Kokosanka


Kokosanka w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kokosanka (Nesotriccus ridgwayi) – narażony na wyginięcie gatunek małego ptaka z monotypowego rodzaju Nesotriccus z rodziny tyrankowatych (Tyrannidae), występujący na Wyspie Kokosowej na Pacyfiku (Kostaryka).

Jest obecny we wszelkich środowiskach występujących na wyspie jako jeden z jej trzech ptasich endemitów. Używa sześciu różnych technik zdobywania pokarmu, który stanowią stawonogi: głównie pluskwiaki równoskrzydłe, mrówki, chrząszcze i pająki oraz – w mniejszym stopniu – nasiona.

Gniazdo budują oba ptaki z pary. Samica prawdopodobnie składa jedno jajo. Opieką nad potomstwem zajmuje się również para, dalsze informacje o lęgu nieznane. IUCN uznaje gatunek za narażony na wyginięcie ze względu na mały zasięg występowania i przekształcanie środowiska przez wprowadzone na wyspę ssaki.

Spis treści

Taksonomia | edytuj kod

Gatunek opisał po raz pierwszy Charles Haskins Townsend w roku 1895. Opis ukazał się na łamach Bulletin of the Museum of Comparative Zoology at Harvard College. Holotyp zebrał Townsend na Wyspie Kokosowej, w północnej jej części – w Chatham Bay – 28 lutego 1891. Był to dorosły samiec oznaczony później numerem katalogowym 131691. Opis zawierał uzasadnienie klasyfikacji, informacje na temat upierzenia, wymiary szczegółowe, wzmiankę o środowisku oraz dołączoną tablicę barwną z rysunkiem w skali 1:1. Poza holotypem Townsend nie odłowił żadnego innego osobnika[3].

Townsend przydzielił kokosankę do rodzaju Nesotriccus jako N. ridgwayi, jedynego przedstawiciela rodzaju[3]. IOC podtrzymuje klasyfikację Nesotriccus jako rodzaju monotypowego[4]. Townsend zasugerował (błędnie[5]), że blisko spokrewnionym gatunkiem jest muchołap wielkodzioby (Myiarchus magnirostris), wtedy umieszczany w osobnym rodzaju Eribates. Autorzy Handbook of the Birds of the World sprostowali, że pokrewieństwo Nesotriccus wobec innych rodzajów nie jest jasne, a jeśli chodzi o anatomię[6] (w tym upierzenie[7]) i zachowanie (pieśń[7], charakterystykę gniazd i jaj[8]), zdaje się być blisko spokrewniony z Phaeomyias (IOC nie traktuje tego rodzaju jako monotypowego[4])[6]. Pod względem budowy przegrody nosowej i części chrzęstnych krtani dolnej (syrinx) podobne są tylko dwa rodzaje: wymieniony Phaeomyias (obejmujący dwa gatunki mysityraników: P. murina i P. tumbezana) oraz Capsiempis (obejmujący cytrynówkę (C. flaveola)). Zważywszy na te cechy, kokosankę powinno się zaliczyć podrodziny Elaeniinae[5]. Nie każdy jednak system klasyfikacji wyróżnia podrodziny; IOC ogranicza się do rodzin[4], zaś na liście Taxonomy in Flux Checklist (TiF) N. ridgwayi przypisano do Elaeniinae, plemienia Elaeniini[9] według klasyfikacji zaprezentowanej w 2013 na łamach Zootaxa[10].

Do plemienia Elaeniinae oprócz Nesotriccus należą także najbliżej spokrewnione z nim rodzaje Phaeomyias i Capsiempis. Jeśli potencjalny wspólny przodek tych trzech rodzajów był podobny do przedstawicieli dwóch ostatnich, w toku ewolucji musiały zajść bardzo duże zmiany pod względem preferowanego pokarmu i przystosowań do pobierania go, po tym jak przodek kokosanki dotarł na Wyspę Kokosową (najstarsze skały Wyspy Kokosowej są datowane na wiek 1,91–2,44 mln lat[11])[8]. W trakcie ewolucji tego gatunku ptaka uległa zmianie jego dieta: z owocożerności na owadożerność, jego przedstawiciele przyswoili sobie kilka nowych technik łowieckich (łapanie zdobyczy w powietrzu, łapanie zdobyczy po „susie” w jej kierunku i po pościgu) i wykształcili dłuższy dziób – u blisko spokrewnionych mysityraników jest on niemal dwa razy krótszy (mierzy blisko 6,2 mm długości). Długi dziób może być przystosowaniem do łapania drobnej, ruchliwej zdobyczy (jak muchówki) lub jej większych okazów[8].

N. ridgwayi jest gatunkiem monotypowym[6][4].

Nazwa rodzajowa Nesotriccus pochodzi od greckiego słowa nēsos – wyspa oraz trikkos – oznaczającego małego, niezidentyfikowanego ptaka. W ornitologii triccus oznacza dowolnego tyrankowatego[12]. Nazwa gatunkowa ridgwayi upamiętnia Roberta Ridgwaya, kustosza sekcji ptasiej w Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie (wtedy U.S. National Museum)[3].

Morfologia | edytuj kod

Wymiary ogólne

Długość ciała wynosi 11[6]–13,6[13] cm, masa ciała około 11 g[6]. Ogólny przedział wymiarów szczegółowych: długość skrzydła 61–63 mm, długość ogona 53–55,5 mm, długość dzioba 15,5 mm, długość skoku 20,5–21,5 mm, długość środkowego palca 10,5–11,7 mm[13]. U holotypu wysokość dzioba u nasady była równa 6 mm[3].

Fisher i Wetmore podali wymiary dwóch osobników: samca i samicy, z których samica była nieznacznie mniejsza niż samiec[14]:

Nie występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu[15]. Wierzch ciała oliwkowy, ciemnooliwkowy lub w barwie okopconego brązu[13], jaśnieje na kuprze, przechodząc w płowooliwkowy. Skrzydła średniej długości, zaokrąglone[13], szare z płowooliwkowymi krawędziami piór; końcówki średnich i dużych pokryw skrzydłowych wieńczą kremowopłowe lub płowoszare[13] plamki (przy złożonym skrzydle powstają dwa szerokie paski[13]). Niepełna formuła skrzydłowa: 8=7=6>9>5, 10=2[13]. Na szarych sterówkach występują płowooliwkowe obwódki. Pióra na spodzie ciała żółtooliwkowe, jaśniejsze na brzuchu, pod skrzydłami i w pokrywach podogonowych. Gardło jasnopłowe. Dziób brązowy, bliższa ciału połowa dolnej szczęki przybiera barwę żółtą[3]. Tęczówka brązowa. Nogi i stopy czarne[13], skok od wewnętrznej strony nie posiada łusek[13]. U osobników młodych upierzenie wyraźnie bardziej płowe, szczególnie na kuprze i paskach skrzydłowych[7].

Zasięg występowania | edytuj kod

Mapa Wyspy Kokosowej. W północnej części Chatham Bay – miejsce odłowienia holotypu

N. ridgwayi jest endemitem Wyspy Kokosowej, leżącej około 550 km na południowy zachód od wybrzeży Kostaryki[16]. Występuje na całej powierzchni wyspy[17]. Według danych z 1967 (i późniejszych) jest drugim najliczniej występującym ptakiem lądowym na wyspie, jednym z czterech gatunków z tej grupy, które występują na niej na stałe[8]; pozostałe to: lasówka złotawa, z podgatunku Setophaga petechia aureola, oraz endemity – kokośnik (Pinaroloxias inornata) i kukawik rdzawoskrzydły (Coccyzus ferrugineus). Miejsce występowania kokosanki cechuje obecność gęstego lasu deszczowego i brak siedlisk ludzkich[7]. W 65% wyspę pokrywa las tropikalny, w 20% las mglisty (wyżej 300 m n.p.m.)[18].

Środowisko | edytuj kod

Kokosanka występuje niemal we wszystkich dostępnych siedliskach na wyspie[17]. Ogólnie jej siedliska cechują się wilgotnym klimatem, z sumą opadów sięgającą 8000 mm rocznie. Jednym z zamieszkiwanych przez tego tyrankowatego siedlisk są zarośla, m.in. ketmii (Hibiscus)[17], np. ketmii lipowatej (H. tiliaceus) przemieszanej z zaczerniowatymi (Melastomataceae), sięgającymi wysokości 8–10 m[8] i niekiedy podszytych gęstą, splątaną roślinnością[14]. Prócz tego N. ridgwayi można napotkać na bagnach[14] porośniętych flaszowcami (Annona)[17]. Większość wyspy zajmują jednak lasy. W ich strefie górskiej dominuje Saccoglottis holdridgei[8][19], a podszyt składa się z zaczerniowatych i marzanowatych. Jako że kokosanka występuje zarówno w siedliskach nizinnych jak i górskich, obecna jest również w lesie mglistym, w którym podszyt tworzą między innymi palmy Rooseveltia i paprocie drzewiaste (wśród tych ostatnich dokonano pierwszych obserwacji tego gatunku ptaka)[3], w runie rosną natomiast pieprzowate (Piperaceae) i niewielka ilość paproci[8].

Głos | edytuj kod

U samców występują dwa typy pieśni, u samicy jeden. W formie I. samczego śpiewu najgłośniejszą i najłatwiejszą do odnotowania częścią jest gwałtowna seria 6–9 eksplozyjnych dźwięków trwająca blisko 0,25 sekundy o częstotliwości w przedziale 1–2 kHz. Pierwsza sylaba tego trylu jest najgłośniejsza i trwa najdłużej. Nie ulega znacznym zmianom u różnych osobników. W przypadku formy II. pieśni zaczyna się ona niezbyt intensywnymi dźwiękami, a kończy głośniejszą serią 7–10 dźwięków. Cała pieśń ma częstotliwość 1–1,5 kHz. Pieśń samicy rozpoczyna seria niemal identycznych dźwięków, z których pierwsze 9–10 charakteryzuje stopniowe obniżanie się częstotliwości, czasu trwania oraz – mniej zauważalnie – natężenie. Jeśli samiec po 10. dźwięku nie odpowie, samica milknie. Jeśli odpowie, samica wykonuje gwałtownie dwie pieśni pod rząd. Niekiedy ptaki obu płci śpiewają w duecie, często zainicjowanym przez samicę[20].

Pożywienie | edytuj kod

Zachowania związane z pobieraniem pokarmu oraz jego skład szczegółowo opisał Sherry. Kokosanka żywi się w przeważającej części stawonogami, o długości zwykle większej niż 5 mm, w skład diety wchodzić też mogą nasiona. Pożywienia szuka w strefie koron i podszycie, rzadko schodzi na ziemię[8]. Może żerować w towarzystwie innych gatunków, na przykład lasówki złotawej[14].

W żołądkach ptaków zebranych w trakcie dwóch ekspedycji Sherry'ego (30 czerwca – 6 lipca 1978, 24 lutego – 24 marca 1980) większość zdobyczy (odpowiednio: 43,5% i 62,3%) stanowiły pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera), głównie (w 95%) należące do podrzędu fulgorokształtnych[8]. Oprócz pluskwiaków latem 1978 roku, a więc poza sezonem lęgowym, ptaki spożywały również dużo chrząszczy (Coleoptera), mrówkowatych (Formicidae) i prostoskrzydłych (Orthoptera). Wiosną 1980 roku pod względem udziału w treści żołądka kokosanek na drugim miejscu plasowały się muchówki (Diptera), dalej mrówkowate i pajęczaki (Arachnida). W obu sezonach znaleziono niewielkie ilości nasion owoców (stanowiące odpowiednio 2,2 i 33,5% zdobyczy). Świadczyć to może o sezonowych zmianach w składzie pokarmu niezależnych od dostępności pokarmu – bowiem w trakcie pierwszej wyprawy stawonogi były, na ile autor mógł to oszacować, znacznie mniej liczne niż w trakcie kolejnej. Sherry uważa kokosanki za ewolucyjnie wyspecjalizowanych w łowach na duże, aktywnie uciekające stawonogi, ekologicznych oportunistów, włączających w skład diety rozmaite gatunki i rodzaje pokarmu. Uważa też, że ze względu na te cechy nie przystają one do prezentowanego przez niektórych ekologów poglądu, jakoby kręgowce miały być pokarmowymi oportunistam[8].

Szczegółowy skład pożywienia
Owoc Clusia rosea to jedno z pewnych źródeł nasion w pożywieniu kokosanki

Nie są znane dokładne dane na temat zjadanych owoców; sam Sherry nigdy nie obserwował jedzącego owoc ptaka, ale jeden ze złapanych w siatkę osobników (mist-netting) zwrócił nasiono Clusia rosea. W przypadku pluskwiaków równoskrzydłych w żołądkach przeważały Fulgoroidea, w tym przedstawiciele rodzin Nogodinidae (co najmniej dwa gatunki), Cixiidae, Flatidae (co najmniej jeden gatunek) i Tropiduchidae (jeden gatunek). Pozostałe Homoptera należały do Cercopoidea, w większości jednego gatunku z rodziny Cicadellidae. Z prostoskrzydłych większość reprezentowała Gryllidae. Prócz tego pojawiły się pająki, mrówkowate i chrząszcze – rozpoznano przedstawiciela kózkowatych (Cerambycidae)[8].

Techniki łapania zdobyczy

Kokosanki regularnie żerują przy użyciu niekiedy akrobatycznych taktyk, podobnie jak inny, kontynentalny gatunek tyrankowatych, wyspecjalizowany w łapaniu Homoptera – cynamonówka (Terenotriccus erythrurus). Prócz tego łapią zdobycz po pościgu, „susie” w jej kierunku, spuszczając się nań z powietrza, gwałtownie łapiąc ofiarę w pobliżu, zawisając w powietrzu lub zbierając ją z powierzchni gałęzi czy listowia[8].

Lęgi | edytuj kod

Po raz pierwszy dokładny opis gniazd (zbadano cztery) i jaj ukazał się w 1986[7]. N. ridgwayi jest gatunkiem monogamicznym i terytorialnym; jedna para zajmuje obszar około 0,25 ha, na którym prócz gniazdowania szuka pożywienia[7]. Okres lęgowy trwa od stycznia do kwietnia[6], przebiega szczególnie intensywnie w styczniu, lutym i marcu, które są najsuchszymi miesiącami w roku na Wyspie Kokosowej. U innych ptaków lądowych tej wyspy obserwuje się podobną tendencję[7].

Gniazdo umieszczone jest 10–25 m nad ziemią. Jedyne dokładnie zbadane składało się z ryzymorfów Marasmius crinisiqui oraz kokonów pajęczych. Miało średnicę wewnętrzną 4–4,5 cm i zewnętrzną 7–7,5 cm, głębokość 2,5 cm i wysokość 5 cm. Gniazda znajdowały się na roślinach z gatunków Saccoglottis holdridgei (1), Hibiscus tiliaceus (1) oraz Erythrina fusca (2). Sherry jednokrotnie obserwował ptaki obu płci uczestniczące w budowie; Skutch odnotował taką sytuację u tyrankowatych jedynie w przypadku kilku gatunków, jednak w większości należały do Elaeniinae, tak jak i kokosanka[7].

Na podstawie obserwacji wysiadującej samicy i kilku dorosłych z podlotami uważa się, że zniesienie prawdopodobnie liczy jedno jajo[7]. Jeśli hipoteza Sherry'ego potwierdziłaby się, świadczyłoby to o wyjątkowości kokosanki[7]. Co prawda zwierzęta wyspowe cechuje zmniejszona ilość jaj lub młodych w miocie, jednak pozostałe ptaki lądowe na Wyspie Kokosowej i przedstawiciele najbliżej spokrewnionych Nesotriccus rodzajów składają po dwa jaja. Prawdopodobnie samica sama wysiaduje jaja. Oba ptaki z pary karmią pisklęta. Dwie ostatnie cechy są typowe dla ptaków tyrankowatych. Pozostałe dane nieznane[7].

Status zagrożenia | edytuj kod

Przez IUCN gatunek klasyfikowany jest od 1994 roku jako narażony na wyginięcie (VU, Vulnerable). Wcześniej, od 1988 roku uznawany był za gatunek najmniejszej troski/niższego ryzyka (LC, Least Concern)[17].

BirdLife International traktuje kokosankę jako narażoną ze względu na mały zasięg występowania. Roślino- i wszystkożerne gatunki wprowadzone na wyspę niszczą środowisko (w lasach strefy górskiej podszyt jest słabo rozwinięty ze względu na zniszczenie go przez zdziczałe świnie[8]), jednak N. ridgwayi zdaje się tolerować nieznaczne zmiany w otoczeniu. Wobec tych czynników trend populacji uznano za stabilny. Populację szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy osobników[6], BirdLife International umieszcza liczebność w granicach 6000–15 000 osobników[17].

Nie są podejmowane szczególne działania ochronne wobec tego gatunku. Cała Wyspa Kokosowa od 1978[21] stanowi park narodowy, uznany także za ostoję ptaków IBA[17] i figurujący na liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1997[16]. Wobec zdziczałych ssaków (jeleniowatych, świń i kóz) na wyspie nie są podejmowane jednak żadne działania. Ich rozpoczęcie jest jedną z propozycji działań w celu ochrony kokosanki[17].

Przypisy | edytuj kod

  1. Nesotriccus ridgwayi, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Nesotriccus ridgwayi. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f C.H. Townsend. „Bulletin of the Museum of Comparative Zoology at Harvard College”. 25, s. 124, 1895. 
  4. a b c d F. Gill & D. Donsker: Tyrant Flycatchers. IOC World Bird List (4.3). [dostęp 2014-08-10].
  5. a b „The Condor”. 86. s. 42-47. 
  6. a b c d e f g Fitzpatrick, J.: Cocos Flycatcher (Nesotriccus ridgwayi). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. Lynx Edicions, 2013. [dostęp 2014-08-10].
  7. a b c d e f g h i j k Thomas W. Sherry. Nest, eggs and reproductive behavior of the Cocos Flycatcher. „The Condor”. 88, s. 531-532, 1986. 
  8. a b c d e f g h i j k l m Thomas W. Sherry. Adaptation to a Novel Environment: Food, Foraging, and Morphology of the Cocos Island Flycatcher. „Ornithological Monographs”. 36, s. 908-920, 1985. 
  9. John H. Boyd: Tyrannidae: Tyrant Flycatchers. TiF Checklist (v2.66), 2014-05-09.
  10. Ohlson, J.I., M. Irestedt, P.G.P. Ericson & J. Fjeldså. Phylogeny and classification of the New World suboscines (Aves, Passeriformes). „Zootaxa”. 3613, s. 1-35, 2013a. 
  11. Castillo, P., Batiza, R., Vanko, D., Malavassi, E., Barquero, J. & Fernandez, E.. Anomalously young volcanoes on old hot-spot traces. I. Geology and petrology of Cocos Island. „Geological Society of America Bulletin”. 100, s. 1400–1414, 1988. 
  12. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 269. ISBN 1-4081-2501-3.
  13. a b c d e f g h i Robert Ridgway. Birds of North and Middle America. „Bulletin - United States National Museum”. 50 (4), s. 481-483, 1907. 
  14. a b c d Albert K. Fisher & Alexander Wetmore. Report on birds recorded by the Pinchot Expedition of 1929 to the Caribbean and Pacific. „Proceedings of the United States National Museum”. 79, s. 51-52, 1932. 
  15. Nicole Bouglouan: Cocos Flycatcher. Oiseaux-Birds, 2013-12-01.
  16. a b Cocos Island National Park. UNESCO. World Heritage Convention. [dostęp 2014-08-11].
  17. a b c d e f g h Cocos Flycatcher Nesotriccus ridgwayi. BirdLife International. [dostęp 2014-08-10].
  18. CR021 Cocos Island. BirdLife Data Zone. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-25)].
  19. Gregorio Dauphin. Bryophytes of Cocos Island, Costa Rica: diversity, biogeography and ecology. „Revista de Biología Tropical”. 47 (3), 1999. 
  20. Donald E. Kroodsma, Victoria A. Ingalls, Thomas W. Sherry & Tracey K. Werner. Songs of the Cocos Flycatcher: Vocal behaviour of a Suboscine on an isolated oceanic island. „The Condor”. 89, s. 75-84, 1987. 
  21. National Geographic Education Staff: Case Study: Cocos Island National Park. Marine Protected Area. National Geographic Education, 2011-01-29. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-11)].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Kokosanka" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy