Karabela


Karabela w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Karabela, XVII w. Rękojeść karabeli (1614) w kształcie głowy orła

Karabela – zwana również polską karabelą bojową (typ II w klasyfikacji Wojciecha Zabłockiego). Szabla z anatomiczną rękojeścią w formie głowy ptaka i otwartym jelcu. Konstrukcja rękojeści umożliwiała zarówno pewny chwyt jak i wykonywanie cięć łukowych z nadgarstka (młyńce), podczas których szabla obracała się na poduszce dłoni. Charakterystyczna dla terenów Polski, kojarzona z sarmatyzmem. W użyciu od XVII do XVIII wieku. Wiele egzemplarzy wyposażano w bogate zdobienia rękojeści, często kosztem wartości bojowej[1].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Pierwsze świadectwo używania karabeli w Polsce pochodzi ze schyłku XV wieku. Napisane po łacinie akta wojennej wyprawy z województwa kaliskiego i poznańskiego przeciw Turkom i Wołochom w latach 1497–1498 pośród uzbrojenia i wyposażenia zabieranego na wyprawę wymieniają również karabelę: „Debit in ondum currum ad servandum mensole, coclevia, carrabella y dlatha” oraz dalej: „Pro mensoli, tallairis, coclearis, cum pudlo et carabellaet dlatho”[2].

Podobne szable były używane głównie przez posiłkowe wojska bałkańskie w służbie tureckiej, jak również w Rosji, Mołdawii i w Armenii w XVII i XVIII wieku. Niewiele odbiegały od nich również szable marokańskie (z niewielkim kabłąkiem). Główną innowacją polskiej karabeli była dopracowana konstrukcja rękojeści i wyważenie głowni ułatwiające cięcia łukowe z nadgarstka w walce piechoty. Podobne wizualnie szable pochodzenia obcego nadają się tylko do cięć z ramienia[1].

Porównanie z podobnymi szablami zagranicznymi | edytuj kod

W stosunku do podobnych szabel pochodzenia obcego występują niewielkie różnice funkcjonalne na korzyść karabeli polskiej, decydujące o jej większej przydatności do cięć z nadgarstka:

  • głownia o podwójnym kołowym łuku z krzywą przejściową, wyraźnie zaznaczone pióro zajmuje 1/3 głowni
  • rozszerzający się ku głowicy i wyposażony w nacięcia i gwoździe trzonek umożliwia pewniejszy chwyt
  • dziób głowicy pozwala na zahaczenie małego palca
  • głowica rozszerza się wydatnie, umożliwiając obroty karabeli na poduszce dłoni[1]

Charakterystyka | edytuj kod

Podział na grupy według cech użytkowych | edytuj kod

Historycznie wyróżnić można 3 główne grupy, podzielone według wartości użytkowej:

  • IIa – z XVII wieku i pierwszej połowy XVIII wieku – głownie o zmiennej krzywiźnie, szerokim piórem z młotkiem, rękojeść anatomiczna rozszerzająca się ku głowicy
  • IIb – z drugiej połowy XVIII wieku – głownie o krzywiźnie kołowej, bez poszerzonego pióra, rękojeść anatomiczna płaska
  • IIc – z XVII i XVIII wieku – krótkie i szerokie głownie (tasaki), rękojeść anatomiczna rozszerzająca się ku głowicy, mały symetryczny jelec zagięty ku dołowi[1]

Karabele dostosowane były do cięć łukowych z nadgarstka podczas walki pieszej (typ IIa i IIb) jak również cięć zamachowych z ramienia podczas walki na koniu. do obrony stosowano zasłony odbijające. Rękojeść odpowiadała precyzyjnie ułożeniu dłoni i pozwalała na oparcie kciuka na grzbiecie trzonka[3] przy cięciu z nadgarstka. Przy cięciach z ramienia, stosowanych z konia, kciuk znajdował się wzdłuż boku rękojeści. Dziób głowicy w kształcie głowy ptasiej zapobiegał wypadnięciu karabeli z dłoni podczas szermierki. Zaokrąglenie głowicy pozwalało na wykonywanie młyńców podczas których szabla obracała się poduszce dłoni[doprecyzuj!]. System szermierki polskiej autorstwa Starzewskiego można łączyć w wykorzystaniem karabeli typu IIa I IIb.

Zachowane egzemplarze | edytuj kod

Karabela typu IIa[4]

Egzemplarz nr 3446 z Muzeum Wojska Polskiego W Warszawie, prawdopodobnie z XVII wieku.

Głownia:

  • o zmiennym profilu i poszerzonym piórze,
  • długości 810 mm
  • krzywizna głowni 70 mm
  • środek ciężkości 213 mm
  • wyważenie pionowe
  • przekrój wklęsły

Rękojeść:

  • rękojeść długości 130 mm
  • niewielki jelec mosiężny krzyżowy
  • nacinane okładziny drewniane trzonka, na bijane mosiężnymi gwoździami
  • głowica rozszerzona typu polskiego, dziób zagięty

Karabela typu IIb[5]

Egzemplarz nr 439 z Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach, prawdopodobnie z połowy XVIII wieku.

Głownia:

  • o profilu kołowym, krzywizna 56 mm
  • długość 830 mm
  • środek ciężkości 205 mm
  • wyważenie pionowe

Rękojeść:

  • zdobiony jelec krzyżowy
  • jednoczęściowy trzonek drewniany
  • inkrustowana kością słoniową
  • płaska, długości 130 mm
  • prosto zagięty dziób

Karabela typu IIc[6]

Egzemplarz nr 676 z Muzeum Wojska Polskiego W Warszawie, prawdopodobnie z połowy XVII wieku. Szabla niedostosowana do cięcia z nadgarstka.

Głownia:

  • o zmiennym profilu i piórze bez młotka
  • długość 745 mm
  • strzałka krzywizny 28 mm
  • środek ciężkości 220 mm
  • wyważenie pionowe
  • przekrój teowy

Rękojeść:

  • niewielki jelec z blachy mosiężnej zagięty w kierunku głowni, zdobiony małymi głowami lwów
  • okładziny drewniane trzonka nacinane w ostre łuki, długości 125 mm
  • rozwarty dziób głowicy

Karabele ozdobne, do stroju | edytuj kod

Karabela Zygmunta III Wazy z roku 1626

Rękojeść w kształcie głowy ptaka była bardzo wdzięcznym polem do popisu dla złotników. Większość bogato zdobionych karabel miała ograniczone własności użytkowe, z powodu niedopasowania rękojeści. Powszechne było dorabianie ozdobnej i nieporęcznej oprawy do starszej głowni. Wykorzystywano kamienie półszlachetne, kość słoniową, róg, kość, inkrustowane drewno. Łatwo rozpoznawalne i estetyczne rękojeści produkowała radziwiłłowska szlifiernia w Jankowicach koło Naliboków, działająca w drugiej połowie XVIII wieku, stosująca chalcedon i inne kamienie półszlachetne, często inkrustowane.

Pochodzenie nazwy | edytuj kod

Przytacza się często kilka teorii na pochodzenie nazwy karabela:

  • Pierwsza głosi, że nazwa ta wywodzi się z połączenia dwóch słów z języka tureckiego kara (‘czarny’) oraz arabskiego bela (‘nieszczęście, przekleństwo, klątwa’). Karabela oznaczałaby więc ‘czarną klątwę’, ‘czarne nieszczęście’ lub ‘czarne przekleństwo’.
  • Równolegle istnieje wersja włoskiego, czy też łacińskiego pochodzenia. Nazwa miałaby pochodzić od słów cara (‘drogocenna’) i bella (‘piękna’).
  • Według teorii o polskiej prowenencji nazwa miałaby się wywodzić od nazwiska polskiego szlachcica – Karabeli, który podobno pierwszy wprowadził lekką, ozdobną szablę jako uzupełnienie paradnego stroju dworskiego. Czego uzasadnieniem jest polska tradycja nadawania nazw orężu od imion jak np. batorówka, zygmuntówka, augustówka czy szabla kościuszkowska.
  • Kolejna teoria wywodzi nazwę szabli od nazw geograficznych w Turcji, Iraku bądź Iranie gdzie miano te szable produkować. Najczęściej podaje się irackie miasto Karbala (według Zygmunta Glogera[7]), ale wskazuje się także na inne związane z iracko–perskim kręgiem kulturowym[8].
  • Prawdopodobna jest wersja, że nazwa wywodzi się od indosłowiańskiego prasłowa, które odpowiada sanskryckiemu słowu karavāla[9] oznaczającego miecz, lub bułat[potrzebny przypis].

Odniesienia w literaturze | edytuj kod

„Pamiętają i swoi, i nieprzyjaciele
Jego damaskowaną krzywą karabelę
którą piki i sztyki rzezał na kształt sieczki
I której żartem skromne dał imię Rózeczki”
Adam MickiewiczPan Tadeusz

„Nad murawą czerwone połyskują buty,
bije blask z karabeli, świeci się pas suty”
Adam Mickiewicz – Pan Tadeusz

Karabela upowszechniła się jako „broń kostiumowa” szlachty polskiej dopiero w XVIII wieku[10]. Niektóre egzemplarze były bogato zdobione złotem, srebrem i drogimi kamieniami. Posiadanie karabeli tak nierozłącznie utożsamiało się z przynależnością do stanu szlacheckiego, że noszono je powszechnie, częstokroć z sentencjami grawerowanymi na głowni, np.

  • „Krzyż na czoło, kord na wroga, tnij a śmiało w imię Boga, z temi słowy masz tę szablę, gdy nią rąbniesz, to po diable. Polak radzi Polakowi, ojciec w darze śle synowi”[11]
  • „Bez Boga ani do proga, bez karabeli ani z pościeli”[8]
  • „Naród z królem, Król z narodem” – hasło Kuźnicy Kołłątajowskiej[12]

W Polsce wyprodukowano kilkaset tysięcy karabel ozdobnych[13].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Zabłocki 1989 ↓, s. 76–83.
  2. Opis karabeli – popularnej szabli polskiej. [dostęp 2010-06-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-11-26)].
  3. JędrzejJ. Kitowicz JędrzejJ., Opis obyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951, s. 78 .
  4. Zabłocki 1989 ↓, s. 196.
  5. Zabłocki 1989 ↓, s. 214.
  6. Zabłocki 1989 ↓, s. 222.
  7. ZygmuntZ. Gloger ZygmuntZ., Księga rzeczy polskich, 1896, s. 148 .
  8. a b Kwaśniewicz 1981 ↓.
  9. A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European languages, Monier Monier-Williams, revised by E. Leumann, C. Cappeller, et al. not dated, Motilal Banarsidass, Delhi; apparently a reprint of edition published 1899, Clarendon Press, Oxford
  10. JędrzejJ. Kitowicz JędrzejJ., Opis obyczajów za panowania Augusta III, Wrocław 1951, s. 480 .
  11. Kwaśniewicz, s.86 ???
  12. TomaszT. Jurasz TomaszT., Banialuka czyli kopa przysłów polskich, Rzeszów: KAW, 1989, ISBN 83-03-02705-0 .
  13. Kwaśniewicz, s. 87 ???

Bibliografia | edytuj kod

Broń biała
Na podstawie artykułu: "Karabela" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy