Jan Gerhard


Jan Gerhard w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Jan Gerhard, właśc. Wiktor Lew Bardach, ps. „Gerard” (ur. 17 stycznia 1921 we Lwowie, zm. 20 sierpnia 1971 w Warszawie) – polski żołnierz, pisarz i publicysta; w latach 1939–1940 żołnierz Wojska Polskiego we Francji, w latach 1941–1944 uczestnik francuskiego ruchu oporu, w latach 1945–1952 żołnierz ludowego Wojska Polskiego; poseł na Sejm PRL V kadencji z ramienia PZPR; prozaik i publicysta, w latach 1965–1971 redaktor naczelny tygodnika „Forum”.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Działalność polityczna i wojskowa | edytuj kod

Jan Gerhard urodził się jako Wiktor Bardach w rodzinie żydowskiej mieszkającej we Lwowie, gdzie ukończył III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego. Przed wojną był członkiem prawicowej organizacji syjonistycznej Bejtar. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i w 1940 został żołnierzem Wojska Polskiego organizowanego we Francji. W czasie walk został ranny i trafił do niewoli niemieckiej. Po zwolnieniu (udawał Francuza[1]) zamieszkał w Montpellier, rozpoczął studia i nawiązał kontakt z francuskim ruchem oporu. W 1941 został członkiem Partii Komunistycznej, a w 1942 bojownikiem Wolnych Strzelców i Partyzantów. Wtedy to zaczął używać konspiracyjnego nazwiska Jan Gerhard[1].

Wysłany do Tuluzy przeprowadzał zamachy i akcje dywersyjne. W marcu 1943 bez zgody partii przeprowadził nieudany zamach na kino Varietes, w którym wyświetlano niemiecki film Żyd Süss[2]. Został mianowany dowódcą FTP-MOI na Nord i Pas-de-Calais. Po zjednoczeniu wszystkich stronnictw Ruchu Oporu we Francuskie Siły Wewnętrzne otrzymał rangę majora. Po wyzwoleniu był jednym z organizatorów polskich jednostek w szeregach Francuskiej Armii Wyzwolenia, działających niezależnie od Polskich Sił Zbrojnych. W styczniu 1945 otrzymał dowództwo nad 29 Zgrupowaniem Piechoty Polskiej 1 Armii Francuskiej, które wzięło udział w walkach na terenie Niemiec[1]. Po zakończeniu wojny razem ze swoją jednostką wrócił do Polski[2].

W latach 1945–1952 był żołnierzem ludowego Wojska Polskiego. Był m.in. zastępcą dowódcy[3] oraz dowódcą 34 Pułku Piechoty. W tej funkcji 28 marca 1947 uczestniczył w inspekcji wojskowej w Bieszczadach, podczas której śmierć poniósł generał Karol Świerczewski[4][5]. Następnie brał udział w akcji „Wisła” w Bieszczadach. Według świadków z 34 Budziszyńskiego Pułku Piechoty zlecił np. wykonanie publicznej egzekucji ciężko rannego żołnierza UPA, ujawnionego w czasie akcji przesiedleńczej na wozie rodziny ukraińskiej. Z jego rozkazu zabito też na miejscu bez sądu innych ujętych członków UPA[6]. 29 września 1952 aresztowany przez GZI MON pod fałszywym zarzutem udziału, z inspiracji wywiadu francuskiego, w spisku na życie Karola Świerczewskiego. Zwolniony w 1954.

W 1960 był korespondentem PAP w Paryżu[7]. W kolejnych latach był redaktorem naczelnym tygodnika „Forum”, a w latach 1965–1968 kierownikiem literackim zespołu filmowego „Rytm”. Napisał m.in. powieść dokumentalną Łuny w Bieszczadach, na motywach której został zrealizowany film Ogniomistrz Kaleń, oraz szereg studiów politycznych: Czas generała (1965), Grenadierzy (1957), Wojna i ja (1958), Zoolityka (1965), Francuzi (1965), Nie ma El Dorado i Wielkie intermezzo.

Prawdopodobnie w końcu 1970 roku powołano komisję mającą na celu sprawdzenie okoliczności śmierci generała Karola Świerczewskiego i w konsekwencji na przełomie 1970/71 komisja rozpoczęła badania. Komisją miał kierować Marian Naszkowski, a jednym z jej członków miał być Jan Gerhard. Raport komisji (jeśli nawet powstał) nie ujrzał światła dziennego. Najpierw nieznani sprawcy dokonali włamania do domu Mariana Naszkowskiego i z jego sejfu zabrano tylko raport o okolicznościach śmierci generała Waltera, pomimo że były tam kosztowności, a później w dziwnych okolicznościach zmarł sam Jan Gerhard.

Morderstwo, śledztwo i proces | edytuj kod

Gdy w piątek 20 sierpnia 1971 Jan Gerhard – ówcześnie redaktor naczelny „Forum” – nie zjawił się w pracy, a jego żona i córka były za granicą; po południu sekretarka zawiadomiła Milicję Obywatelską. Funkcjonariusze odkryli, że Jan Gerhard został zasztyletowany w swoim warszawskim mieszkaniu. W lokalu pozostały pieniądze i cenne rzeczy – wydawało się więc, że zbrodnia miała charakter polityczny. Jedna z hipotez podjętego śledztwa dotyczyła porachunków z burzliwej przeszłości Jana Gerharda (jego domniemanej działalności w Czerwonej Orkiestrze), inną związano z nacjonalistami ukraińskimi[8]. Z mieszkania zostały zabrane m.in. czeki podróżne, które następnie zostały zrealizowane i umożliwiły dotarcie do zabójcy.

Pochowany został na cmentarzu Powązki Wojskowe w Warszawie w kwaterze B2-tuje-11[9].

Na początku kwietnia 1972 MSW poinformowało, że SB i MO ustaliły sprawców zabójstwa Jana Gerharda[10]. Po przesłuchaniu 1850 świadków oraz przeprowadzeniu 9 tysięcy rozmów operacyjnych 12 maja 1972 o morderstwo oskarżeni zostali: narzeczony córki, 27-letni student architektury Zygmunt Garbacki oraz jego kolega, 26-letni Marian Wojtasik. W śledztwie ustalono, że powodem zbrodni był cel rabunkowy i w akcie oskarżenia zarzucono oskarżonym popełnienie jeszcze 20 innych przestępstw o tym charakterze[11][12]. Proces przed Sądem Wojewódzkim dla m. st. Warszawy rozpoczął się 25 maja 1972[13][14][15][16][17][18][19][20][21][22][23][24][25]. Ponieważ Jan Gerhard nie wyrażał zgody na małżeństwo córki z Zygmuntem Garbackim, ten bronił się w śledztwie, twierdząc, że zabójstwa dokonał z miłości do Małgorzaty Gerhard, natomiast Marian Wojtasik – że z powodów patriotycznych, uważał bowiem, że Jan Gerhard jest odpowiedzialny za śmierć gen. Karola Świerczewskiego[26]. Proces wzbudził duże emocje, a na salę rozpraw sprzedawano bilety wstępu. Wyrokiem SW z 16 czerwca 1972 obaj oskarżeni zostali skazani na kary śmierci[27], a wyroki wykonano[28].

Współcześnie historycy twierdzą, że nie ma podstaw do podważania oficjalnej wersji morderstwa. Były premier i dziennikarz Mieczysław Rakowski, kolega Jana Gerharda, potwierdzająco napisał: Motywy mordu były nieprawdopodobnie przyziemne. Po prostu dwóch bydlaków postanowiło zarżnąć człowieka[26].

Odznaczenia | edytuj kod

Polska | edytuj kod

i inne.

W 1966 otrzymał nagrodę państwową II stopnia[35].

Francja | edytuj kod

i inne.

Publikacje | edytuj kod

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
  • Łuny w Bieszczadach, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1980 (wydanie XI)
  • Autopamflet, Czytelnik, Warszawa 1971
  • Berlin – 1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970
  • Wielkie intermezzo, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Żołnierze i dyplomaci, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II)
  • Niecierpliwość, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967 (wydanie III)
  • Charles de Gaulle, tom I i II, Książka i Wiedza, Warszawa 1972
  • Francuzi, Czytelnik, Warszawa 1965
  • Czas Generała, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965 (wydanie II)
  • Grenadierzy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1957
  • Wojna i ja, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958
  • Zoolityka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Oficerowie wymienieni w rozkazie nr 1109, renidunaj.pl [dostęp 2020-08-11] .
  2. a b Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 17.
  3. Aneks. 20. Obsada personalna oficerów 34pp. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944–1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 407.
  4. ZbigniewZ. Jantoń ZbigniewZ., VIII. Śmierć generała Karola Świerczewskiego, twojebieszczady.net [dostęp 2020-08-11] .
  5. WłodzimierzW. Kalicki WłodzimierzW., 28 marca 1947 r. Zamiast chleba – generał, „Gazeta Wyborcza”, 1 kwietnia 2012 [dostęp 2020-08-11] .
  6. GrzegorzG. Motyka GrzegorzG., Kryptonim Bieszczady, „Polityka” nr 34 (2617), 25 sierpnia 2007, s. 70 [dostęp 2020-08-11] .
  7. Ewolucja poglądów w sprawach angielskich. „Nowiny”. Nr 142, s. 2, 16 czerwca 1960. 
  8. Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 18.
  9. Wyszukiwarka grobów w Warszawie [dostęp 2020-08-11].
  10. Ustalenie sprawców zabójstwa Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 2, nr 97 z 9 kwietnia 1972. 
  11. Akt oskarżenia już w sądzie. „Nowiny”, s. 1–2, nr 131 z 13 maja 1972. 
  12. Adolf Reut. Przed procesem w sprawie zabójstwa J. Gerharda. „Nowiny”, s. 2, nr 140 z 22 maja 1972. 
  13. Rozpoczął się proces oskarżonych o zabójstwo Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 1, 4, nr 144 z 26 maja 1972. 
  14. Drugi dzień procesu przeciwko zabójcom Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 2, nr 145 z 27 maja 1972. 
  15. Z procesu zabójców Jana Gerharda. „Nowiny”, s. 1, nr 146 z 28 maja 1972. 
  16. Z procesu przeciwko oskarżonym o zabójstwo J. Gerharda. „Nowiny”, s. 1, nr 148 z 30 maja 1972. 
  17. Zeznania świadków. „Nowiny”, s. 1–2, nr 149 z 31 maja 1972. 
  18. W procesie o zabójstwo J. Gerharda – zeznają świadkowie. „Nowiny”, s. 1–2, nr 151 z 2 czerwca 1972. 
  19. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Dziś zeznają ostatni świadkowie. „Nowiny”, s. 1–2, nr 152 z 3 czerwca 1972. 
  20. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Zeznają ostatni świadkowie. „Nowiny”, s. 2, nr 153 z 4 czerwca 1972. 
  21. Proces o zabójstwo J. Gerharda zbliża się do końca. „Nowiny”, s. 2, nr 156 z 7 czerwca 1972. 
  22. Proces o zabójstwo Jana Gerharda. Prokuratorzy wnoszą o karę śmierci. „Nowiny”, s. 2, nr 159 z 10 czerwca 1972. 
  23. W procesie o zabójstwo J. Gerharda. Wystąpienie obrońców Zygmunta Garbackiego. „Nowiny”, s. 2, nr 160 z 11 czerwca 1972. 
  24. Proces o zabójstwo J. Gerharda. Przemówienia i repliki prokuratorów i obrońców. „Nowiny”, s. 2, nr 162 z 13 czerwca 1972. 
  25. Ostatnie słowo oskarżonych o zabójstwo J. Gerharda. „Nowiny”, s. 2, nr 163 z 14 czerwca 1972. 
  26. a b Fokus nr 3/2015 2015 ↓, s. 19.
  27. Zabójcy Jana Gerharda skazani na śmierć. „Nowiny”, s. 1–2, nr 166 z 17 czerwca 1972. 
  28. Dobry Tydzień”, nr 5 (14) 26 stycznia 2015, s. 44.
  29. Order Krzyża Grunwaldu, s. 101.
  30. M.P. z 1947 r. nr 59, poz. 418.
  31. a b c KazimierzK. Sikorski KazimierzK., Zemsta za UPA? Tajemnica śmierci Jana Gerharda, polskatimes.pl, 23 sierpnia 2016 [dostęp 2020-08-11] .
  32. M.P. z 1947 r. nr 29, poz. 264.
  33. Aneks. 24. Lista żołnierzy 34pp odznaczonych za walkę z UPA. W: Benedykt Gajewski: Walka z ukraińskim podziemiem na południowo-wschodnim obszarze Polski w latach 1944–1948. Publikacje, raporty, relacje, zeznania. Sanok: 2005, s. 430.
  34. Kurier Polski”, nr 196 z 23 sierpnia 1971, s. 2 (nekrolog).
  35. Nowiny”, nr 170 (5306), 20 lipca 1966, s. 2.

Bibliografia | edytuj kod

  • Tajemniczy mord pogromcy UPA. Warszawa: 2015.
  • Zabójstwo z premedytacją, Warszawa, 1987.
Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Jan Gerhard" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy