Gramatyka


Gramatyka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gramatyka (stgr. γραμματική τέχνη, łac. grammatica) – uporządkowany zbiór reguł językowych rządzących organizacją zdań, dyskursów, tekstów; innymi słowy zespół prawideł umożliwiających tworzenie złożonych jednostek językowych, ich składanie z jednostek elementarnych[1]. Gramatyka to także dział językoznawstwa zajmujący się badaniem tych wzorców[2]. Struktura gramatyczna stanowi element właściwy dla wszystkich języków i dialektów[3], tworzący podstawę ich funkcjonowania; system ten znany jest wszystkim użytkownikom i przyswajany bez potrzeby formalnego nauczania[4].

Gramatyka to część języka najbardziej trwała i odporna na wpływy zewnętrzne[5], choć również podlegająca zmianom[6]. Jest najwyraźniej ujawniającym się elementem organizacji tekstu, choć nie stanowi głównego ani jedynego obrazu systemu językowego. Charakter gramatyki jest uzależniony od typologii danego języka, a na faktyczny sposób wypowiedzi wpływają też aspekty stylistyczne i semantyczne. Faktyczna łączliwość wyrazów może być zatem bardziej restrykcyjna od samych prawideł gramatycznych[1].

W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia oraz składnia, przy czym w ujęciu tradycyjnym nie uwzględnia się fonetyki i fonologii[2]. Za część gramatyki bywa uznawana także semantyka[7]. Pojęcie gramatyki ma charakter bardzo zmienny, często również pod względem rozciągłości jej przedmiotu[8]; np. gramatyka uniwersalna nie stanowi gramatyki w żadnym z powszechnych ujęć, lecz raczej koncepcję uniwersalnych właściwości językowych[9]. W ścisłym rozumieniu lingwistycznym gramatyka nie obejmuje norm ortograficznych, niebędących częścią systemu językowego, lecz odgórnie narzuconą konwencją pisowniową[10].

W postaci stosowanej gramatykę rozumie się przede wszystkim jako opis struktury, tej części systemu językowego, która odnosi się do kombinacji jednostek, zwłaszcza przy tworzeniu zdań. Istnieją jednak różne koncepcje pojmowania gramatyki i rozgraniczania jej elementów. Ferdinand de Saussure uznawał, że zasobu słownego nie można ściśle oddzielić od gramatyki; podejście tradycyjne, absolutyzujące poszczególne części gramatyki, traktuje ją zaś nadal jako pewien konglomerat złożony z tych składników. Skrajne stanowisko zajmuje tu Noam Chomsky, który gramatykę w zasadzie utożsamił ze składnią[1].

Gramatyczność (poprawność gramatyczna) to własność struktur językowych (przede wszystkim zdań) polegająca na ich zgodności z zasadami gramatycznymi. Wyrażenia spełniające reguły gramatyki nie muszą być jednak akceptowalne pod względem semantycznym (por. zdanie Ta długa głupota szczekała prostopadle, uwydatniające różnicę między gramatyką a semantyką). Obserwuje się priorytetyzację prawideł semantycznych nad gramatycznymi. Podstawowa komunikacja możliwa jest bowiem nawet bez znajomości gramatyki, umożliwia ją proste zestawienie leksemów (Ja ten klucz jutro oddać ten pani)[9].

Spis treści

Typy gramatyk | edytuj kod

Istnieją różne sposoby kategoryzacji rodzajów gramatyk. František Čermák proponuje poniższy podział[9]:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Čermák 2011 ↓, s. 130.
  2. a b Polański 1999 ↓, s. 208.
  3. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 5.
  4. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 9-11.
  5. Lachur 2004 ↓, s. 101.
  6. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 8.
  7. O’Grady, Dobrovolsky i Katamba 1996 ↓, s. 10.
  8. Mistrík 1993 ↓, s. 163.
  9. a b c Čermák 2011 ↓, s. 131.
  10. KarelK. Sýkora KarelK., Jaký je vlastně rozdíl mezi gramatikou a pravopisem?, Blog iDNES.cz, 26 stycznia 2016 [dostęp 2019-06-03]  (cz.).

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (konwencja):
Na podstawie artykułu: "Gramatyka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy