Jersey


Na mapach: 49°11′24″N 2°06′36″W/49,190000 -2,110000

Jersey w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Mapa wysp wchodzących w skład Baliwatu Jersey Widok na wyspę z kosmosu Banknoty funta Jersey Zamek Mont Orgueil w Gorey Widok na pola uprawne w Saint Clement, na południowym wybrzeżu wyspy Widok na port i miasteczko Saint Aubin Latarnia morska La Corbière z 1874 r. na południowym wybrzeżu wyspy Autobus LibertyBus linii 15 w Saint Brelade

Jersey (wym. [ˈɜrzi]), oficjalnie Baliwat Jersey (ang. Bailiwick of Jersey, jèrriais Bailliage dé Jèrri) – dependencja korony brytyjskiej obejmująca administracyjnie wyspę Jersey, jedną z Wysp Normandzkich oraz kilkadziesiąt sąsiednich, niezamieszkanych wysepek[7].

De facto terytorium zależne Wielkiej Brytanii. Oficjalną władzę na wyspie sprawuje gubernator, działający w imieniu królowej brytyjskiej (która w Jersey nosi tytuł Księżnej Normandii[8]), przez nią powoływany i odwoływany. Praktyczną władzę sprawuje lokalny rząd wybierany w wyborach.

Pod względem prawnym nie jest częścią Unii Europejskiej[9] ani Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, ale za obronę i bezpieczeństwo odpowiada Wielka Brytania. Jersey posiada również swoją własną walutę, którą jest funt Jersey wymienny 1:1 na funt brytyjski.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Wyspę przyłączył do Księstwa Normandii Wilhelm Długi Miecz, książę Normandii w 933. Jego potomek, Wilhelm Zdobywca, zdobył Anglię w 1066, co doprowadziło do połączenia Księstwa Normandii i królestwa Anglii pod jednym monarchą. Król Jan bez Ziemi stracił wszystkie terytoria w Normandii w 1204 na rzecz króla Francji, ale zachował w posiadaniu Jersey, wraz z Guernsey i innymi Wyspami Normandzkimi, które odtąd miały już wewnętrzny samorząd.

W XVIII w. Francuzi podjęli dwie próby zdobycia wyspy: nieudany desant w 1779 i desant, zakończony bitwą w Saint Helier w 1781, w obydwu przypadkach bez powodzenia[10].

Dzięki neutralności wyspy kwitł handel pomiędzy Anglią a Francją, co bogaciło mieszkańców. Wyspa jest jednym z najbardziej znanych rajów podatkowych.

Jersey zostało zajęte przez hitlerowskie Niemcy 1 lipca 1940 i było okupowane aż do 9 maja 1945, końca II wojny światowej w Europie.

Geografia | edytuj kod

Powierzchnia wyspy Jersey, największej i najbardziej wysuniętej na południe z Wysp Normandzkich wynosi 120 km²[7]. Do Baliwatu Jersey należą również grupy niezamieszkałych wysp Minquiers, Ecréhous, Pierres de Lecq i Dirouilles. Jersey i towarzyszące jej mniejsze wysepki zbudowane są z granitów i gnejsów.

Najwyższym punktem wyspy jest wzgórze Les Platons które osiąga wysokość 142 m n.p.m[11].

Klimat na wyspie jest umiarkowany ciepły morski, z łagodnymi zimami i umiarkowanym latem[12]. Roczna suma opadów wynosi ok. 800 mm i przypada głównie na okres od listopada do stycznia.

Ustrój polityczny | edytuj kod

Głową terytorium jest królowa brytyjska Elżbieta II tytułowana na Jersey Księżną Normandii[8]. Na wyspie reprezentowana jest przez zastępcę, którym jest gubernator Jersey.

Rząd | edytuj kod

Wyspa Jersey posiada swój własny rząd nazywany Zgromadzeniem Stanów (ang. States Assembly)[13].

Rząd wyspy jest jednoizbowy, a jego skład stanowi 49 członków[14]. W obecnym Zgromadzeniu Stanów znajduje się: ośmiu Senatorów, dwudziestu dziewięciu Deputowanych oraz dwunastu, zasiadających z racji pełnionej funkcji Konstablów (connétable), reprezentujących każdy z okręgów Jersey[15].

Wszyscy członkowie rządu wybierani są w powszechnych wyborach odbywających się co 4 lata.

Podział administracyjny Jersey | edytuj kod

Wyspa Jersey podzielona jest na 12 okręgów (parishes)[16].

Lista okręgów na wyspie Jersey (liczba ludności pochodzi ze spisu z 2011 roku[17], natomiast podana powierzchnia każdego parish-a jest zgodna z danymi ze strony internetowej rządu Jersey[18]):

Gospodarka | edytuj kod

Po II wojnie światowej poważną rolę w gospodarce Jersey zaczęły odgrywać usługi finansowe, które stanowiły ponad 60% PKB, a to za przyczyną odrębnego ustawodawstwa oraz specyficznego położenia politycznego i geograficznego. W końcu Jersey stało się rajem podatkowo-finansowym, jednak w ostatnich latach Unia Europejska wymusza ograniczenie tych przywilejów. Poza tym wyspa jest też popularnym miejscem wypoczynku, dzięki czemu ok. 25% PKB pochodzi właśnie z turystyki. PKB Jersey wynosi 3,6 mld USD (2003), czyli w przybliżeniu ok. 40 000 USD na jednego mieszkańca. Wyspa charakteryzuje się też niskim bezrobociem, które wynosi poniżej 1% (2003) i inflacją wynoszącą 5% (2003).

Demografia | edytuj kod

Według szacunków z 2019 roku Jersey zamieszkuje według szacunków około 107 800 osób[19], z czego 34% ludności wyspy ma mieszkać w stolicy wyspy Saint Helier[20].

Większość osób mieszkających na wyspie urodziła się na niej; oprócz nich większymi grupami narodowymi na Jersey są Brytyjczycy (ok. 31%), Portugalczycy (głównie z Madery, ok. 7%), Polacy (ok. 3%) oraz Irlandczycy (ok. 2%)[20]

Spisy ludności na wyspie prowadzone są od 1821 roku i przeprowadzane są co ok. 5 – 10 lat[21] (ostatni spis odbył się w 2011 r.[20]).

Dane szczegółowe | edytuj kod

Liczba mieszkańców | edytuj kod

Wyspę Jersey w różnych latach, według różnych szacunków i spisów zamieszkiwało:

107 800 osób – wg danych z 2019 r.[22];

99,602 osób – wg danych z 2018 r.[23];

97,857 osób – wg wyników oficjalnego spisu ludności z 2011 r.[24]

Struktura wieku | edytuj kod

Średni wiek mieszkańców | edytuj kod

Średni wiek mieszkańców Jersey w 2018 roku[23]:

ogółem: 37,7 lat;

mężczyźni: 35,9 lat;

kobiety: 40,2 lat

Średnia długość życia | edytuj kod

Średnia długość życia mieszkańców wyspy (2018)[23]:

ogółem: 82 lata

mężczyźni: 79,5 lat

kobiety: 84,7 lat

Pozostałe dane | edytuj kod

Przedstawione poniżej dane pochodzą z szacunków z 2018 r.[23]

Przyrost populacji na Jersey: 0,76%

Współczynnik urodzeń: 11,65 urodzeń/1000 osób (2000)

Współczynnik zgonów: 9,26 zgonów/1000 osób (2000)

Współczynnik imigracji: 2,81 imigranta/1000 osób (2000)

Współczynnik zgonu niemowląt: 5,71 zgonów/1000 żywych urodzeń (2000)

Współczynnik płodności: 1,56 dzieci/kobietę (2000)

Współczynnik płci na Jersey (wg danych z 2018 r.[23])

Po urodzeniu: 1,06 mężczyzny / kobiety

Do 14 lat: 1,07 mężczyzn / kobietę

15–24 lata: 1,07 mężczyzn / kobietę

25–54 lata: 1,01 mężczyzny / kobiety

55–64 lata: 0,95 mężczyzn / kobietę

65 lat i więcej: 0,74 mężczyzn / kobietę

Ogółem: 0,97 mężczyzn / kobietę

Wyznania | edytuj kod

anglikanie, katolicy, baptyści, Congregational New Church, metodyści, prezbiterianie, Świadkowie Jehowy, kwakrzy.

Języki | edytuj kod

Języki urzędowe | edytuj kod

Na wyspie Jersey obowiązują dwa języki urzędowe: angielski i francuski (francuski to tzw. Jersey Legal French, jest to język nie tożsamy z językiem mówionym we Francji, prowadzi się w nim czynności urzędowe oraz postępowania sądowe)[14].

Jèrriais (język lokalny) | edytuj kod

Oprócz angielskiego i francuskiego na Jersey ważnym językiem jest lokalny język Jèrriais, język ten jest tradycyjną mową mieszkańców wyspy, ale niewielu z nich posługuje się nim na co dzień. By język nie zginął i nie został zapominany prowadzone są przedsięwzięcia mające na celu przywrócenie tej mowy do codziennego życia (jednym z takich przedsięwzięć jest nauka Jèrriais w szkołach)[25].

W lokalnym języku wydawane są niektóre gazety, a gdzieniegdzie pod angielskimi zwrotami można zauważyć zwroty i słowa w Jèrriais[25].

Inne języki | edytuj kod

Innymi językami często używanymi na wyspie są portugalski i polski; oba są popularne ze względu na dużą liczbę mieszkających na Jersey Polaków oraz Portugalczyków z Madery[14].

Transport | edytuj kod

Transport lotniczy i morski | edytuj kod

Na Jersey można dostać się drogą powietrzną lub morską.

Lotnisko Jersey znajduje się w południowo-zachodniej części wyspy w miejscowości Saint Peter. Bezpośrednim lotem na Jersey można dostać się z portów lotniczych w Wielkiej Brytanii, Guernsey oraz sezonowo z Hiszpanii[26].

Drugim sposobem dostania się na wyspę jest dotarcie na nią statkiem lub promem. Na Jersey znajduje się kilka portów morskich[27], najważniejszym i największym z nich jest port w Saint Helier, a pozostałymi bardziej znanymi portami są porty w Gorey i Saint Aubin (Saint Brelade)[12]. Do portów na wyspie zawijają statki z Guernsey, Francji i Wielkiej Brytanii.

Transport wewnątrz wyspy | edytuj kod

Na wyspie wg danych z 2010 roku znajduje się 576 km dróg[12].

Na Jersey istnieje autobusowa komunikacja publiczna. Połączenia autobusowe na wyspie obsługuje przewoźnik LibertyBus (część HTC Group)[28]. W październiku 2020 roku na wyspie istniało 20 linii autobusowych[29] łączących ze sobą wszystkie parish-e na Jersey.

Od lat 70 XIX wieku do przełomu lat 20 i 30 XX wieku na Jersey istniały dwie linie kolejowe łączące stolicę wyspy z jej południowo-wschodnimi i południowo-zachodnimi krańcami. Jednak przez rozwój transportu samochodowego i znaczny spadek liczby pasażerów stały się one nierentowne co doprowadziło do ich likwidacji[30][31].

Galeria | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Książę Normandii (The Duke of Normandy) – oficjalny tytuł monarchy brytyjskiego (bez względu na płeć) na Wyspach Normandzkich http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx.
  2. Members, statesassembly.gov.je [dostęp 2020-10-17] .
  3. Members, statesassembly.gov.je [dostęp 2020-12-07] .
  4. States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-15]  (ang.).
  5. Jersey’s population increases by 1,100 in the last year, ITV News, 18 czerwca 2020 [dostęp 2020-10-17]  (ang.).
  6. Jersey Census 2011 Bulletin 2: Place of birth, ethnicity, length of residency, marital status, 2011 .
  7. a b States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-26]  (ang.).
  8. a b CharlotteDunn, Crown Dependencies, The Royal Family, 4 czerwca 2018 [dostęp 2020-11-01]  (ang.).
  9. …angielskie Wyspy Normandzkie i Wyspa Man nie wchodzą w skład UE? (pol.). UniaEuropejska.org, 16 października 2016. [dostęp 2011-02-15].
  10. Raoul Lemprière: The Channel Islands. London: Hale, 1990, s. 89. ISBN 0-7090-3832-1. (ang.)
  11. Ascent of Les Platons on 2009-09-12 – Peakbagger.com, www.peakbagger.com [dostęp 2020-10-26] .
  12. a b c Europe :: Jersey – The World Factbook – Central Intelligence Agency, www.cia.gov [dostęp 2020-10-26] .
  13. States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-30]  (ang.).
  14. a b c States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-30]  (ang.).
  15. Jersey Law | STATES OF JERSEY (MISCELLANEOUS PROVISIONS) LAW 2011, web.archive.org, 20 stycznia 2012 [dostęp 2019-05-21] [zarchiwizowane z adresu 2012-01-20] .
  16. Parishes – Parishes of Jersey, parish.gov.je [dostęp 2020-10-25] .
  17. a b Report on the 2011 Jersey Census.
  18. a b States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-25]  (ang.).
  19. States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-30]  (ang.).
  20. a b c States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-30]  (ang.).
  21. States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-30]  (ang.).
  22. Jersey’s population increases by 1,100 in the last year, ITV News, 18 czerwca 2020 [dostęp 2020-11-03]  (ang.).
  23. a b c d e f Jersey Demographics Profile 2019, www.indexmundi.com [dostęp 2020-11-03]  (ang.).
  24. States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-11-03]  (ang.).
  25. a b States ofS. Jersey States ofS., Government of Jersey, gov.je [dostęp 2020-10-30]  (ang.).
  26. Destinations we fly to at a glance, www.jerseyairport.com [dostęp 2020-10-26]  (ang.).
  27. Jersey Harbours, www.ports.je [dostęp 2020-10-26]  (ang.).
  28. Jersey bus service to be LibertyBus after public vote, „BBC News”, 7 września 2012 [dostęp 2020-10-26]  (ang.).
  29. LibertyBus timetables (https://www.libertybus.je/timetables/1), LibertyBus, 2020 .
  30. Railways in Jersey, www.sinfin.net [dostęp 2020-10-26] .
  31. Jersey Western Railway – theislandwiki, www.theislandwiki.org [dostęp 2020-10-26] .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Wyspy Normandzkie Państwa Europy

  1. Naddniestrzańska Republika Mołdawska nie jest uznawana przez żadne w pełni suwerenne państwo.
  2. Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 98 ze 193 państw członkowskich ONZ. Obecnie działa tam specjalna misja Unii Europejskiej – EULEX.
Brytyjskie terytoria zależne

Kolonie, protektoraty i terytoria zależne Wielkiej Brytanii Kontrola autorytatywna (Dependencja Korony brytyjskiej):
Na podstawie artykułu: "Jersey" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy