Henryk Arctowski


Henryk Arctowski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Część członków załogi na pokładzie statku Belgica

Henryk Bronisław Arctowski (ur. 15 lipca 1871 w Warszawie jako Henryk Artzt, zm. 21 lutego 1958 w Waszyngtonie) – polski geograf, geofizyk, geolog, meteorolog, glacjolog i podróżnik, związany z badaniami krajów polarnych[1][2].

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Arctowski urodził się w Warszawie w rodzinie Artztów, których przodkowie przybyli do Polski w XVII wieku z Wirtembergii. Naukę gimnazjalną podjął około 1881 roku w Inowrocławiu, lecz na skutek szykan ze strony Niemców zmuszony był przerwać naukę po trzech latach. Rodzice przenieśli go do belgijskiego Liège i tam ukończył szkołę średnią Athénee. W Liège rozpoczął studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym[3] w zakresie matematyki i fizyki (1888), by zdobyć wiedzę z zakresu astronomii, lecz po roku przeniósł się na studia do Paryża. W Paryżu podjął studia z zakresu geologii i chemii w tamtejszym Muzeum Przyrodniczym. Studia te kontynuował na Sorbonie, uczęszczał także na wykłady w Collège de France i w paryskiej Szkole Górniczej[1]. W rezultacie zakres studiów objął chemię z geochemią, petrografią i mineralogią[3]. W 1893 roku rozpoczął pracę na Uniwersytecie w Liège pod kierunkiem profesora Walthera Springa. W tym samym roku dla podkreślenia swojej polskości, Henryk Artzt wystąpił do rządu belgijskiego o zgodę na zmianę swojego nazwiska na Arctowski[1]. W latach 1894–1896 Henryk Arctowski opublikował w Liège 20 artykułów w czasopismach naukowych: „Bulletin de l’Academie Royale de Belgique”, „Zeitschrift fur anorganische Chemie”. Zajmował się wówczas petrologią skał magmowych, a głównie warunkami termodynamicznymi minerałów skałotwórczych[3].

Antarktyka | edytuj kod

W 1895 roku Arctowski poznał belgijskiego podróżnika, Adriena de Gerlache de Gomery'ego, przygotowującego się na wyprawę antarktyczną na statku Belgica. Arctowski podjął przygotowania do wyprawy. Kolejne dwa lata poświęcił na dodatkowe studia: geologiczne, oceanograficzne w Anglii, meteorologiczne w Anglii i w Belgii, oraz glacjologiczne w Szwajcarii. W celu praktycznego zaznajomienia się z metodami badań oceanograficznych odwiedził w Anglii G. Murraya i J. Buchanana – uczestników wyprawy antarktycznej w 1874 roku na statku „Challenger”. Korzystał również z konsultacji brytyjskich meteorologów, m.in. Williama Napier Shawa[4].

Przed wyruszeniem na wyprawę w 1897 roku zgłosił akces polskiego meteorologa Antoniego Dobrowolskiego. Podczas wyprawy Dobrowolski jako asystent Arctowskiego prowadził obserwacje meteorologiczne[3]. De Gerlache opisał wyprawę w swojej książce Piętnaście miesięcy na oceanie antarktycznym, której polskie wydanie w tłumaczeniu Zofii Nałkowskiej ukazało się w 1903 roku[5].

Po powrocie z wyprawy Arctowski w 1899 roku nie dostał porzuconej wcześniej posady na Uniwersytecie w Liège, więc podjął pracę w Observatoire Royal de Belgique w Uccle(Ukkel) w Belgii, gdzie poświęcił się opracowywaniu materiałów zebranych podczas wyprawy. Badania Arctowskiego obejmowały zagadnienia z zakresu geologii, glacjologii, meteorologii, oceanografii, optyki atmosfery oraz zjawiska zórz polarnych. Arctowski zredagował „Projekt międzynarodowych badań Antarktydy” i przedstawił go na Kongresie Asocjacji Brytyjskiej do Popierania Nauk, który odbywał się w angielskim Dover we wrześniu 1899 roku. Około 1900 roku Arctowski poślubił w Londynie amerykańską śpiewaczkę Arian Jane Addy. W latach 1903–1909 kierował stacją meteorologiczną obserwatorium w belgijskim Uccle[4]. W 1907 projektował drugą belgijską wyprawę antarktyczną, ale wyprawa ta nie doszła do skutku. Kolejne ekspedycje wyruszyły na Antarktydę dopiero w 1910. Kierowali nimi Amundsen i Robert Scott[1].

Stany Zjednoczone | edytuj kod

W 1909 roku Arctowski wyjechał do Stanów Zjednoczonych, by uczestniczyć w rozstrzyganiu sporu dotyczącego pierwszeństwa w dotarciu do bieguna północnego przez Fredericka Cooka i Roberta Peary. Arctowski pozostał w USA i zamieszkał w Nowym Jorku. Latem 1910 roku uczestniczył we francuskiej wyprawie na Spitsbergen i Lofoty na statku „Ile-de-France”, następnie przez kolejne osiem lat był dyrektorem działu przyrodniczego Nowojorskiej Biblioteki Publicznej i kontynuował prace badawcze nad zmianami klimatycznymi[1].

Polska | edytuj kod

W 1912 roku Uniwersytet Franciszkański we Lwowie nadał Arctowskiemu godność doktora honoris causa. W Nowym Jorku Arctowski współpracował z „Komisją do Spraw Polski” (Komisja House'a). W 1918 roku opracował „Report on Poland, compiled for the use of the American Delegation to the Peace Conference” – raport składający się z kilkunastu części, omawiający kwestie dotyczące polskiej demografii, agrokultury, geologii i bogactw naturalnych, industrializacji, wyznań i języków[1][6][4]. W latach 1919–1920 przebywał w Paryżu, gdzie udzielał pomocy polskiej delegacji. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Arctowski wrócił do ojczyzny. Od premiera Ignacego Paderewskiego otrzymał propozycję objęcia stanowiska ministra oświaty (Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego), lecz jej nie przyjął. O Arctowskiego zabiegały wówczas dwa polskie uniwersytety: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, oraz Uniwersytet Warszawski[1]. Arctowski wybrał uniwersytet we Lwowie i wkrótce objął tam Katedrę Geofizyki i Meteorologii[7], która następnie przekształciła się w Instytut Geofizyki i Meteorologii[3]. Kierował nim do 1939 roku. W tym czasie opublikował wraz ze swym zespołem ponad 130 prac naukowych[1]. W latach 1921–1939 ukazało się 10 tomów „Komunikatów Instytutu Geofizyki i Meteorologii UJK” – wydawnictwa, którego Arctowski był redaktorem naczelnym[3]. W 1935 został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W sierpniu 1939 jako prezydent Międzynarodowej Komisji Zmian Klimatu wyjechał na Kongres Międzynarodowej Unii Geodezyjno-Geofizycznej w Waszyngtonie. Wybuch II wojny światowej uniemożliwił mu powrót do Polski[1].

Ponowny pobyt w USA | edytuj kod

Grób Henryka Arctowskiego na Wojskowych Powązkach

W Waszyngtonie Arctowski przyjął propozycję pracy w Smithsonian Institution. Z tą instytucją był związany w latach 1939–1950. Prowadził tam badania promieniowania słonecznego, a w szczególności zmian stałej słonecznej i ich wpływ na zmiany pogody. 23 lipca 1940 roku Henryk Arctowski wraz z żoną otrzymali obywatelstwo amerykańskie[4]. W 1945 roku nawiązał współpracę z polskimi instytucjami naukowymi. Był członkiem zwyczajnym Polskiego Towarzystwa Geologicznego[8]. W 1950 zrezygnował z pracy w Smithsonian Institution ze względu na zły stan zdrowia. Przeprowadził się do Nowego Jorku (1953), później na Florydę (1954), a w 1957 wrócił do Waszyngtonu. Tam zmarł w 1958. Zgodnie z wolą wyrażoną w testamencie został pochowany w Warszawie. Grobowiec Henryka i Arian Jane Arctowskich znajduje się na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w kwaterze B2[1].

Publikacje | edytuj kod

Lista publikacji Henryka Arctowskiego przekracza znacznie 300 pozycji. Prawdopodobnie było ich łącznie ponad 400, m.in. w języku angielskim i francuskim. Prezentowały one wyniki badań polarnych oraz opisywały przebieg wypraw[3][4].

Upamiętnienie | edytuj kod

Nazwisko profesora Arctowskiego zostało przez badaczy upamiętnione w wielu nazwach geograficznych. W Arktyce na Spitsbergenie jest: Góra Arctowskiego (78°10’N, 16°30’E) i Lodowiec Arctowskiego, a na Antarktydzie: Półwysep Arctowskiego (64°45’S, 62°25’W), Zatoka Arctowskiego (62°09’S, 58°29’W), Nunatak Arctowskiego (65°06’S, 60°00’W) oraz Góry Arctowskiego (62°01’-62°03’S, 58°05’-58°15’W) i Góra Arctowskiego (74°44’S, 61°28’W).

Stacja badawcza zlokalizowana na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych (62°09’S, 58°28’ W) otrzymała w 1978 roku nazwę Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego[1][4].

W 1982 roku zwodowano i włączono do służby hydrograficzny okręt ORP Arctowski.

Jedna z ulic na wrocławskim osiedlu Grabiszyn-Grabiszynek nosi imię Henryka Arctowskiego, będąc zlokalizowaną w otoczeniu innych ulic upamiętniających polskich badaczy. Również w Warszawie od 1977, na terenie obecnej dzielnicy Ursynów, znajduje się ulica imienia tego badacza[9].

Fundacja im. H. Arctowskiego | edytuj kod

Część majątku odziedziczonego przez Arian Jane Addy-Arctowską, Arctowscy przeznaczyli na ustanowienie Fundacji im. H. Arctowskiego w Narodowej Akademii Nauk Stanów Zjednoczonych. Począwszy od roku 1969 co trzy lata Fundacja przyznaje nagrodę i medal im. Henryka Arctowskiego za wybitne osiągnięcia w badaniach heliofizyki i w badaniach zależności SłońceZiemia[3].

W 1969 Amerykańska Akademia Nauk ustanowiła Medal Arctowskiego za badania fizyki Słońca i wzajemnych wpływów Słońca i Ziemi[10].
Marynarka Wojenna RP nadała swojemu okrętowi hydrograficznemu nazwę „ORP Arctowski[11].

W dniu 19 września 2007 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monety, przedstawiające Henryka Arctowskiego i Antoniego B. Dobrowolskiego, o nominałach:

  • 10 zł - wykonaną stemplem lustrzanym w srebrze,
  • 2 zł - wykonaną stemplem zwykłym w stopie Nordic Gold[12].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k Jerzy Kowalczuk: 100-lecie geofizyki polskiej; 1895–1995. Kraków: Arbor, 2001, s. 234. ISBN 83-9156612-0-8.
  2. Materiały konferencyjne OFWZiPO 2008 ↓.
  3. a b c d e f g h Materiały konferencyjne OFWZiPO 2008, s.11-16, (S. Maj. Profesor Henryk Arctowski – życie i działalność) ↓.
  4. a b c d e f Henryk Bronisław Arctowski (1871–1958) (pol.). www.arctowski.pl. [dostęp 2012-09-24].
  5. Adrien Victor Joseph de Gerlache de Gomery: Piętnaście miesięcy na Oceanie Antarktycznym. Wydaw. Tygodnika „Naokoło Świata”, 1903, s. 294.
  6. Henryk Arctowski: Report on Poland, compiled for the use of the American Delegation to the Peace Conference by H. Arctowski. Nowy Jork. s. 2464.
  7. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie: Skład Uniwersytetu w roku akademickim 1935/36. Lwów: Drukarnia Naukowa, 1935.
  8. Lista członków P. T. G.. Annales Societatis Geologorum Poloniae. s. 207. [dostęp 2015-05-26].
  9. Uchwała nr 32 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 5 grudnia 1977 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 31 stycznia 1978 r., nr 1, poz. 1, s. 1.
  10. Arctowski Medal (ang.). National Academy of Sciences. [dostęp 2013-09-26].
  11. Okręty hydrograficzne typu Heweliusz (projektu 874) (pol.). Marynarka Wojenna R.P.. [dostęp 2013-09-26].
  12. Polscy podróżnicy i badacze: Henryk Arctowski i Antoni B. Dobrowolski (pol.). NBP. [dostęp 2013-11-05].

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Henryk Arctowski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy