Domena publiczna


Domena publiczna w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Symbol stosowany w Wikipedii i innych projektach Fundacji Wikimedia oznaczający materiały dostępne w domenie publicznej

Domena publiczna (ang. public domain) – w najwęższym znaczeniu twórczość, z której można korzystać bez ograniczeń wynikających z uprawnień, które mają posiadacze autorskich praw majątkowych, gdyż prawa te wygasły lub twórczość ta nigdy nie była lub nie jest przedmiotem prawa autorskiego. Pojęcie to wywodzi się z angielskiego systemu common law i początkowo oznaczało grunty należące do państwa, które zostały udostępnione do bezpłatnego użytku publicznego. Później znaczenie tego terminu zostało rozciągnięte na sferę prawa autorskiego[1].

Pojęcie to jest nie tyle ściśle zdefiniowanym terminem prawniczym, co raczej popularną nazwą koncepcji, zgodnie z którą istnienie zasobu twórczości dostępnej bez ograniczeń dla każdego jest warunkiem swobodnego rozwoju kultury i nauki. W związku z tym czas i zakres ochrony autorskoprawnej oraz patentowej powinien stanowić kompromis między interesami twórców i społeczeństwa. W tym znaczeniu pojęcie to pojawia się np. w dokumentach i dyskusjach Światowej Organizacji Własności Intelektualnej. W dokumentach tych pojęcie to ma znaczenie znacznie szersze niż tylko zbiór dzieł, do których nie występuje ograniczenie dostępu ze względu na ochronę praw autorskich, ale ogólnie do wszystkich, które nie mają finansowych lub instytucjonalnych barier publicznego wykorzystania – np. dostępnych na tzw. wolnych licencjach[2]. W zbliżony sposób definiuje też to pojęcie UNESCO[3].

Terminu domena publiczna używa się też czasami w odniesieniu do oprogramowania, które z jakichś względów nie jest objęte majątkowymi prawami autorskimi. Mylnie do tej kategorii zalicza się też niekiedy oprogramowanie dostępne na zasadach licencji copyleft oraz freeware lub nawet shareware[4].

Spis treści

Domena publiczna w Polsce | edytuj kod

W polskim systemie prawa autorskiego, regulowanym przez ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych[5], termin domena publiczna nie występuje – w tłumaczeniu konwencji berneńskiej termin ten przetłumaczono jako własność publiczną państwa[6]. Posługują się nim jednak środowiska związane z rozwojem tzw. wolnej kultury i otwartej edukacji[7]. Koalicja Otwartej Edukacji organizuje coroczne obchody Dnia Domeny Publicznej[8].

W polskim systemie prawa autorskiego nie istnieje możliwość wyzbycia się autorskich praw osobistych, a ich czas trwania jest nieograniczony[9]. Część twórczości nie stanowi jednak przedmiotu tego prawa[10]. W stosunku do twórczości, która stanowi przedmiot tego prawa, można jedynie mówić o wygasaniu praw majątkowych. Prawa osobiste, takie jak obowiązek przypisywania autorstwa czy nienaruszalność formy i treści, pozostają w mocy nawet po wygaśnięciu majątkowych praw autorskich. Ponadto nawet jeśli do twórczości pierwotnej wygasły już prawa majątkowe, to do dzieła stanowiącego opracowanie (tłumaczenie, przeróbka, adaptacja) wygasanie praw majątkowych rozpoczyna się od dnia upublicznienia tego opracowania lub od daty śmierci autora opracowania[11]. W dniu 20 listopada 2015 r. weszła w życie nowelizacja polskiego prawa autorskiego, która m.in. zmieniła dotychczasowe zasady wydawania utworów pozostających w domenie publicznej. Zlikwidowano Fundusz Promocji Twórczości oraz obowiązek odprowadzania przez producentów i wydawców opłat z tytułu sprzedaży egzemplarzy utworów literackich, muzycznych, plastycznych, fotograficznych i kartograficznych[12].

Przechodzenie dzieł do domeny publicznej | edytuj kod

Jeśli przyjąć roboczą definicję domeny publicznej jako zbioru twórczości, który nie podlega ograniczeniom dostępu z tytułu ochrony majątkowych praw autorskich, mechanizm przechodzenia do niej dzieł na podstawie przepisów prawa autorskiego przedstawia następujący schemat blokowy oraz bardziej precyzyjnie tabela:

Diagram przechodzenia do domeny publicznej w polskim prawie autorskim – dotyczy dzieł pierwotnych
Pytania o to, czy twórczość stanowi przedmiot prawa autorskiego


Pytania o to, czy do dzieła wygasły majątkowe prawa autorskie?

Mechanizm Creative Commons 0 | edytuj kod

Organizacja Creative Commons promuje mechanizm przenoszenia utworów do domeny publicznej wolą autorów, pod nazwą CC0, który stanowi jej część modelu licencjonowania utworów. W związku z tym, że co do zasady polskie prawo autorskie uniemożliwia wyraźnie przenoszenia utworów do domeny publicznej wolą twórcy[9], mechanizm ten w Polsce może być traktowany jako sformalizowane oświadczenie woli twórcy, że ten nie będzie korzystał z przysługujących mu praw, a gdy to niemożliwe, udostępnia utwór na licencji, której warunki są tak maksymalnie zbliżone do zasad użycia utworów w ramach domeny publicznej, jak to tylko możliwe. Według oceny prawnej opublikowanej przez Koalicję Otwartej Edukacji, mechanizmem CC0 można się w Polsce posługiwać, ale „korzystający muszą mieć jednak świadomość wyżej opisanych ograniczeń”[21].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Public Domain (ang.). W: Legal Dictionary [on-line]. Duheime.org. [dostęp 2009-12-31].
  2. Public Domain (ang.). W: Program Activities [on-line]. WIPO. [dostęp 2013-07-10].
  3. Public Domain Information (ang.). UNESCO. [dostęp 2009-12-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009–02–13)].
  4. Projekt GNU: Kategorie Wolnego i Niewolnego Oprogramowania: Oprogramowanie będące dobrem publicznym (Public domain software) (pol.). 2009-06-22. [dostęp 2009-09-17].
  5. Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓.
  6. Art. 18 konwencji berneńskiej (Akt paryski konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych).
  7. Bożena Bednarek-Michalska, Alek Tarkowski, Barbara Szczepańska. Domena publiczna – co to takiego?. „Biuletyn EBiB”. 101 (1), 2009. Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. ISSN 507-7187 (pol.). 
  8. Dzień Domeny Publicznej 2010 (pol.). KOED. [dostęp 2009-12-31].
  9. a b Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 16.
  10. a b Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 4.
  11. Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 2 ust. 1.
  12. Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 40.
  13. Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 1 (nie są przejawem działalności twórczej np. proste wzory geometryczne, chemiczne i fizyczne, tabele i wykresy matematyczne, które można automatycznie wygenerować, proste mechaniczne kopie dzieł natury (np. gipsowy odlew zęba mamuta) itp).
  14. Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 5.
  15. Na przykład dzieła wykonane przez funkcjonariuszy opłacanych bezpośrednio przez rząd Federalny USA są według prawa tego kraju w domenie publicznej.
  16. Art. 2 ustawy o prawie autorskim z dnia 10 lipca 1952 r. – istnieją kontrowersje, czy tak to można interpretować, ale inna interpretacja prowadzi do absurdu niemożności jakiegokolwiek publikowania większości anonimowo wykonanych zdjęć po 1949 r.
  17. a b Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 36 pkt 2 i 3.
  18. Ustawa o prawie autorskim 2019 ↓, Art. 36 pkt 1.
  19. 140 lat daje niemal 100% pewności, że jego autorzy zmarli ponad 70 lat temu, nawet, jeżeli nie wiadomo, kiedy to było i nie wiadomo, czy są spełnione warunki podane w pytaniu 6.; tak odległa data upublicznienia gwarantuje też, że prawa wygasły, gdy odpowiedź na pytanie 6. jest twierdząca.
  20. W tym przypadku mamy do czynienia z dziełem osieroconym i nie da się jednoznacznie ustalić czy prawa autorskie do niego wygasły.
  21. dr Krzysztof Siewicz: Analiza prawna „Creatve Commons 0” (pol.). Koalicja OtwArt.ej Edukacji, 2011-10-07. [dostęp 2013-07-10].

Bibliografia | edytuj kod

  • Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2019 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1231); Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych z późniejszymi zmianami, tekst jednolity ogłoszony w roku 2019 (Dz.U. z 1994 r. nr 24, poz. 83).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.

Na podstawie artykułu: "Domena publiczna" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy