Crotalaria


Klekotnica w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Crotalaria) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Klekotnica, krotalaria, gruchatka[4] (Crotalaria L.) – rodzaj roślin należący do rodziny bobowatych. Obejmuje około 700 gatunków[5] (715 gatunków o nazwach zweryfikowanych i zaakceptowanych wymienia baza danych Plants of the World[6]). Największa ich liczba rośnie we wschodniej i południowej Afryce[7] (ok. 500, w tym 34 endemity Madagaskaru[6]), ale przedstawiciele rodzaju występują w całej strefie międzyzwrotnikowej oraz w przyległych obszarach strefy umiarkowanej[6]. Rosną w okresowo suchych lasach tropikalnych i subtropikalnych, w kserofitycznych zaroślach i formacjach trawiastych, często na terenach zaburzonych, na glebach piaszczystych i skalistych[6].

Liczne gatunki z tego rodzaju to rośliny użytkowe – włóknodajne, paszowe, ozdobne, uprawiane na zielony nawóz i wykorzystywane leczniczo. Niektóre gatunki zawierają alkaloidy pirolizydynowe powodujące chroniczne zatrucia u zwierząt roślinożernych, karmionych paszą z nimi w składzie[7].

Zwyczajowa nazwa rodzaju pochodzi od rozdętych i drewniejących strąków, zawierających wysychające i w efekcie „klekoczące” lub „grzechoczące” nasiona[4][8].

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Dęte strąki Crotalaria incana Kwiaty Crotalaria striata
Pokrój
W większości byliny, krzewy i krzewinki[6], często względnie krótko żyjące[7], rzadziej niewielkie drzewa i rośliny jednoroczne[7]. Pędy na przekroju okrągłe lub kanciaste[7].
Liście
Osadzone na pędzie spiralnie, ogonkowe, o blaszce pojedynczej lub trójlistkowej, wsparte przylistkami, które mogą być podobne do listków liścia lub zredukowane do formy nitkowatej lub całkiem zanikłe[7]. Listki całobrzegie[6].
Kwiaty
Zebrane w szczytowe grona, rzadziej wyrastają w kątach liści, rzadko też kwiatostany są skrócone, tak że przypominają główki. Kwiaty zwykle osadzone są na szypułkach i wsparte dwiema przysadkami. Działek kielicha jest 5, zrośniętych ze sobą w różnym stopniu. U części gatunków kielich jest symetryczny, u innych grzbiecisty – z górną wargą z dwoma ząbkami i dolną z trzema. Płatki korony zwykle żółte, rzadziej białe, czerwonofioletowe lub ciemnofioletowoniebieskie. Płatek górny (żagielek) jest okrągły lub podługowaty, dwa boczne płatki (skrzydełka) są jajowate lub wąskoeliptyczne, a dwa dolne tworzą zaokrągloną lub ostrogrzbiecistą łódeczkę, zwykle wyciągniętą w ostry koniec. Pręcików jest 10, przy czym 5 jest dłuższych, a 5 krótszych. Zalążnia z dwoma lub większą liczbą zalążków zwieńczona zakrzywioną szyjką słupka, a ten drobnym znamieniem[7].
Owoce
Strąk, suchy, walcowaty, podługowaty lub kulistawy, zwykle wyraźnie dęty, rzadziej ścieśniony, z dwoma lub większą liczbą nasion, na szczycie z dzióbkiem z trwałego słupka lub bez niego[7].

Systematyka | edytuj kod

Rodzaj reprezentuje (zresztą jako rodzaj typowy) plemię Crotalarieae w obrębie podrodziny Faboideae i rodziny bobowatych Fabaceae[3].

 Osobny artykuł: Lista gatunków z rodzaju klekotnica.

Zastosowania | edytuj kod

Klekotnica sitowata C. juncea dostarcza białawych włókien o długości ok. 1 m i małej higroskopijności[4], które wykorzystywane są do wyrabiania sznurów i lin, dodawane do tkanin i służą do wyrobu bibułek papierosowych[4] oraz sieci rybackich[5]. Mocnych włókien dostarcza także C. spectabilis[9] a C. cunninghamii daje włókna, z których Aborygeni w Australii wykonują sandały umożliwiające poruszanie się po rozgrzanych piaskach i skałach pustyni[5].

C. spectabilis wykorzystywana jest leczniczo jako źródło monokrotaliny[9].

Jako rośliny paszowe i zielony nawóz stosuje się: C. brevidens, C. lancoelata, C. pallida[9], C. micans i C. usaramoensis[5].

Do nasadzeń przeciwerozyjnych wykorzystuje się: C. brevidens, C. lancoelata, C. spectabilis[9]. C. pallida sadzona jest jako uprawa okrywowa na plantacjach kokosów, herbaty i kauczukowców[9], w Chinach w podobnym celu uprawia się C. usaramoensis[5].

Jako rośliny ozdobne uprawiane są: C. spectabilis[9], klekotnica przylądkowa C. capensis, C. agatiflora, C. semperflorens[8].

Przypisy | edytuj kod

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website/Fabaceae (ang.). 2001–. [dostęp 2020-01-09].
  2. a b Crotalaria Linnaeus. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-09].
  3. a b Genus: Crotalaria L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-01-09].
  4. a b c d Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 371. ISBN 83-214-1305-6.
  5. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 249. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. a b c d e f Crotalaria L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-09].
  7. a b c d e f g h Jianqiang Li, Hang Sun, Roger M. Polhill, Michael G. Gilbert: Crotalaria Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2020-01-09].
  8. a b Geoff Burnie i in.: Botanica. Warszawa: Konemann, 2005, s. 269. ISBN 3-8331-1916-0.
  9. a b c d e f James A. Duke: Handbook of LEGUMES of World Economic Importance. New York, London: Plenum Press, 1981, s. 61-70. ISBN 978-1-4684-8153-2.
Na podstawie artykułu: "Crotalaria" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy