Dyglosja


Dyglosja w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dyglosja (z gr. diglossia „dwujęzyczność”) – sytuacja językowa, w której jedna wspólnota komunikatywna posługuje się dwoma odrębnymi formami mowy[1], spełniającymi różne funkcje w kontaktach społecznych[2][3]. Charles Ferguson opisał dyglosję jako kontrast między dwoma wariantami językowymi, wyższym (H, high) i niższym (L, low)[2]. Jest to klasyczna forma społecznego bidialektyzmu lub bilingwizmu[2].

Wariant niski charakteryzuje się niższym prestiżem, mniejszym wsparciem instytucjonalnym, zastosowaniem w domenie nieformalnej oraz prostotą strukturalną[2]. Wariant wyższy, tj. skodyfikowany język standardowy, jest natomiast stosowany w piśmiennictwie i pełni funkcję kodu komunikacji oficjalnej[4][5]. Dyglosja przybiera różne stopnie nasilenia: może polegać na współistnieniu dwóch odmian (dialektów) tego samego języka, ale w skrajnych przypadkach chodzi o odrębne, nawet niespokrewnione języki[2].

Pewna forma dyglosji istnieje we wszystkich wspólnotach, które czynią rozróżnienie między językiem literackim (standardowym) i nieliterackim[2]. W sytuacji dyglosji język standardowy nie funkcjonuje w charakterze kodu powszechnego[4], a jego znajomość nabywa się przede wszystkim na drodze formalnej edukacji[5]. Zjawisko to jest powszechne m.in. w krajach arabskich, niemieckojęzycznej części Szwajcarii, w Indonezji oraz w południowych Indiach[6][7][8]. Współistnienie czeszczyzny literackiej (spisovná čeština) i czeszczyzny obiegowej (obecná čeština) również bywa traktowane jako przejaw dyglosji[9][10].

Spis treści

Dyglosja łaciny i greki | edytuj kod

Dyglosja zaczęła występować w epoce cesarstwa rzymskiego w łacinie i grece w związku z tendencjami archaistycznymi w literaturze, jakie nasiliły się w II wieku n.e. W efekcie językiem potocznym ludności greckojęzycznej był tzw. dialekt koine (gr. „wspólny”) stanowiący naturalnie rozwijającą się mieszankę dialektów greckich, literaturę natomiast zdominował dialekt attycki z przełomu V i IV wieku p.n.e. (czyli z epoki 600–700 lat wcześniejszej).

Różnice pomiędzy językiem potocznym a literackim zaczęły też od II wieku n.e. stopniowo występować w łacinie, aczkolwiek ostateczny rozpad na czysto literacką „łacinę” oraz mówione „języki romańskie” datuje się dopiero na VIII/IX wiek n.e. Proces ten został wydatnie przyspieszony przez upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i ruinę rzymskiej kultury, cywilizacji, a zwłaszcza szkolnictwa.

Współcześnie dyglosja występowała w Grecji pod rządami tzw. pułkowników, kiedy językiem urzędowym była greka „oczyszczona”, tzw. katharewusa, natomiast językiem potocznym greka „ludowa”, tzw. dimotiki.

Dyglosja języka arabskiego | edytuj kod

Przed narodzinami islamu plemiona arabskie mówiły różnymi dialektami, jednak miały wspólny język, tzw. koine poetycką, wykorzystywany w poezji oraz w kontaktach międzyplemiennych – zawierał on wiele najbardziej powszechnych zwrotów.

W VIII wieku została opracowana przez gramatyków norma języka arabskiego, mająca, zgodnie z intencjami kompilatorów, bazować na koine poetyckiej oraz na języku Koranu spisanego w VII wieku, który do dziś jest dla Arabów najwyższym wzorcem stylistycznym. Język klasyczny nie jest dla nikogo językiem ojczystym i uznawany jest przez niektórych współczesnych językoznawców za język sztuczny.

W złotych wiekach cywilizacji islamu język klasyczny służył tylko literaturze, liturgii i administracji, na co dzień w dalszym ciągu posługiwano się dialektami (których nikt nie potrafił zapisać).

Upadek kalifatu Abbasydów po najeździe Mongołów spowodował regres kultury arabskiej i m.in. zanik znajomości języka klasycznego. Odrodzenie się języka nastąpiło w XIX wieku w okresie modernizacji (efekt kontaktu cywilizacji islamu i Zachodu zapoczątkowany przez próbę podboju Egiptu przez Napoleona).

Również współcześnie język literacki, który wyewoluował z języka klasycznego, łączy świat arabski (i nawet szerzej – świat muzułmański), a na co dzień w dalszym ciągu używa się dialektów. Mimo to Arabowie są przekonani o jedności ich języka obiegowego oraz języka literackiego, uważając dialekty za formy nieczyste, ze względu na obecność w nich naleciałości z języków obcych, nieobecne w „czystym” języku Koranu. Tak na przykład dialekty Północnej Afryki mają wyraźne naleciałości berberskie, punickie, francuskie, włoskie, hiszpańskie, osmańskotureckie i sub-saharyjskie, a dialekty używane w Lewanciearamejskie. Z kolei dialekty jemeńskie mają elementy języka himjaryckiego, języków południowosemickich i języka południowoarabskiego epigraficznego. W porównaniu z językiem klasycznym dialekty cechują się znaczącą przebudową systemu odmiany czasownika i brakiem jakiejkolwiek deklinacji, co jest podobnym zjawiskiem do zaniku deklinacji w językach romańskich pochodzących od łaciny ludowej.

Dyglosja języka mongolskiego | edytuj kod

Przez wieki rolę literackiego języka plemion mongolskich pełnił klasyczny język mongolski. Praktycznie nigdy w znanej nam historii mongolskiego piśmiennictwa nie był to język mówiony (najbardziej zbliżony do żywego języka był w XII lub XIII wieku, kiedy to powstał w oparciu o mówione dialekty ludów mongolskich). Mongołowie posługiwali się na co dzień własnymi dialektami, z których z czasem wykształciły się współczesne języki mongolskie. Co więcej, klasyczny język mongolski odczytywany był przez poszczególne plemiona zgodnie z prawidłami gramatycznymi i fonetycznymi ich własnych języków. Pisano jednak w sposób zgodny z regułami języka klasycznego.

Klasyczny język mongolski był w powszechnym użyciu jeszcze w I. połowie XX wieku. Stracił na znaczeniu po wykształceniu po II wojnie światowej nowego języka literackiego opartego na mówionym dialekcie chałchaskim. Obecnie funkcjonuje jeszcze sporadycznie jako język piśmiennictwa Mongołów z terenów Mongolii Wewnętrznej w ChRL.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. JurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, wyd. 1, Bratysława: Stimul, 1999, s. 204, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).
  2. a b c d e f JanJ. Pokorný JanJ., Lingvistická antropologie: jazyk, mysl a kultura, Grada Publishing a.s., 2009, s. 135, ISBN 978-80-247-6987-5  (cz.).
  3. PrzemysławP. Pietrzak PrzemysławP., Zagadnienia języka artystycznego, „Pamiętnik Literacki”, XCVII (2), Instytut Badań Literackich PAN, 2006, s. 147 .
  4. a b Charles A.Ch.A. Ferguson Charles A.Ch.A., Diglossia, „Word”, 2, 15, 1959, s. 325–340, DOI10.1080/00437956.1959.11659702  (ang.).
  5. a b Ernest C.E.C. Migliazza Ernest C.E.C., Yanomama Diglossia [w:] William C.W.C. McCormack, Stephen A.S.A. Wurm (red.), Approaches to Language: Anthropological Issues, Walter de Gruyter, 2011, s. 561, ISBN 978-3-11-080003-6  (ang.).
  6. WilliamW. Bright WilliamW., Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistics Conference, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 1964, ISBN 978-3-11-085650-7  (ang.).
  7. AntonA. Moeliono AntonA., Contact-induced language change in present-day Indonesian [w:] TomT. Dutton, Darrell T.D.T. Tryon, Language Contact and Change in the Austronesian World, Walter de Gruyter, 2010, ISBN 978-3-11-088309-1  (ang.).
  8. AmranA. Halim AmranA., Intonation in Relation to Syntax in Bahasa Indonesia, Djambatan, 1975, s. 9  (ang.).
  9. GrażynaG. Balowska GrażynaG., Problematyka czeszczyzny potocznej nieliterackiej (tzw. obecná čeština) na łamach czasopisma „Naše řeč” w latach dziewięćdziesiątych, „Bohemistyka” (1), Opole 2006, s. 29, ISSN 1642–9893 .
  10. JiříJ. Nekvapil JiříJ., Diglosie [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Dyglosja" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy