Frankenstein


Frankenstein w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Frankenstein (ang. Frankenstein; or, The Modern PrometheusFrankenstein, czyli współczesny Prometeusz; /ˈfræŋ.kən.staɪn/[1]) − powieść angielskiej pisarki i poetki okresu romantyzmu Mary Shelley z 1818 roku. Pisarz SF Brian Aldiss uważał Frankensteina za pierwszą powieść SF lub przynajmniej zapowiedź tego gatunku[2][3].

Powieść doczekała się wielu przeróbek i adaptacji filmowych, których większość zniekształcała lub spłycała pierwowzór. Pierwsza ekranizacja powstała w 1910, najsłynniejsza – w 1931, a jedna z najbardziej udanych i wiernych oryginałowi – w 1994[4]. Powieść Mary Shelley nie jest bowiem, jak filmowe produkcje hollywoodzkie, prostym dziełem obliczonym na efekt grozy. Wymowa powieści obraca się wokół dylematu moralnego równania się człowieka z Bogiem-stwórcą, kwestią prawa stwórcy do decydowania o losach stworzonej przez siebie istoty oraz zasadniczego tematu: odrzucenia stwora przez ludzi, gdyż dla nikogo nie liczyła się jego bezinteresowność i dobre serce, a to ludzki strach, odraza i obrzydzenie uczyniły z niego prawdziwego potwora.

Spis treści

Fabuła | edytuj kod

Akcja powieści rozgrywa się pod koniec XVIII w. w Europie Zachodniej (głównie w SzwajcariiGenewie i Lucernie) i na Oceanie Arktycznym. Jest to tragiczna historia naukowca-filozofa Wiktora Frankensteina usiłującego rozwikłać zagadkę śmierci. Efektem jego wieloletnich poszukiwań i badań naukowych jest odkrycie możliwości przywracania życia zmarłym, a nawet stworzenie idealnego człowieka. Jego eksperyment kończy się tragicznie − w miejsce ideału powstaje monstrum, wprawdzie inteligentne i wykazujące ludzkie odruchy, jednak nie potrafiące się odnaleźć w otaczającej rzeczywistości (ze względu na jego wygląd ludzie się go boją i uciekają albo go atakują). Stwór, podążając i prześladując swojego stwórcę w imię zemsty, doprowadza w końcu do śmierci najbliższych Frankensteina i jego samego.

Okoliczności powstania | edytuj kod

Strona z rękopisu powieści

Autorka napisała swoją powieść zainspirowana odkryciami naukowymi[5] swojej epoki i jej duchem filozoficzno-artystycznym. Sama koncepcja książki zrodziła się w willi Diodati nad Jeziorem Genewskim 16 czerwca 1816 podczas spotkania towarzyskiego Shelleyów z lordem Byronem i Johnem Polidori. Towarzystwo spędzało czas w domu, m.in. racząc się opowieściami grozy, bo lato roku 1816 było wyjątkowo deszczowe i chłodne (w rezultacie potężnej erupcji wulkanu Tambora na wyspie Sumbawa w Indonezji). Praca nad spisaniem historii młodego naukowca i jego dzieła zabrała pisarce blisko dwa lata[6].

Spędziłam lato 1816 roku w okolicach Genewy. Było wyjątkowo zimno i deszczowo i wieczorami zbieraliśmy się przy kominku, delektując niemieckimi opowiadaniami o duchach. Te baśnie budziły w nas chęć by je naśladować. Dwoje przyjaciół [...] oraz ja postanowiliśmy, każde z osobna wymyślić historię opartą na fenomenach nadprzyrodzonych.

Mary Shelley w przedmowie do pierwszego wydania[7],

Inspiracje | edytuj kod

Istnieją pewne przypuszczenia co do związku dzieła Mary Shelley z niemiecką miejscowością Frankenstein (obecnie Ząbkowice Śląskie) na Dolnym Śląsku i aferą grabarzy z 1606 roku, która mogła wpłynąć inspirująco na pisarkę. Mogłoby to wyjaśnić etymologię tytułu i analogię z nazwą miejscowości[8]. Współcześnie w Ząbkowicach Śląskich organizowany jest festiwal grozy i horroru pod nazwą „Weekend z Frankensteinem”, nawiązujący do tytułowego bohatera powieści Mary Shelley.

Zamek Frankenstein na południe od Eberstadt

Według innych przypuszczeń prawzorem Frankensteina był alchemik Johann Konrad Dippel, który urodził się na zamku Frankenstein, położonym około kilometra na południowy wschód od Eberstadt, dzielnicy Darmstadt oraz około 0,5 km na zachód od miejscowości Nieder-Beerbach w gminie Mühltal (Hesja). Wewnątrz kaplicy zamkowej znajdują się kamienie płyty grobowe von Frankensteinów i wspaniałe mauzoleum Ludwiga von Frankensteina († 1602)[9].

Ekranizacje | edytuj kod

Oprócz wyżej wymienionych ekranizacji powstawały też liczne sequele i parodie opowiadające o potworze Frankensteina lub jego twórcy. Filmy te jednak nie miały już wiele wspólnego z pierwowzorem literackim.

Polskie przekłady | edytuj kod

Przekład Henryka Goldmana z 1925 roku wydawany był w XX wieku. Potem powstały tłumaczenia Pawła Łopatki (2005) i Macieja Płazy (2013).

Przypisy | edytuj kod

  1. Frankenstein Pronunciation in English, dictionary.cambridge.org [dostęp 2017-11-23]  (ang.).
  2. Brian Wilson Aldiss: Billion year spree: the history of science fiction. Doubleday, 1973. ISBN 978-0385088879.
  3. Brian W. Aldiss, O pochodzeniu gatunków: Mary Shelley [w] Mary Wollstonecraft Shelley, Frankenstein, Poznań 1989 ​ISBN 83-210-0790-2​.
  4. Marc Poree, Frankenstein w kinie [w] Mary Shelley, Frankenstein, Warszawa 1998, s. 253. ​ISBN 83-7200-080-8​.
  5. zob. Giovanni Aldini
  6. mihaugal: Mary Shelley Wollstonecraft – Prometeusz grozy (pol.). W: Horror Online [on-line]. 2007. [dostęp 2010-03-15].
  7. Mary Shelley, Frankenstein, Warszawa 1998, s. 10. ​ISBN 83-7200-080-8​.
  8. Marcin Dziedzic, Gabriela Połutrenko Afery śląskich grabarzy, „Sudety” nr 2/35 (luty 2004) s. 12.
  9. Georg Wilhelm Justin Wagner, Statistisch-topographisch-historische Beschreibung des Großherzogthums Hessen: Provinz Starkenburg, Tom 1. Carl Wilhelm Leske, Darmstadt październik 1829

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Bibliografia | edytuj kod

  • Tadeusz Żabski: Słownik literatury popularnej. Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1997, s. 339-340. ISBN 83-7091-039-4.
Kontrola autorytatywna (utwór pisany):
Na podstawie artykułu: "Frankenstein" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy