Claus von Stauffenberg


Claus Schenk Graf von Stauffenberg w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Claus von Stauffenberg) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg (pol. Claus hrabia Schenk von Stauffenberg[1]) (ur. 15 listopada 1907 w Jettingen w Bawarii, zm. 21 lipca 1944 w Berlinie) – oficer niemiecki (pułkownik), szef sztabu armii rezerwowej. Należał do grupy spiskowców, którzy zaplanowali i zrealizowali nieudany zamach na życie Hitlera 20 lipca 1944 w kwaterze führera (zwanej Wilczym Szańcem) koło Kętrzyna na Mazurach. Stauffenberg podłożył bombę w baraku, w którym odbywała się narada wyższych dowódców Wehrmachtu z udziałem Hitlera. Wybuch bomby jedynie lekko zranił Hitlera, a Stauffenberg został tego samego dnia aresztowany i rozstrzelany.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Pochodzenie | edytuj kod

Stauffenberg urodził się 15 listopada 1907 roku w Jettingen w Bawarii[2] w jednej z najstarszych rodzin artystokratycznych[3]. Historia rodziny Schenk von Stauffenberg sięga XIII w. a człon nazwiska Stauffenberg używany jest od XV w.[4]. Schenkowie von Stauffenberg mieli posiadłości w bawarskiej Szwabii, Wirtembergii i Górnej Frankonii[3].

Ojciec Clausa – Alfred Schenk Graf von Stauffenberg (1860–1936) był najwyższym marszałkiem dworu (niem. Oberhofmarschall) Królestwa Wirtembergii a po abdykacji króla Wilhelma II Wirtemberskiego w listopadzie 1918 roku zarządzał prywatnym majątkiem rodziny królewskiej do emerytury w 1928 roku[5]. Matka – Caroline (1875–1956), z domu von Üxküll-Gyllenbrand, wnuczka feldmarszaka Augusta von Gneisenau (1760–1831)[6] – była damą dworu i przyjaźniła się z królową Charlottą zu Schaumburg-Lippe (1864–1946)[2]. Claus był jednym z czterech synów – jego starszymi braćmi byli urodzeni w 1905 roku bliźniacy Berthold (1905–1944) i Alexander (1905–1964), brat bliźniak Clausa – Konrad Maria zmarł na drugi dzień po narodzinach[3][6].

Dzieciństwo i młodość | edytuj kod

Claus dorastał na zamku w Lautlingen[2]. Ukończył prywatną szkołę podstawową w Stuttgarcie, gdzie od 1916 roku naukę kontynuował w Eberhard-Ludwigs-Gymnasium[2]. Wiele chorował i często opuszczał zajęcia szkolne[7]. Przyjaźnił się przede wszystkim z przyjaciółmi starszych braci, m.in. Theodorem Pfizerem (1904–1992), Georgiem Federerem (1905–1984) i Frankiem Mehnertem (1909–1943)[7]. Bracia von Stauffenberg interesowali się literaturą i poezją – zainteresowania wynieśli z domu, ojciec przyjaźnił się z Rainerem Marią Rilke (1875–1926) a wuj Bernhard Graf Uxkull-Gyllenband ze Stefanem George (1868–1933)[8]. Należeli do „nowych skautów” (niem. Neupfadfinder), jednej z grup niemieckiego ruchu młodzieżowego (niem. Jugendbewegung) na terenie szkoły, która była pod wpływem George Kreis[2]. Bracia poznali poetę Stefana George i sami należeli do George Kreis[9][10].

Kariera wojskowa | edytuj kod

Claus von Stauffenberg podczas służby w 17. pułku kawalerii w Bambergu, 1926

Stauffenberg otrzymał szerokie wykształcenie, przejawiał zainteresowanie literaturą, muzyką i architekturą[11], jednak ostatecznie zdecydował się na rozpoczęcie kariery wojskowej[2]. Przed czasem przystąpił do egzaminu maturalnego i w 1926 roku wstąpił do 17. pułku kawalerii Reichswehry w Bambergu[10]. W latach 1927–1928 ukończył Szkołę Piechoty w Dreźnie[10]. W 1930 roku uzyskał stopień porucznika (niem. Leutnant) a w 1933 roku podpułkownika (niem. Oberstleutnant)[2].

Z początku Stauffenberg nie był przeciwnikiem polityki Adolfa Hitlera[12]. Zagłosował na niego w wyborach prezydenckich w 1932 roku[10]. Popierał m.in. wypowiedzenie traktatu wersalskiego[13] i aneksję Austrii[14]. Dopiero z czasem zaczął nabierać dystansu do nowej władzy[2].

W 1933 roku wziął udział w szkoleniu wojskowym członków Sturmabteilung (SA) i organizował przekazywanie nielegalnych składów broni do Reichswehry[10]. W 1934 roku został przeniesiony do Szkoły Kawalerii w Hanowerze, gdzie trenował wraz z późniejszymi uczestnikami letnich igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 roku[2]. W 1936 roku rozpoczął studia w berlińskiej Kriegsakademie i po dwóch latach kwalifikował się do służby w sztabie generalnym[2]. W 1937 roku został mianowany rotmistrzem (niem. Rittmeister)[2].

W 1938 roku generał Erich Hoepner (1886–1944) awansował go na drugiego oficera sztabu generalnego (niem. Zweiter Generalstabsoffizier, I b) 1 Dywizji Lekkiej[a], który odpowiadał za zaopatrzenie[10][2]. Wraz z Hoepnerem uczestniczył w zajęciu czeskich Sudetów[10].

II wojna światowa | edytuj kod

Na początku II wojny światowej został zaangażowany w atak na Polskę[2]. W liście do żony Niny wyraził szereg uwag na temat polskiego społeczeństwa i korzyści Niemiec z pracy jeńców, pisał m.in.:

Miejscowa ludność to niewiarygodny motłoch, bardzo dużo Żydów i mieszańców. Naród, który aby się dobrze czuć, najwyraźniej potrzebuje batoga. Tysiące jeńców przyczynią się na pewno do rozwoju naszego rolnictwa. Niemcy mogą wyciągnąć z tego korzyści, bo oni są pilni, pracowici i niewymagający[15][16][17].

Podczas gdy niektórzy uznają te wypowiedzi za przejaw rasizmu i antysemityzmu, to biograf Stauffenberga Peter Hoffmann podkreśla potrzebę analizy listu w szerszym kontekście, zaznaczając, że w innych miejscach Stauffenberg chwalił pracowitość Polaków oraz ducha walki i odwagę polskich żołnierzy[18].

Jeszcze w 1939 roku Peter Yorck von Wartenburg (1904–1944) i Ulrich Wilhelm Schwerin von Schwanenfeld (1902–1944) zwrócili się do niego z prośbą o podjęcie służby w charakterze adiutanta feldmarszałka Walthera von Brauchitscha (1881–1948), naczelnego dowódcy niemieckich wojsk lądowych i wzięcia udziału w próbie zamachu stanu – Stauffenberg odmówił[10].

W 1940 roku brał udział kampanii francuskiej[2]. Pod koniec maja 1940 roku został przeniesiony do Wydziału Organizacyjnego Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (niem. Oberkommando des Heeres, OKH)[2]. Po sukcesie kampanii francuskiej uległ ogólnonarodowej euforii[19]. W grudniu 1941 roku z zadowoleniem przyjął przejęcie pełnej władzy rozkazodawczej przez Hitlera, który będąc zwierzchnikiem sił zbrojnych (Wehrmachtu), stał się również naczelnym dowódcą wojsk lądowych[10].

Okres konspiracji | edytuj kod

 Osobny artykuł: Operacja Walkiria.

W 1942/43 Stauffenberg zaczął angażować się w działalność ruchu oporu – na jego decyzję wpływ miały doświadczenia z frontu wschodniego[2], informacje o masowych mordach i przekonanie o niewłaściwym dowodzeniu armią[10]. Przekonany o niekompetencji Hitlera w prowadzeniu wojny, wzywał do ratowania Niemiec[20]. Razem z bratem Bertholdem i członkami Kręgu z Krzyżowej brał udział w opracowywaniu odezw rządowych na okres po zamachu stanu[10]. Spiskowcy planowali powrót do wolności i praw gwarantowanych przez konstytucję sprzed 1933 roku, lecz odmówili przywrócenia demokracji parlamentarnej[10].

W lutym 1943 roku został przeniesiony do Afryki Północnej jako pierwszy oficer sztabu generalnego (niem. Erster Generalstabsoffizier, I a) 10. Dywizji Pancernej[2], która miała ochraniać odwrót wojsk Rommla[10]. 7 kwietnia 1943 roku został ciężko ranny wskutek ataku przeprowadzonego z nisko lecącego samolotu – stracił lewe oko, prawą dłoń oraz dwa palce u lewej ręki[2][21]. Po przejściu rekonwalescencji w Niemczech, powrócił do służby w Zarządzie Ogólnym Wojsk Lądowych (niem. Allgemeines Heeresamt, AHA) w biurze mieszczącym się przy Bendlerstraße w Berlinie, którego szefem był generał Friedrich Olbricht (1888–1944) zaangażowany w działalność konspiracyjną[2]. W sierpniu 1943 przyłączył się do opozycjonistów w Wehrmachcie i wraz z generałem Henningem von Tresckowem (1901–1944) rozpoczął planowanie kolejnego zamachu na Hitlera i przygotowania do puczu wojskowego[21]. Pucz miał przebiegać przy wykorzystaniu istniejącego już planu operacyjnego o kryptonimie Walkiria, opracowanego przez Friedricha Olbrichta i zaaprobowanego przez Hitlera, który zakładał mobilizację wojsk rezerwy do obrony reżimu w przypadku zamieszek wewnętrznych w Niemczech[21]. Wraz z Olbrichtem, pułkownikiem Albrechtem Mertz von Quirnheim (1905–1944) i von Tresckowem dopracował plan operacji Walkiria na potrzeby zamachu stanu[22]. Konspiranci musieli zmierzyć się z dwoma problemami: uzyskać dostęp do Hitlera, by przeprowadzić zamach oraz zapewnić punktualne wydanie rozkazu do operacji Walkiria. Rozkaz ten musiał być wydany przez dowódcę Armii Rezerwowej, wówczas Friedricha Fromma[23].

W październiku 1943 roku Stauffenberg został dowódcą sztabu Armii Rezerwowej (niem. Chef des Stabes beim Befehlshaber des Ersatzheeres) u Friedricha Fromma, co zapewniło mu udział w naradach sytuacyjnych w kwaterach Hitlera[10]. Przygotowania do zamachu koordynował z opozycjonistą Carlem Friedrichem Goerdelerem (1884–1945) i generałem Ludwigiem Beckiem (1880–1944), pozostając w kontakcie z opozycjonistami skupionwymi wokół socjaldemokratów Juliusa Lebera (1891–1945) i Wilhelma Leuschnera (1890–1944) oraz z członkami kręgu z Krzyżowej, którzy współpracują ze spiskowcami pomimo zaprzestania spotkań kręgu po aresztowaniu Helmutha James'a Grafa von Moltke[10].

Według planów spiskowców, po udanym przewrocie, dla Stauffenberga przewidziano stanowisko sekretarza stanu w Ministerstwie Wojny[10]. W dokumentach Gestapo zachowała się lista żądań odnośnie do kształtu przyszłych Niemiec po przejęciu władzy przez spiskowców, która miała być przedstawiona aliantom, obejmująca m.in. zagwarantowanie Niemcom na wschodzie granic z 1914 roku, zachowanie Austrii i Sudetenlandu czy autonomię dla Alzacji-Lotaryngii – według raportu na liście znajdował się dopisek „dla Stauffenberga”[24]. Biograf Stauffenberga Peter Hoffmann stwierdza, że nie można na tej podstawie utrzymywać, że lista została spisana na polecenie Stauffenberga lub przedstawiała jego poglądy[24].

Bezpośrednim bodźcem do przeprowadzenia zamachu na Hitlera miała być informacja o rozkazie Ernsta Kaltenbrunnera, szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (niem. Reichssicherheitshauptamt, RSHA), w sprawie zamordowania 40 tysięcy Żydów węgierskich w Auschwitz, wydanym wiosną 1944 roku[25]. Wobec niepowodzenia wcześnieszych zamachów, Stauffenberg postanowił przeprowadzić kolejny osobiście[10]. Z początku planował jednoczesne zabójstwo Hitlera, Göringa i Himmlera. Próbę podjętą 2 lipca w Berchtesgaden musiał jednak przerwać, ponieważ w spotkaniach nie uczestniczyli albo Göring albo Himmler[26]. W obliczu postępów aliantów, Stauffenberg zdecydował się działać, nawet jeśli Göring i Himmler nie mogli być celem ataku[27].

Zamach 20 lipca | edytuj kod

Stauffenberg (po lewej stronie) razem z Hitlerem i Keitlem w Wilczym Szańcu, 15 lipca 1944 roku  Osobny artykuł: Zamach 20 lipca.

Pierwsza próba podjęta 15 lipca w Wilczym Szańcu – kwaterze najwyższego dowództwa wojskowego – się nie powiodła, ponieważ Hitler wcześniej opuścił salę narad[10]. Kolejna została zaplanowana na 20 lipca[10].

Stauffenberg przybył na miejsce wraz ze swoim adiutantem, Wernerem von Haeftenem[28]. Odbył najpierw kilka spotkań, m.in. z rotmistrzem Leonhardem von Möllendrofem, Erichem Fellgieblem i Wilhelmem Keitlem[28]. Rozmowę Stauffenberga z Keitlem zakończyło wejście Adolfa Heusingera (1897–1982), który przekazał informację o rozpoczynającej się zaraz naradzie z Hitlerem[28]. Narada z Hitlerem została przesunięta o pół godziny wcześniej na 12:30 z powodu oczekiwanej po południu wizyty Benito Musolliniego[29]. Brak czasu spowodował, że Stauffenberg zdążył uzbroić zaledwie jeden ładunek wybuchowy, co przesądziło o późniejszych wydarzeniach w pokoju konferencyjnym[28].

W tym samym czasie spiskowcy w Berlinie pozostawali w gotowości do przejęcia, m.in. Friedrich Olbricht, kapitan Ulrich Wilhelm Schwerin von Schwanenfeld, Generaloberst Erich Höpner, wiceprezydent policji Fritz-Dietlof von der Schulenburg, Oberregierungsrat Peter Yorck von Wartenburg, Eugen Gerstenmaier i brat Stauffenberga Berthold[30]. Spiskowcy liczyli na to, że przełożony Olbrichta, generał Friedrich Fromm, przyłączy się do spisku. Rozkazy dla Armii Rezerwowej miały być rozesłane w jego imieniu, nawet gdyby Fromm odmówił współpracy i musiał zostać zaaresztowany[31].

Wniesienie bomby do sali narad nie przedstawiało trudności, ponieważ uczestnicy spotkań nie byli przeszukiwani[32]. By ustawić bombę w bezpośrednim sąsiedztwie Hitlera, Stauffenberg poprosił Ernsta von Freyenda o przydzielenie mu miejsca przy stole jak najbliżej Führera, motywując swoją prośbę osłabionym słuchem[32]. Po wejściu na salę narad Stauffenberg ustawił teczkę pod stołem w pobliżu Hitlera, po czym opuścił pomieszczenie pod pretekstem konieczności odbycia ważnej rozmowy telefonicznej z Berlinem[33].

Wybuch bomby ranił większość z obecnych na naradzie, przy czym Hitler odniósł lekkie rany, które nie stanowiły zagrożenia życia[33]. Stauffenberg obserwował eksplozję z odległości 200 m[33]. Według relacji Fellgiebla miał widzieć, jak z baraku wynoszono ciało okryte płaszczem Hitlera, co przekonało go o pełnym powodzeniu zamachu[34]. Przekonany o sukcesie udał się z von Haeftenem do Berlina[34]. Fellgiebel przekazał informacje do Berlina o niepowodzeniu zamachu, przez co Olbricht zwlekał z wydaniem rozkazu do puczu[10].

Po powrocie do Berlina Stauffenberg przekazał informacje o śmierci Hitlera a Mertz von Quirnheim przekonał Olbrichta do postawienia w stan gotowości oddziałów rezerwy Wehrmachtu[10]. Po przybyciu do kwatery spiskowców przy Bendlerstraße, Stauffenberg stwierdził, że nie podjęto innych kroków[33]. Spiskowcy aresztowali generała Fromma, który odmówił wykonania rozkazów operacji Walkirii, wobec czego Stauffenberg wydał rozkazy do puczu sam, alarmując oddziały w kraju i za granicą[33]. Jednocześnie Joseph Goebbels ogłosił w radio, że Hitler przeżył zamach[10]. Wobec sprzecznych informacji, większość oficerów wstrzymała się od działania[10].

Wieczorem dowódca jednego z zaalarmowanych przez spiskowców batalionu Berliner Wachbatalion, major Otto Ernst Remer (1912–1997), który był odpowiedzialny za zamknięcie dzielnicy rządowej i aresztowanie Goebbelsa[35], po rozmowie z Goebbelsem zaangażował się w stłumienie puczu[10].

Egzekucja | edytuj kod

Akt zgonu Clausa von Stauffenberga

Późnym wieczorem, uwolniony Fromm wydał rozkaz aresztowania Stauffenberga i innych spiskowców i ich natychmiastowego rozstrzelania za zdradę stanu[10]. Wyrok kary śmierci został wydany przez pospiesznie zwołany trybunał wojenny, złożony z Fromma i jego podwładnych[36]:

W imieniu Führera trybunał wojenny zwołany przeze mnie ogłosił wyrok: pułkownik von Mertz, generał Olbricht, pułkownik, którego imienia nie będę wspominał, i porucznik von Haeften są skazani na śmierć[b]

Stauffenberg i inni spiskowcy skazani przez Fromma na śmierć zostali rozstrzelani przez pluton egzekucyjny na dziedzińcu Bendlerblocku[37]. Claus von Stauffenberg przed śmiercią powiedział:

Niech żyją święte Niemcy[c]

Rozstrzelani zostali pochowani w mundurach na cmentarzu w Schönebergu, lecz Himmler rozkazał ich ekshumację i spalenie[38]. Prochy zostały rozrzucone po polach[10][39].

Brat Stauffenberga Berthold został aresztowany, skazany na śmierć przez Trybunał Ludowy i stracony 10 sierpnia 1944 roku[40].

Życie prywatne | edytuj kod

Rodzina | edytuj kod

Stauffenberg poślubił Ninę von Lerchenfeld (1913–2006) w dniu 26 września 1933 roku w Bambergu[10].

Mieli pięcioro dzieci: Bertholda (ur. 1934)[41], Heimerana (ur. 1936)[42], Franza Ludwiga (ur. 1938)[43], Valerie (ur. 1935) i Konstanze (ur. 1945)[2]. Ich najstarszy syn, Berthold, został generałem nowej zachodnioniemieckiej armii, Bundeswehry[41], Heimeran przedsiębiorcą[42], Franz-Ludwig politykiem CSU[43], członkiem Bundestagu[44] i Parlamentu Europejskiego[45] a Konstanze pisarką, która w 2008 roku wydała biografię matki Nina Schenk Gräfin von Stauffenberg: ein Porträt[46].

Bratową Stauffenberga była pilot i konstruktorka lotnicza, kapitan Melitta Schenk Gräfin von Stauffenberg (1903–1945)[47][48].

Sippenhaft | edytuj kod

Po zamachu, w swojej przemowie w Poznaniu Himmler zapowiedział, że rodzina Stauffenbergów zostanie zgładzona do ostatniego jej członka[49], jednak nie wydał systematycznych rozkazów w celu zastosowania odpowiedzialności rodzinnej[48]. Aresztowano członków bliższej i dalszej rodziny, m.in. brata Alexandra i jego żonę Melittę, ciężarną wdowę Ninę, matkę i wujów, a dzieci Stauffenberga wysłano do sierocińca w Bad Sachsa[50].

Odznaczenia | edytuj kod

Upamiętnienie | edytuj kod

Pomnik upamiętniający spiskowców na dziedzińcu Bendlerbloku

Dziś, z uwagi na ważną rolę, jaką odegrał w spisku 20 lipca, Claus von Stauffenberg uznawany jest za symbol niemieckiego oporu przeciwko reżimowi nazistowskiemu określanego jako Widerstand.

20 lipca 1953 roku, na dziedzińcu Bendlerbloku, gdzie rozstrzelano spiskowców, odsłonięto pomnik z brązu autorstwa Richarda Scheibe, przedstawiający młodego człowieka z symbolicznie związanymi rękoma[52]. 20 lipca 1955 roku ulica Bendlerstraße została przemianowana na Stauffenbergstraße[52]. 20 lipca 1968 roku w gmachu Bendlerbloku otwarto stałą wystawę dokumentującą działalność niemieckiego ruchu oporu[52].

Miejsca upamiętniające Stauffenberga znajdują się w Stuttgarcie i jego rodzinnym Lautlingen[53].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. 1 Dywizja Lekka została przeformowana i stała się częścią 6 Dywizji Pancernej w 1939 roku.
  2. Wolne tłum. z jęz. ang.: In the name of the Führer a court martial convened by me has pronounced sentence: Colonel von Mertz, General Olbricht, the Colonel whose name I will not mention, and Lieutenant von Haeften are condemned to death[36][37].
  3. Tłum. z jęz. niem.: Es lebe das heilige Deutschland![36]

Przypisy | edytuj kod

  1. Encyclopedia PWN ↓.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Neue Deutsche Biographie 2005 ↓.
  3. a b c Schlie 2018 ↓, s. 56.
  4. Hoffman 2008 ↓, s. 1.
  5. Hoffman 2008 ↓, s. 1–2.
  6. a b Hoffman 2008 ↓, s. 2.
  7. a b Hoffman 2008 ↓, s. 19.
  8. Hoffman 2008 ↓, s. 17–18.
  9. Hoffman 2008 ↓, s. 19–24.
  10. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Eckelmann 2014 ↓.
  11. Hoffman 2008 ↓, s. 25.
  12. Mehlhausen 1998 ↓, s. 29.
  13. Carsten 1985 ↓, s. 317.
  14. Hoffman 1995 ↓, s. 87.
  15. Róża Romaniec: Stauffenberg i Polska (pol.). W: Deutsche Welle [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  16. Heinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen - Deutsche Geschichte II: Vom 'Dritten Reich' bis zur Wiedervereinigung. C.H.Beck, 2014, s. 103. ISBN 978-3-406-66141-9. [dostęp 2020-05-16]. (niem.)
  17. Hoffman 2008 ↓, s. 115.
  18. Nico Nissen: Stauffenberg: Die wirklich wahre Geschichte, Interview mit dem Stauffenberg-Biografen Peter Hoffmann (niem.). W: TELEPOLIS [on-line]. 2009-01-22. [dostęp 2020-05-16].
  19. Horstmann 2008 ↓.
  20. Mehlhausen 1998 ↓, s. 34.
  21. a b c Kershaw 2001 ↓, s. 668.
  22. Hoffman 2008 ↓, s. 199.
  23. Kershaw 2001 ↓, s. 669.
  24. a b Hoffman 1996 ↓, s. 247.
  25. Mehlhausen 1998 ↓, s. 32.
  26. Wistrich 2001 ↓, s. 245.
  27. Wistrich 2001 ↓, s. 144.
  28. a b c d Neumärker 2007 ↓, s. 7.
  29. Hoffman 1996 ↓, s. 398.
  30. Horstmann 2008 ↓, s. 194.
  31. Thomsett 1997 ↓, s. 200.
  32. a b Neumärker 2007 ↓, s. 9.
  33. a b c d e Horstmann 2008 ↓, s. 195.
  34. a b Hoffman 2008 ↓, s. 267.
  35. Williamson 2005 ↓, s. 53.
  36. a b c Hoffman 1996 ↓, s. 507.
  37. a b Hoffman 2008 ↓, s. 277.
  38. Hoffman 2008 ↓, s. 278.
  39. Schlie 2018 ↓, s. 53.
  40. Berthold Schenk Graf von Stauffenberg (niem.). W: Gedenkstätte Deutscher Widerstand [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  41. a b Schenk von Stauffenberg, Berthold Graf (niem.). W: Indexeintrag: Deutsche Biographie [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  42. a b Schenk von Stauffenberg, Heimeran Graf (niem.). W: Indexeintrag: Deutsche Biographie [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  43. a b Schenk von Stauffenberg, Franz Ludwig (niem.). W: Indexeintrag: Deutsche Biographie [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  44. Die Mitglieder des Deutschen Bundestages 1.–13. Wahlperiode Alphabetisches Gesamtverzeichnis. s. 214. ISSN 0344-9130. [dostęp 2020-05-16]. (niem.)
  45. Graf von Franz Ludwig, Schenk STAUFFENBERG Deutschland (niem.). W: Abgeordnete Europäisches Parlament [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  46. Konstanze von Schulthess: Nina Schenk Gräfin von Stauffenberg: ein Porträt. Pendo, 2009. ISBN 978-3-492-25409-0. [dostęp 2020-05-16]. (niem.)
  47. Bracke 2016 ↓.
  48. a b Hoffman 2008 ↓, s. 279.
  49. Theodor Eschenburg (wyd.). Rede Himmlers vor den Gauleitern in Posen am 3. August 1944. „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte”. 4, s. 357–394, 1953. 1 (niem.). 
  50. Hoffman 2008 ↓, s. 279–281.
  51. a b c d Hoffman 2008 ↓, s. 298.
  52. a b c Geschichte (niem.). W: Gedenkstätte Deutscher Widerstand [on-line]. [dostęp 2020-05-16].
  53. Steinbach 2015 ↓.

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Claus von Stauffenberg" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy