Hoyerswerda


Na mapach: 51°26′N 14°15′E/51,433333 14,250000

Hoyerswerda w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Hoyerswerda (górnołuż. Wojerecy) – miasto w Niemczech, w północnej części kraju związkowego Saksonia, w okręgu administracyjnym Drezno, w powiecie Budziszyn, położone ok. 40 km na południe od Chociebuża i ok. 60 km na północny wschód od Drezna. Miasto należy do Euroregionu „Nysa”.

Do 31 lipca 2008 Hoyerswerda było miastem na prawach powiatu, 1 sierpnia zostało włączone do powiatu Budziszyn.

Spis treści

Toponimia | edytuj kod

Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Hoyerwserde pochodzi z 1268 roku. Później nazwa była także notowana w formach Hogerswerde (1272), Hoierswerte (1293), Hoierswerd, Hogerswerd (1399), Hoversswerde (1431), Hewerswerde (1475), Heyerswerde (1513), Hoierschwerda (1577), Hayerschwerda (przed 1635), Hoyerswerda (1658)[2]. Nazwa górnołużycka pojawiła się w źródłach pisanych w XVIII wieku, po raz pierwszy w 1711 roku, kiedy odnotowano formy Wojereze, Worieze. Późniejsze zapisy to: Woj(e)rez (1744), Wojrez, Wojyrez (1767), Wojeŕezy (około 1840), Wojerecy (1866)[3].

Nazwa miasta złożona jest z nazwy osobowej Hoyer i nazwy pospolitej -werd(a), a oznacza ‘osadę Hoyera położoną nad wodą’. Pochodzi od imienia szlachcica Hoyera von Friedeberg, który założył osadę w połowie XIII wieku. Nazwa osobowa Hoyer jest późniejszą wersją imienia Hōgēr, utworzonego z połączenia staro-wysoko-niemieckich wyrazów hō(h) ‘wysoki, wzniosły, duży’ i gēr ‘oszczep’[3][4]. Rdzeń -werd(a) (staro-wysoko-niemieckie warid, werid, średnio-wysoko-niemieckie wert, -des, werder), czyli ‘wyspa, ostrów, półwysep, brzeg, wyniesiony kawałek lądu pośród mokradeł’, występuje z końcówką -a charakterystyczną dla nazw miejscowych regionu[4]. Nazwa górnołużycka powstała wskutek sorabizacji nazwy niemieckiej. Człon -werda zastąpiony został sufiksem -ecy, a początkowe h- przeszło w w-, odzwierciedlając przejście fonetyczne h w w języku górnołużyckim[3].

W języku polskim używano niekiedy formy Wojrowice[5].

Historia | edytuj kod

W XII wieku okolice Hoyerswerdy były zasiedlone przez Serbów łużyckich i niemieckich osadników. W XIII wieku istniał tu należący do hrabiego Hoyera von Friedeberg zamek obronny przeciw Marchii Brandenburskiej, wokół którego rozwinęła się osada[6]. Miejscowość wzmiankowana była po raz pierwszy w dokumentach w 1268 roku[6] [7]. Hoyerswerda stała się wówczas twierdzą na granicy Czech i Brandenburgii. W 1371 roku Karol IV Luksemburski zezwolił na organizację targów[6]. W 1382 roku jego następca, Wacław IV Luksemburski, nadał miasto czeskiemu rodowi szlacheckiemu z Dubé, który w 1423 roku nadał prawa miejskie[7]. Od nazwiska rodu pochodzi też herb miasta, przedstawiający trzy dęby[6].

Po raz pierwszy do Elektoratu Saksonii miasto zostało włączone w 1448 roku[7], po czym we wrześniu 1467 czeski szlachcic Jaroslav ze Šternberka przystąpił do oblężenia, zdobywając miasto w sierpniu 1468 roku, jednakże walczył przeciw królowi Jerzemu z Podiebradów, a od 1468 po stronie króla Węgier Macieja Korwina, toteż miasto przypadło Węgrom[8]. Po śmierci Macieja Korwina w 1490 powróciło do Czech.

W granicach Saksonii | edytuj kod

Zamek w 1787 roku

Na mocy pokoju w Pradze w 1635 roku przyłączone do Elektoratu Saksonii. W 1694 właścicielem miasta został elektor Saksonii Fryderyk August I[7]. Na początku XVIII wieku znalazło się w posiadaniu ks. cieszyńskiej Urszuli Katarzyny Lubomirskiej (od 1704 do 1736 r.). Na polecenie księżnej w 1727 przebudowano zamek w stylu barokowym[7]. Z rąk Lubomirskiej, miasto kupił elektor saski i król polski August III. Przez miasto przebiegała trasa przejazdów króla Augusta III z Drezna do Wschowy i Warszawy. Król August III wraz z królową Marią Józefą gościli w zamku w 1739 i 1740[7].

W czasie III wojny północnej w 1707 stacjonowały w mieście wojska szwedzkie[9]. W 1759 Prusacy zwyciężyli Austriaków w bitwie pod Hoyerswerdą[7]. W mieście zamieszkiwał pułkownik Jan Michał Dąbrowski, tu też w latach sześćdziesiątych XVIII wieku dorastał jego syn Jan Henryk Dąbrowski[10][7]. W 1781 zamek stał się własnością publiczną, mieszcząc odtąd różne urzędy[6]. W 1806 miasto zostało częścią Królestwa Saksonii, połączonego w latach 1807-1815 unią z Księstwem Warszawskim.

Miasto częścią Śląska | edytuj kod

Rynek w 1917 r.

W 1815 r. na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego wraz z częścią Górnych Łużyc miasto zostało oderwane od Saksonii i przyłączone do Prus. W 1825 zostało włączone w granice rejencji legnickiej Prowincji Śląsk. Miasto dzieliło historię Śląska do 1945 roku jako część prowincji Śląsk (1825-1919, 1938-1941) oraz Dolny Śląsk (1919-1938, 1941-1945). Było siedzibą władz najbardziej na zachód wysuniętego powiatu prowincji. W 1871 znalazło się w granicach zjednoczonych Niemiec. Miasto zostało połączone z resztą kraju linią kolejową, którą wybudowano w 1873 r. Fakt ten miał pozytywny wpływ na rozwój lokalnej gospodarki. 23 maja 1873 przybył do miast pierwszy pociąg z Ruhland[6]. U schyłku XIX wieku miasto zaczęło się rozrastać w związku z wydobyciem węgla brunatnego[6].

W miasteczku w październiku 1912 r. założono organizację Serbołużyczan, Domowina i wybrano jej zarząd[11]. W 1918 r. miasto było widownią demonstracji Serbołużyczan protestujących przeciwko polityce wynaradawiania Łużyczan prowadzonej w pruskiej i saskiej części Łużyc[12]. W 1921 r. na konferencji delagatów Domowiny w Hoyerswerdzie potępiono politykę germanizacji Łużyczan prowadzoną przez Niemcy[13].

W czasie II wojny światowej Niemcy więzili w mieście późniejszego wrocławskiego archiwistę Stanisława Wojtasa. Podczas działań wojennych wiosną 1945 r. toczyły się tutaj zacięte walki, w wyniku których w mieście uległo zniszczeniu 35% budynków[14]. Sowieci zdobyli miasto 20 kwietnia 1945[6].

Lata powojenne | edytuj kod

Hoyerswerda w 1957 roku

W 1945 decyzją Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech miasto wraz z leżącą na zachód od Nysy Łużyckiej częścią Prowincji Dolny Sląsk zostało włączone do Saksonii, której część stanowiło do jej likwidacji w 1952 roku. W czasach NRD rozpoczęto industrializację miasta. W 1955 r. zbudowano kombinat chemiczny „Schwarze Pumpe” (Čorna Pumpa) bazujący na węglu brunatnym wydobywanym w okolicach. Zakłady zatrudniały ponad 20 tys. pracowników, w większości pochodzących spoza Hoyerswerdy. Zbudowano dla nich nowe miasto-blokowisko obok już istniejącego. Na pocz. lat 80. XX w. liczba mieszkańców przekroczyła 70 tys. Po upadku NRD spadła prawie o połowę. Obecnie trwa wyburzanie blokowisk, które wcześniej opustoszały. Jednocześnie dąży się do przywrócenia dawnego charakteru miasta sprzed czasów industrializacji.

W latach 90. do miasta przyłączono okoliczne wsie: w 1993 Bröthen/Michalken, w 1994 Knappenrode, w 1996 Schwarzkollm i Zeißig, w 1998 Dörgenhausen.

Demografia | edytuj kod

Tablica z nazwą miasta w językach niemieckim i górnołużyckim na dworcu kolejowym

Zmiany populacji miasta od 1632 do 2013 roku:

Najwyższą populację miasto osiągnęło w 1981 roku – 71 124 mieszkańców.

Zabytki | edytuj kod

Zamek królewski Słup dystansowy poczty polsko-saskiej, w tle Stary Ratusz Dawna siedziba Domowiny
  • Stary Ratusz(niem.) z 1449 r., wielokrotnie przebudowywany, ostatnio w 1930 r. Na fasadzie herby byłych właścicieli miasta oraz herb miasta i daty 1591 i 1592
  • Kościół św. Jana(niem.) z XV/XVI wieku z elementami renesansowymi, przebudowany w stylu barokowym
  • Trzy kamienie pokutne z XV/XVI w.
  • Zamek królewski(niem.)[5] – dawny zamek nawodny, sięgający XIII wieku. Obecny kształt nadały budowli gruntowne przebudowy w 1592 i 1720 r. Niegdyś zamek był siedzibą właścicieli miasta, w tym księżnej Urszuli Katarzyny Lubomirskiej oraz króla Polski Augusta III Sasa, który zatrzymywał się tu w czasie podróży między Dreznem a Warszawą, później zamek zamieniony został na muzeum (Heimatmuseum)
  • Słup dystansowy poczty z 1730 r. na Rynku, ozdobiony herbami Polski i Saksonii, monogramem króla Augusta II Mocnego i polską koroną królewską
  • Kościół św. Krzyża, wybudowany w 1754 roku
  • XIX-wieczne kamieniczki przy Rynku
  • Studnia Serbołużycka (Sorbenbrunnen) z 1980 r. na Rynku
  • Dawna siedziba Domowiny z 1885 r.
  • Nowy Ratusz z 1904 r.
  • Dom parafialny przy kościele św. Jana
  • Kościół katolicki pw. Świętej Rodziny(niem.) z lat 1912-1914, neogotycki
  • Dworzec kolejowy z lat 1873-1875
  • Ambulatorium kolejowe z ok. 1890 r.
  • Dawne archiwum kolejowe, współcześnie dom mieszkalny
  • Kolejowa wieża ciśnień z 1907 r.
  • Pawilon z ok. 1890 r.
  • Gmach szkoły miejskiej z ok. 1900 r., współcześnie szkoła muzyczna
  • Gmach szkoły podstawowej z lat 1912-1913
  • Dom towarowy z 1925 r.
  • Dom burmistrza z ok. 1926 r.
  • Siedziba nadleśnictwa z 1934 r., współcześnie dom mieszkalny
  • Wiatrak koźlak z 1707 r. w Dörgenhausen
  • 17 serbołużyckich krzyży przydrożnych z XIX i XX w. w Dörgenhausen
  • Kaplica katolicka Chrystusa Króla z lat 1952-1953 w Dörgenhausen
  • Kościół Mariacki z ok. 1860 r. w Schwarzkollm (neoromański)
  • Wieża ciśnień z ok. 1915 r. w Bröthen/Michalken
  • Dworzec kolejowy Knappenrode
  • Dom towarowy z ok. 1915 r. w Knappenrode
  • Hala Łużycka(niem.) z lat 1976-1977

Klimat (1979-2013) | edytuj kod

Otoczenie | edytuj kod

Plac Łużycki w Nowym Mieście

Najbliższe duże miasta (min. 200 tys. mieszkańców) wokół Hoyerswerdy:

Współpraca | edytuj kod

Miejscowości partnerskie[16]:

Przypisy | edytuj kod

  1. Bevölkerung des Freistaates Sachsen jeweils am Monatsende ausgewählter Berichtsmonate nach Gemeinden
  2. Hoyerswerda - Stadt - Wojerecy (niem.). Das Historische Ortsverzeichnis von Sachsen – Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde. [dostęp 2020-02-08].
  3. a b c Ernst Eichler, Hans Walther: Historisches Ortsnamenbuch von Sachsen. T. I. A – L. Berlin: Akademie Verlag, 2001, s. 442. ISBN 3-05-003728-8.
  4. a b Ernst Eichler, Hans Walther: Historisches Ortsnamenbuch von Sachsen. T. III. Apparat und Register. Berlin: Akademie Verlag, 2001, s. 103-106. ISBN 3-05-003728-8.
  5. a b Wojrowice w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893.
  6. a b c d e f g h Geschichte – Stawizna › Hoyerswerda, www.hoyerswerda.de [dostęp 2019-12-13]  (niem.).
  7. a b c d e f g h Hoyerswerda. Dresden-Warszawa. [dostęp 2016-01-12].
  8. Johann Gottlob Paulitz, Chronik der Stadt Senftenberg und der zum ehemaligen Amte Senftenberg gehörigen Ortschaften, Drezno, 1892-1923, s. 162, 164-165
  9. J. G. Paulitz, Op. cit., s. 240
  10. Legiony 1807, www.legiony1807.eu [dostęp 2017-11-23]  (pol.).
  11. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 98.
  12. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 104.
  13. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 110.
  14. Jan Šołta: Zarys dziejów Serbołużyczan, Wrocław 1984, s. 138.
  15. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  16. Współpraca.

Bibliografia | edytuj kod

  • Krzysztof RadosławK.R. Mazurski Krzysztof RadosławK.R., AndrzejA. Zieliński AndrzejA., Łużyce, Warszawa: KAW, 1984, ISBN 83-03-00772-6, OCLC 76329792 .
  • JanJ. Šołta JanJ., Zarys dziejów Serbołużyczan, ElkeE. Morciniec (tłum.), StanisławS. Maksymowicz (red.), Wrocław: Ossolineum, 1984, ISBN 83-04-01643-5, OCLC 830180934 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (big district town):
Na podstawie artykułu: "Hoyerswerda" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy