a właściciela „Wapienna” Leopolda Leyego zastrzelono[1]. Produkcję w Piechcinie zintensyfikowano do 73 tys. ton w 1943 roku, koncentrując się zwłaszcza na produkcji wapna nawozowego[1]. Natomiast w Wapiennie zaprzestano pogłębiania kamieniołomów, zalewając je wodą, tworząc nową odkrywkę. Do pracy w kamieniołomach w systemie dwuzmianowym 12 godzin na dobę bez dni wolnych zmuszano Polaków oraz m.in. jeńców angielskich[1].

Okres PRL 1945-1989 | edytuj kod

Po wyzwoleniu, polscy robotnicy spontanicznie zabezpieczyli ciągłość produkcji zakładów[1]. 20 marca 1945 zakłady znacjonalizowano. Pierwszym komisarycznym dyrektorem został Sylwester Jaskólski (1945-1947). W latach 1948–1980 dyrektorem zakładów w Piechcinie był Henryk Hałas, przez 5 kadencji będący także posłem na Sejm PRL[1]. W 1948 roku wydobycie wapienia przekroczyło poziom przedwojenny, uruchomiono też nowy młyn do produkcji wapna gaszonego[2]. W 1951 zakłady połączono w jedno przedsiębiorstwo Pomorskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego w Piechcinie i Wapiennie. W latach 1950–1956 w kamieniołomach zatrudniano m.in. więźniów politycznych z obozu pracy przymusowej o zaostrzonym rygorze w Piechcinie[1].

Po przełomie październikowym 1956 roku podjęto decyzję o unowocześnieniu zakładów i ich rozbudowie o nowy zakład przeróbczy dla potrzeb nowo budowanych Zakładów Sodowych w pobliskim Janikowie. Produkcja wapienia wynosiła 1 mln ton. Część urobku transportowano nowo zbudowaną koleją linową do Janikowa[1]. Przedsiębiorstwo podzielono na Pomorskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego w Piechcinie (obejmujące zakłady w Piechcinie i kamieniołom w Bielawach) oraz Zakłady Przemysłu Wapienniczego „Wapienno” w Wapiennie. W 1960 roku nastąpiło ponowne połączenie zakładów w Piechcinie i Wapiennie pod nazwą: Zakłady Przemysłu Wapienniczego Piechcin-Wapienno w Bielawach, a następnie Kujawskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego. W 1964 roku przyłączono do nich Zakłady w Czarnychgłowach, zamknięte w 1968 roku.

W 1961 wybudowano oddział produkcji wapna hydratyzowanego w Bielawach, wyposażony w 2 hydratory firmy „Polysius”[6]. W latach 60. XX w. na szczeblu rządowym podjęto decyzję o budowy w Piechcinie cementowni „Kujawy”. Inwestycja była potrzebna ze względu na gwałtownie wzrastające zapotrzebowanie na cement oraz unikalne położenie złóż wapienia w północnej Polsce[7]. Projekt zakładu i technologię produkcji oparto wyłącznie na polskiej myśli technicznej[8].

W 1969 Kujawskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego zmieniły nazwę na Kombinat Cementowo-Wapienniczy „Kujawy” w Bielawach[1]. W jego skład wchodziły: Zakład Górniczy, Zakład Wapienniczy oraz nowa cementownia o zdolności produkcyjnej 1,2 mln ton rocznie, którą otwarto 4 lipca 1972 roku[1]. Cement produkowano w trzech piecach obrotowych o wydajności 1200 ton/dobę pracujących według tzw. metody mokrej i wyposażonych w wewnętrzne łańcuchowe wymienniki ciepła[6]. Surowiec dostarczano, wykorzystując do tego celu kolejkę linową[6]. Produktem finalnym był głównie cement portlandzki 350 i cement hutniczy 250[9].

W późniejszym okresie zbudowano baterię szybowych pieców regeneracyjnych firmy Maerz’a do produkcji wapna gaszonego, w 1976 zainstalowano nowy system odpylania[10], zaś w latach 1977–1982 rozbudowano kamieniołomy w Wapiennie w celu pokrycia potrzeb wytwórni sody ciężkiej Mątwy II[2]. Od 1973 Kombinat „Kujawy” obok kombinatów „Nowiny” i „Podgrodzie” wchodził w skład Zjednoczenia Przemysłu Cementowego, Wapienniczego i Gipsowego z siedzibą w Sosnowcu[7].

Jak wiele zakładów w okresie PRL przedsiębiorstwo prowadziło działania socjalne: budowało osiedla zakładowe, zapewniało wczasy pracownicze i kolonie dla dzieci, oferowało własną gastronomię i opiekę medyczną, zorganizowało zakładowy klub sportowy Zagłębie Piechcin. Załoga otrzymała przywileje karty górnika i prawo do noszenia munduru górniczego[1].

Pod koniec lat 80. kombinat postrzegany był przez społeczeństwo jako zakład uciążliwy dla środowiska. Dużo zanieczyszczeń trafiało do atmosfery. Wokół zakładu widoczne były rosnące hałdy odpadów, a pola uprawne, drzewa i domostwa pokryte były białym pyłem[10].

Okres III RP | edytuj kod

W 1991 po przemianach ustrojowych w Polsce Kombinat Cementowo-Wapienniczy „Kujawy” przekształcono w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa[1]. Przedsiębiorstwo nie dysponowało wówczas środkami na modernizację, konieczną m.in. ze względów środowiskowych, technicznych (dostosowanie do standardów światowych) i handlowych (rosnące wymagania klientów)[1].

W 1995 dokonano prywatyzacji bezpośredniej poprzez sprzedaż większościowego pakietu akcji Kombinatu Cementowo-Wapienniczego w Piechcinie i Zakładu Górniczego w Wapiennie na rzecz francuskiej grupy kapitałowej Lafarge (jednego ze światowych liderów w produkcji materiałów budowlanych)[1]. W 1999 zakłady cementowe: Kujawy, Małogoszcz i Wierzbica oraz Zakład Górniczy i Wapienniczy w Bielawach skupiono w grupie – Lafarge Cement Polska S.A. W latach 1998–2002 zakład całkowicie zmodernizowano, począwszy od wymiany sprzętu ciężkiego oraz zmiany technologii produkcji cementu (z metody mokrej na suchą) po budowę nowej wieży technologicznej o wysokości 130 m, nowych silosów i magazynów[1]. Nowe technologie stosowane przy realizacji inwestycji pozwoliły na obniżenie zużycia ciepła o 60%, energii elektrycznej o 30% oraz emisji pyłów i gazów do atmosfery[11]. Wydobycie wapienia zwiększono do 5 mln ton rocznie, produkcję cementu do 2 mln ton, a zakład wapienniczy zautomatyzowano i skomputeryzowano[1]. Zastosowanie linii technologicznej wypału klinkieru metodą suchą spowodowało redukcję zużycia wody i minimalizację odprowadzania wód przemysłowych.

W 2002 roku wskutek zmiany globalnej strategii Grupy Lafarge, zakład wapienniczy w Bielawach sprzedano[2]. W 2003 uzyskano certyfikat systemu zarządzania jakością ISO 9001:2000. Od 2005 prowadzono dalsze inwestycje, których celem było usprawnienie technologii oraz zmniejszenie zanieczyszczeń emitowanych do środowiska naturalnego. Cementownia Kujawy w Bielawach została wyróżniona za działania proekologiczne dotyczące spalania paliw alternatywnych tytułem „HIT 2009” nadanym jej przez Konwent Starostów województwa kujawsko-pomorskiego[1].

W 2008 roku w sąsiedztwie zakładu wydzielono obszar objęty Pomorską Specjalną Strefą Ekonomiczną. W latach 2007–2009 Lafarge dokonał znaczących inwestycji związanych ze zwiększeniem mocy produkcyjnych cementowni w Polsce. W Bielawach i w Małogoszczu zainwestowano 84 mln euro. W cementowni „Kujawy” powstały nowe silosy: klinkieru i popiołów lotnych, a w 2011 roku młyn cementu o wydajności do 300 ton na godzinę[12]. W 2011 roku cementownie Małogoszcz i Kujawy wyprodukowały rekordową ilość ponad 4 mln ton cementu[13].

W 2015 właściciel zakładu zmienił nazwę na LafargeHolcim w wyniku fuzji koncernów: francuskiego Lafarge i szwajcarskiego Holcim[14]. W latach 2016–2017 zrealizowano kolejne inwestycje w wartości 150 mln zł, będące III etapem modernizacji i rozbudowy zakładu. Dotyczyły one dostosowania linii wypału klinkieru cementowego do spalania niskoprzetworzonych paliw alternatywnych, budowę hali paliw alternatywnych oraz poprawę jakości produktów i jakości obsługi klientów[15]. W 2018 roku w Cementowni Kujawy uruchomiono pierwsze w Polsce automatyczne laboratorium zmianowe w branży cementowej, obejmujące auto-samplery, transport pneumatyczny, robota i laboratorium centralne z aparaturą kontrolno-pomiarową, wspomagające pracę operatorów centralnej sterowni, mając na celu ciągłe doskonalenie procesów produkcji i jakości produktów.

Nazwy | edytuj kod

  • 1861-1882 – Hansdorfer Kalkwerke, Firma Holtz i Spółka
  • 1882-1920 – w gestii Gogolińsko-Gorażdźańskich Zakładów Wapienniczych we Wrocławiu (kapitał niemiecki)
  • 1920-1922 – Towarzystwo Akcyjne Gogolińsko-Gorażdżańskich wapienników i fabryk cementu Piechcin pod Pakością (kapitał niemiecki)
  • 1922-1939 – Fabryka Wapna i Cementu Piechcin, Towarzystwo Akcyjne w Piechcinie pod Pakością (kapitał polski)
  • 1939-1945 – Fabryka Wapna i Cementu Piechcin – pod zarządem niemieckim
  • 1951-1957 – Pomorskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego w Piechcinie i Wapiennie
  • 1956-1960 – Pomorskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego w Piechcinie oraz Zakłady Przemysłu Wapienniczego „Wapienno” w Wapiennie
  • 1960-1963 – Zakłady Przemysłu Wapienniczego Piechcin-Wapienno w Bielawach
  • 1963-1969 – Kujawskie Zakłady Przemysłu Wapienniczego
  • 1969-1991 – Kombinat Cementowo-Wapienniczy „Kujawy” w Bielawach
  • 1991-1995 – Kombinat Cementowo-Wapienniczy „Kujawy” S.A.
  • 1995-2015 – Lafarge Cement Polska S.A. – Zakład „Kujawy” w Bielawach
  • od 2015 – LafargeHolcim – Zakład „Kujawy” w Bielawach

Ciekawostki | edytuj kod

  • W miejscowości Piechcin w dawnym wyrobisku znajduje się głęboki na 50 m staw (310 × 240 m) o krystalicznej wodzie (widoczność do 20 m), który wykorzystywany jest jako baza dla nurkowania amatorskiego i profesjonalnego. Brzegi okalają skały wapienne o wysokości do 10 m i finezyjnych kształtach. Zarządcą terenu jest Centrum Nurkowe „Piechcin”[16].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Drążek i in. 2010 ↓.
  2. a b c d e f g h i http://www.lafarge.pl/wps/portal/pl/1_2_1-dzialalnosc_cementowa dostęp 2017-09-26.
  3. http://www.lafarge.pl/wps/portal/pl/4_1_5_3-Cementy dostęp 2017-09-26.
  4. a b c d Robert Jan Sokołowki, Geologia, [w:] Drążek i in. 2010 ↓.
  5. https://archiwum.mos.gov.pl/g2/big/2009_06/7506d1a1764b952186d0c787aa81ae86.pdf dostęp 2017-09-26.
  6. a b c Kamosiński 2007 ↓, s. 75–179.
  7. a b Kamosiński 2007 ↓, s. 21–74.
  8. http://www.polskicement.pl/Historia-46 dostęp 2017-09-26.
  9. Kamosiński 2007 ↓, s. 180–234.
  10. a b Kamosiński 2007 ↓, s. 335–341.
  11. http://www.hochtief.pl/oferta/projekty-referencyjne/budownictwo-przemyslowe/90-cementownia-kujawy-krupp-polysius-lafarge dostęp 2017-09-26.
  12. http://www.lafarge.pl/wps/portal/pl/7_2_1-Komunikaty_prasowe?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connectlib_pl/Site_pl/AllPR/Press+release+Exemple_1348747327830/PressReleaseHeader dostęp 2017-09-26.
  13. http://budownictwo.wnp.pl/rekordowa-produkcja-w-cementowniach-lafarge,159323_1_0_0.html dostęp 2017-09-26.
  14. http://www.lafarge.pl/wps/portal/pl/historia_grupy_LafargeHolcim dostęp 2017-09-26.
  15. http://www.pomorska.pl/wiadomosci/a/w-cementowni-kujawy-pod-barcinem-ruszaja-projekty-za-150-milionow-zlotych-zdjecia,11438368/ dostęp 2017-09-26.
  16. http://www.bazapiechcin.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=52&Itemid=96 dostęp 2017-09-26.

Bibliografia | edytuj kod

  • JaninaJ. Drążek JaninaJ. i inni red., Krajobrazy pałuckich wapieni. 150 lat białego górnictwa, Barcin: Stowarzyszenie Ekologiczne w Barcinie, 2010, ISBN 978-83-922290-5-3 .
  • SławomirS. Kamosiński SławomirS., Mikroekonomiczny obraz przemysłu Polski Ludowej w latach 1950–1980 na przykładzie regionu kujawsko-pomorskiego, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2007, ISBN 978-83-7177-420-1 .
Na podstawie artykułu: "Cementownia Kujawy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy